Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐỒNG NAI 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu GS.TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” [56, tr.
Quan điểm trên thể hiện bản chất nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung. Như vậy để tìm hiểu nguyên nhân và điêu kiện trong những trường hợp cụ thể của tình hình các tội XPSH cần làm rõ khái niệm cụ thể từ đó định hướng cho việc nghiên cứu. Quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định rằng nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt của một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, các hiện tượng với nhau gây ra một sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Về bản chất nguyên nhân không phải là hiện tượng hay sự vật nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại, không có sự tác động qua lại thì không có nguyên nhân.
Trong quá trình tương tác với điều kiện nhất định nguyên nhân sẽ sinh ra kết quả tương ứng Về lý thuyết, nguyên nhân và điều kiện là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả là tình hình tội phạm.Tuy nhiên, trong lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học học nói riêng, sự phân biệt giữa nguyên nhân và 8 điều kiện chỉ mang tính chất tương đối, thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm luôn đòi hỏi phải loại trừ cả nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm. Vì vậy việc đi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung và tội phạm SPSH nói riêng có ý nghĩa rất quan trọng, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa đạt hiệu quả cao. Với cách nhìn nhận như vậy, có thể đưa ra nhận định: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh các hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là các tội xâm phạm sở hữu. Trên cơ sở này, tác giả đi sâu vào nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn tỉnh Đồng Nai 1.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Khi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm có ý nghĩa rất quan trọng trong tội phạm học. Thông qua nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện sẽ tạo thuận lợi nghiên cứu, nhận thức các đối tượng khác của tội phạm học và đề ra các biện pháp phòng ngừa đạt hiệu quả. Bởi mục đích cuối cùng của tội phạm học nói chung là làm giảm đến mức thấp nhất số lượng tội phạm xẩy ra trong xã hội, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Do đó, việc nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng về lý luận và thực tế.
Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Thứ nhất, việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu góp phần nhận thức sâu sắc hơn, rõ nét hơn về tình hình các tội xâm phạm sở hữu, góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. 9 Thông qua việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu trên địa bàn tỉnh Đồng Nai sẽ góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu và xu hướng của tình hình tội phạm trong thời gian tới. nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu còn giúp hiểu rõ hơn các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội, xem xét, nhìn nhận những yếu tố này trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình các tội xâm phạm sở hữu. Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu còn giúp việc hoạch định chính sách pháp luật nói chung và các chính sách hình sự nói riêng.
Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác sử dụng, đồng thời là cơ sở áp dụng các phương pháp, biện pháp trong thực tế phòng, chống tội phạm. Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Thứ nhất, việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa các tội xâm phạm sở hữu một cách khoa học và đạt hiệu quả cao. Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu là cơ sở cho việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, xã hội một cách phù hợp, giảm thiểu các mâu thuẫn xã hội là nguyên nhân làm phát sinh tội phạm trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện tình hình các tội xâm phạm sở hữu sẽ góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho khoa học quản lý, giáo dục người phạm tội trở thành người hữu ích cho xã hội.
Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Theo GS. Võ Khánh Vinh thì “Trong tội phạm học, tùy thuộc vào nhiệm vụ của việc nghiên cứu người ta sử dụng việc phân chia các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm theo các cách khác nhau” [56, tr. Việc phân loại các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được tiến hành theo các tiêu chí về cơ chế, mức độ tác động, nội dung tác động và bản chất của sự tồn tại. Như vậy, nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH cũng rất đa dạng, phong phú và có nhiều cách phân loại khác nhau.
Xét thấy để giải quyết tốt nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài thì cần phải phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH trên cơ sở cơ chế hành vi phạm tội. Nghiên cứu các công trình, tài liệu về cơ chế hành vi phạm tội [23,35,46], có thể rút ra các kết luận sau: Một là, hệ thống các yếu tố làm phát sinh tình hình các tội XPSH cần làm rõ dựa trên quy luật của cơ chế hành vi phạm tội vận hành theo công thức S - X – R, trong đó S là kích thích khách thể (môi trường sống), X là kích thích phương tiện (yếu tố tâm sinh lý con người với hạt nhân là ý thức pháp luật) và R là hành động trả lời các kích thích đó; Hai là, cơ chế hành vi phạm tội có hai quá trình: quá trình một là quá trình tương tác nhập tâm; quá trình hai là quá trình tương tác xuất tâm. Hai quá trình này phụ thuộc lẫn nhau, tác động lẫn nhau; Ba là, quá trình tương tác nhập tâm trong cơ chế hành vi phạm tội là quá trình con người chuyển các yếu tố từ phía môi trường sống vào bản thân mình để tạo thành tâm lý, ý thức, quan điểm, nhân cách của bản thân và cách nhìn nhận thế giới bên ngoài. Quá trình tương tác xuất tâm trong cơ chế hành vi phạm tội là quá trình bộc lộ tâm lý, ý thức, đặc biệt là ý thức pháp luật, ra bên ngoài thông qua hoạt động kế hoạch hóa và hiện thực hóa hành vi.
Trên cơ sở lý luận như đã trình bày, việc phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH theo cơ chế hành vi phạm tội được tiến hành như sau: 11 1. Những nguyên nhân và điều kiện thuộc quá trình tương tác nhập tâm Quá trình tương tác nhập tâm của cơ chế hành vi phạm tội XPSH kéo dài từ khi sinh ra cho tới khi chủ thể hành vi có được động lực thực hiện hành vi phạm tội XPSH, tức là từ quá trình tiếp nhận các yếu tố từ môi trường bên ngoài từ khi sinh ra đến giai đoạn “động cơ hóa hành vi” trong mô hình cơ chế hành vi phạm tội. Quá trình này chỉ diễn ra trong đầu óc con người, được gọi là “Quá trình tương tác nhập tâm”. Chính những yếu tố tiêu cực thuộc quá trình này cùng với các yếu tố thuộc tâm sinh lý bên trong con người đã tạo cho chủ thể hành vi một nhân thân xấu dần và dẫn tới xác định cho mình động lực để phạm tội – động cơ hóa hành vi.1 Những nguyên nhân và điều kiện khách quan Sự hình thành, phát triển nhân cách của một con người với tính chất là một thực thể xã hội bắt đầu từ khi người đó sinh ra và trải qua một quá trình tương tác lâu dài giữa các yếu tố khách quan thuộc môi trường sống với các yếu tố chủ quan thuộc về ý thức của con người.
Trong quá trình tương tác đó cá nhân chịu sự tác động của môi trường sống (chứa đựng yếu tố thuận lợi và yếu tố không thuận lợi) làm biến dạng nhân cách, làm xuất hiện những nhu cầu, lợi ích lệch chuẩn mực xã hội của một đối tượng luôn được coi là nguyên nhân và điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội.