CHƯƠNG I VĂN XUÔI THÁI NGUYÊN VÀ NHÀ VĂN HỒ THỦY GIANG 1. Khái quát về văn xuôi Thái Nguyên thời kỳ hiện đại Thái Nguyên là tỉnh miền núi thuộc vùng Trung du – Miền núi Bắc bộ, phía Nam giáp Thủ đô Hà Nội; phía Bắc giáp tỉnh Bắc Kạn, phía Đông giáp các tỉnh: Lạng Sơn, Bắc Giang; phía Tây giáp các tỉnh Tuyên Quang, Phú Thọ. Thái Nguyên là một trong những trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục của Việt Nam nói chung, của vùng miền Đông Bắc nói riêng. Đây là một trong những vùng chè nổi tiếng của cả nước, một trung tâm công nghiệp gang thép phía Bắc của Tổ quốc, cửa ngõ giao lưu kinh tế - xã hội giữa vùng trung du và miền núi với đồng bằng Bắc Bộ.
Thái Nguyên là một tỉnh có bề dày lịch sử, một vùng đất giàu truyền thống cách mạng. Thái Nguyên là một ngôi nhà chung của các dân tộc: Kinh, Tày, Nùng, Dao, Hoa, Sán chay, Cao Lan, H’ mông…cùng nhau chung sống và xây dựng cuộc sống mới. Trong suốt quá trình phát triển lịch sử, Thái Nguyên là nơi gặp gỡ, hội tụ của nhiều tộc người với những phong tục, tập quán phong phú, đặc sắc và cũng đã tạo nên những hiện tượng “giao thoa” văn hóa đầy thú vị. Có thể nói, Thái Nguyên là mảnh đất tụ hội nhiều nét văn hóa đặc sắc của vùng trung du và miền núi, là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao (gồm nhiều Trường Cao đẳng, Đại học cùng đội ngũ các nhà giáo, nhà khoa học), là trung tâm kinh tế - văn hóa xã hội, khoa học công nghệ của cả vùng Đông Bắc Việt Nam.
Thái Nguyên cũng là mảnh đất đầy tiềm năng cho văn học nghệ thuật phát triển, cùng với một đội ngũ khá đông đảo các nhà văn, nhà thơ các thế hệ nối tiếp nhau. Trong hơn nửa thế kỉ vận động và phát triển (chỉ tính từ những năm 60 thế kỉ trước) đến nay, văn học Thái Nguyên đã tạo nên một diện mạo riêng với những đặc điểm riêng của đời sống văn học của vùng trung du và c 12 miền núi. Có thể phác họa một cách khái quát về quá trình vận động và phát triển của văn học Thái Nguyên cụ thể như sau: - Giai đoạn trước Đổi Mới 1986: Ở giai đoạn từ những năm đầu thập kỉ 60 đến trước 1986 là giai đoạn toàn Đảng, toàn dân tập trung vào hai nhiệm vụ chính là: chống Mỹ xâm lược và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Cùng với những năm tháng đầy gay go và quyết liệt ấy, đội ngũ sáng tác ở Thái Nguyên đã xuất hiện và phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng.
Một số cây bút văn xuôi tiêu biểu của thời kì này là: Lê Minh, Xuân Cang, Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Nông Minh Châu, Hồ Thủy Giang…Những tác phẩm của các nhà văn trong giai đoạn này luôn mang hơi thở nóng hổi của thời đại và phản ánh đời sống con người vùng trung du và miền núi trên đà xây dựng chủ nghĩa xã hội - với một số tác phẩm tiêu biểu như: Suối gang, Lên cao, Những vẻ đẹp khác nhau (Xuân Cang); Người chia ánh sáng, Con nước Eng Nhàn, Đất Bằng, Thung Lũng đá rơi (Vi Hồng), Trận địa giữa ruộng bậc thang (Nông Minh Châu), Bạn cùng lớp, Cô bánh xích (Hồ Thủy Giang). Qua một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu trên chúng ta thấy được những đóng góp quan trọng của thế hệ các nhà văn đầy tiềm năng của Thái Nguyên. Họ cũng đã đạt được nhiều Giải thưởng văn học của Trung ương và địa phương ví dụ như: Nhà văn Xuân Cang với “Những vẻ đẹp khác nhau”, (Giải thưởng Hội Nhà văn – 1968); Vi Hồng với truyện ngắn “Con nước eng nhàn”, (Giải thưởng Báo Văn Nghệ - Hội Nhà văn năm 1971); nhà văn Hồ Thủy Giang với truyện ngắn: “Cô Bánh Xích”, (Giải thưởng Báo Văn nghệ - Hội Nhà văn – 1971).Tiếp đó là sự xuất hiện khá rầm rộ của những tên tuổi như: Hoàng Minh Tường, Trịnh Thanh Sơn, Chu Hồng Hải, Nguyễn Đức Thiện, Ba Luận,.những cây bút này đã góp phần tích cực vào việc làm nên diện mạo văn học Thái Nguyên trên văn đàn cả nước. c 13 - Giai đoạn Đổi Mới sau1986: Đội ngũ sáng tác văn học Thái Nguyên vẫn tiếp tục phát triển và đạt được nhiều thành tựu mới.
Nhiều nhà văn đã hướng ngòi bút vào việc phản ánh hiện thực mới của xã hội cùng những hình tượng con người với thân phận cá nhân vào trong tác phẩm của mình. Năm 1987, Hội văn học nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên được thành lập, đánh dấu bước ngoặt lớn đối với Văn học Nghệ thuật Thái Nguyên. Một số tác giả văn xuôi được đánh giá cao và khẳng định mình qua các tập sách riêng, gây được sự chú ý của độc giả như: Vi Hồng, Hà Đức Toàn, Ma Trường Nguyên, Hồ Thủy Giang, Hoàng Luận, Phạm Đức, Bùi Thị Như Lan…Nhắc đến nhà văn Vi Hồng là nhắc đến người có công lao rất lớn trong việc “mở đường” cho văn học Thái Nguyên phát triển. Ông là cây bút tiểu thuyết hàng đầu Thái Nguyên nói riêng, của khu vực miền núi nói chung.
Nhiều tác phẩm của ông được đánh giá cao trong tiểu thuyết dân tộc thiểu số nói chung và tiểu thuyết Thái nguyên nói riêng. Trong giai đoạn này, với niềm say mê văn chương và miệt mài sáng tác, ông đã xuất bản thêm nhiều tiểu thuyết mới: Người trong ống (1990); Người làm mồi bẫy hổ (1990); Gã ngược đời (1990); Tháng năm biết nói (1993); Chồng thật vợ giả (1994); Phụ tình (1994); Đi tìm giàu sang (1995);… Những cuốn tiểu thuyết của ông đều thể hiện tư tưởng nghệ thuật của tác giả - như một nhà nghiên cứu đã khẳng định: “Các trang viết của ông như những lời tâm tình cùng các dân tộc miền núi, trước hết với người Tày rằng: hãy yêu thương và biết yêu thương những cái đẹp, cao cả đồng thời đem hết sức mình ra trừ diệt cái ác, kẻ ác. Nhà văn Hà Đức Toàn cũng là nhà văn hiếm hoi viết thuần về Thái Nguyên với tình yêu nồng thắm, diết da. Ông lặn lội ngang dọc trên mảnh đất này và điều đó cùng đồng nghĩa: Ông đã lặn lội dọc ngang trong suy nghĩ của con người Thái Nguyên.
Lịch sử đất và người Thái Nguyên là nguồn cảm hứng chính cho mọi sáng tác của ông. Ông đã cho ra đời khá nhiều tác phẩm đậm màu xứ Thái như: Đêm trăng c 14 nhà sàn (1988); Đôi Ba ông đầu rau (1999); Lũng mây (2000); Tuyển tập Hà Đức Toàn (2007)…Nhà văn Ma Trường Nguyên là nhà văn dân tộc Tày có nhiều đóng góp cho đời sống văn học Thái Nguyên, miệt mài “trên cánh đồng chữ nghĩa”, ông cho ra đời những tác phẩm văn chương mang đậm hơi thở cuộc sống và con người miền núi với những yếu tố nghệ thuật mang đậm bản sắc Tày như: Mũi tên ám khói (1991); Gió hoang (1992); Tình xứ mây (1993); Trăng yêu (1993); Bến đời (1995); Rễ người dài (1996); Cơn dông thời niên thiếu (1997); Mùa hoa hải đường (1998); Dòng suối tuổi thơ tôi (2004)…Có thể nhận thấy trong lĩnh vực tiểu thuyết, Ma Trường Nguyên đã gặt hái khá nhiều thành công. Ông được nhận Giải thưởng của Ủy ban toàn quốc các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam với tiểu thuyết Rễ người dài; Giải B - Giải thưởng Văn học Nghệ thuật 5 năm (1992- 1997) của tỉnh Thái Nguyên cho tiểu thuyết Mùa hoa hải đường… Những thành tựu đó góp phần nào cho thấy chiều sâu và bề dày trong sáng tạo của nhà văn ở lĩnh vực tiểu thuyết. Càng về sau, các nhà văn Thái Nguyên càng có ý thức đưa các loại đề tài về công nghiệp, về nông thôn miền núi, về việc khai thác khoáng sản, về rừng, về lịch sử từ thời phong kiến đến thời chống Mỹ, chống Tàu…vào trong tác phẩm của mình.
Ví dụ như trường hợp các nhà văn: Hoàng Luận, Phạm Đức, Phan Thái, Hồ Thủy Giang…cụ thể là: Hoàng Luận với một số tác phẩm như: Làng một người, Cây không lá, Nắng tím, Đất ống; Phan Thái có những tác phẩm: Cơm áo chợ đời, Sóng bên ngày nắng, Đèn giời ; và Phạm Đức có tác phẩm: Bão rừng, Giông gió làng chè; và Hồ Thủy Giang với các tiểu thuyết: Tiếng súng bên sông Cầu, Những người mở đường, Tể tướng Lưu Nhân Chú, Con đường cát bụi…Khi đất nước bước vào thời kì Đổi mới và Hội nhập thì ngoài các đề tài viết về miền núi, về nông thôn, về công nghiệp hóa, về vùng cao biên giới,…nhiều nhà văn Thái Nguyên còn đi sâu vào khai thác những khía cạnh về con người cá nhân với những mảnh đời, c 15 những thân phận, những tình cảnh éo le…đặc biệt là thân phận người phụ nữ trung du và miền núi trong cuộc sống đầy phúc tạp thời kỳ hiện đại. Tiêu biểu có các nhà văn với các truyện ngắn như: Phan Thái với: Nước mắt nắng, Người đàn bà đi trong sương; Trinh Nguyên với Giấc mơ, Mặt hồ phẳng lặng; Bùi Thị Như Lan với Tiếng chim kỷ giàng, Mùa mắc mật, Hoa mía…Hồ Thủy Giang với Thiên truyện cổ, Bốn người đàn bà, Điện hoa, Bông hoa cô đơn, Phiên tòa, Nỗi ám ảnh của một tỷ phú, Nỗi buồn hãy tan đi, Lúc ấy biển hoàng hôn, Cô gái ngồi bên cửa sổ…các tác phẩm đều hướng về thân phận những con người không may mắn trong cuộc đời, những con người bé nhỏ, lầm lũi, bất hạnh, nhưng trong tận thẳm sâu tâm hồn họ lại vẫn lấp lánh những vẻ đẹp của lòng nhân hậu, vị tha, sự cố gắng hết mình để vượt lên số phận, để có thể đón nhận một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhà văn Hồ Thủy Giang là một trong những người có sự đồng cảm sâu sắc đối với thân phận của người phụ nữ.Trong nhiều tác phẩm của ông dù nói trực tiếp hay gián tiếp, luôn hiện lên những thân phận, những cảnh ngộ của bao người phụ nữ nhỏ bé, thầm lặng, cam chịu, hi sinh, không kêu ca, đòi hỏi cho riêng cá nhân mình. Có thể thấy, lực lượng sáng tác văn xuôi của Thái Nguyên thời kỳ hiện đại khá hùng hậu, trong đó có nhiều cây bút rất “cứng cáp”, có nhiều tác phẩm được bạn đọc và dư luận ghi nhận, được đánh giá cao.
Đó là những cây bút không phải chỉ nổi tiếng ở Thái Nguyên mà còn có sức lan tỏa ra cả khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Tác giả văn xuôi Hồ Thủy Giang là một trong số ít nhà văn như thế. Vài nét về nhà văn Hồ Thủy Giang Hồ Thủy Giang tên thật là Đào Việt Hải, sinh ngày 20/06/1947 tại quận Kiến An, thành phố Hải Phòng.