CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TIỀN LƯƠNG VÀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC TRẢ LƯƠNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. TIỀN LƯƠNG VÀ HỆ THỐNG TIỀN LƯƠNG 1. Khái niệm, cơ cấu và vai trò của tiền lương a. Khái niệm tiền lương Tiền lương hay còn gọi là thù lao lao động, thu nhập lao động, tiền công lao động,…Trên thế giới khái niệm và cơ cấu về tiền lương rất đa dạng.
Ở Pháp, “trả công được hiểu là tiền lương, hoặc lương bỗng cơ bản, bình thường hay tối thiểu và mọi thứ lợi ích khác, được trả trực tiếp hay gián tiếp bằng tiền hay hiện vật, mà người sử dụng lao động trả cho người lao động theo việc làm của người lao động”. Ở Nhật Bản, “tiền lương, bất luận được gọi là tiền lương, lương bỗng, tiền được chia lãi hoặc bằng những tên gọi khác nhau, là chỉ thù lao cho lao động mà người sử dụng lao động chi trả cho công nhân”. Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO): “Tiền lương là sự trả công hoặc thu nhập, dù là tên gọi nào, cách tính nào mà được trả bằng tiền và được ấn định bằng sự thoả thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, hoặc bằng pháp luật, pháp quy quốc gia, do người sử dụng lao động phải trả cho người lao động theo một hợp đồng lao động được viết ra hay bằng miệng cho một công việc đã được thực hiện hay sẽ phải thực hiện hoặc cho những dịch vụ đã làm hay sẽ phải làm”. Ở Việt Nam, theo Điều 90 của Bộ Luật lao động (sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 01/5/2013) “Tiền lương là khoản tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động để thực hiện công việc theo thỏa thuận.
Tiền lương bao Luan van 10 gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác.” Như vậy, tiền lương được hiểu là số tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động tương ứng với số lượng và chất lượng lao động mà họ đã tiêu hao trong quá trình tạo ra của cải, vật chất. Một số khái niệm liên quan đến tiền lương như: - Tiền công, là một biểu hiện, một tên gọi khác của tiền lương. Tiền công gắn trực tiếp hơn với các quan hệ thỏa thuận mua bán sức lao động và thường được sử dung trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, các hợp đồng dân sự thuê mướn lao động có thời hạn. Khái niệm tiền công được sử dụng phổ biến trong những thỏa thuận thuê nhân công trên thị trường tự do và có thể gọi là giá công lao động.
Ở Việt Nam, “tiền công” thường được dùng để trả công lao động chân tay, còn “thù lao” dùng chỉ việc trả công cho lao động trí óc. - Lương danh nghĩa, là số lượng tiền tệ mà người lao động nhận được do kết quả lao động của mình. - Lương thực tế, được biểu hiện bằng số lượng và chất lượng hàng hóa và dịch vụ mà người lao động trao đổi được thông qua tiền lương danh nghĩa của mình. - Thu nhập, là tổng các giá trị nhận được, thu được trong một khoảng thời gian nhất định.
Theo đó, thu nhập cá nhân được hiểu là tổng các giá trị nhận được, thu được trong một khoảng thời gian (thường là 1 năm) của một cá nhân nào đó, không phân biệt nguồn phát sinh thu nhập. Cơ cấu của tiền lương Ở Việt Nam, hiện nay tiền lương được chia ra 2 phần gồm: “lương cứng” hay còn gọi là “tiền lương cơ bản” và “lương mềm”. Để hiểu thêm Luan van 11 về tiền lương, chúng ta có thể đi sâu nghiên cứu các bộ phận cấu thành tiền lương. * Tiền lương cơ bản Tiền lương cơ bản = tiền lương cấp bậc + phụ cấp lương Tiền lương cơ bản: còn được gọi là phần tiền lương cứng vì chúng thường cố định, ít thay đổi, còn tiền thưởng và các khoản tiền trả thêm khác thường được gọi là phần lương mềm vì chúng hay thay đổi và phụ thuộc vào hiệu quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong từng thời kỳ.
Tiền lương cấp bậc: số lượng tiền được quy định phụ thuộc vào cấp bậc (chức vụ) của người lao động theo bảng lương quy định, không bao gồm các khoản phải trả thêm khác. Tiền lương cấp bậc = mức lương tối thiểu * hệ số lương tương ứng với cấp bậc. Tùy theo từng ngành và các chức vụ nhất định có các hệ số lương tương ứng. Theo Điều 91 Bộ Luật lao động của nước ta, mức lương tối thiểu là mức thấp nhất trả cho người lao động làm công việc giản đơn nhất, trong điều kiện lao động bình thường và phải bảo đảm nhu cầu sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ.
Mức lương tối thiểu được xác định theo tháng, ngày, giờ và được xác lập theo vùng, ngành. Mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định. Mức lương tối thiểu ngành được xác định thông qua thương lượng tập thể ngành, được ghi trong thỏa ước lao động tập thể ngành nhưng không được thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố. Phụ cấp lương: là những khoản tiền được bổ sung ngoài tiền lương cấp bậc, nó được quy định dưới dạng hệ số phụ cấp hoặc phần trăm tăng thêm so với tiền lương tối thiểu hoặc tiền lương cấp bậc.
Phụ cấp lương được trả khi một người nào đó phải hao phí sức lao động thêm do giữ một cương vị nào đó, làm việc trong điều kiện không bình Luan van 12 thường, giá cả đắt đỏ hơn bình thường … khi các điều kiện trên thay đổi hay không còn sự chênh lệch trên thì phụ cấp cũng thay đổi hoặc không còn nữa. Có các loại phụ cấp như: Phụ cấp khu vực, áp dụng đối với người làm việc ở vùng xa xôi, hẻo lánh và khí hậu xấu; Phụ cấp độc hại, nguy hiểm, áp dụng đối với người làm nghề hoặc công việc có điều kiện lao động độc hại, nguy hiểm, đặc biệt độc hại, nguy hiểm mà chưa được xác định trong mức lương; Phụ cấp trách nhiệm công việc, áp dụng đối với thành viên không chuyên trách hội đồng quản trị, thành viên ban kiểm soát và những người làm một số công việc đòi hỏi trách nhiệm cao hoặc phải đảm nhiệm công tác quản lý không phụ thuộc chức danh lãnh đạo; Phụ cấp lưu động, áp dụng đối với người làm nghề hoặc công việc thường xuyên thay đổi địa điểm làm việc và nơi ở; Phụ cấp thu hút, áp dụng đối với người đến làm việc ở vùng kinh tế mới, cơ sở kinh tế và đảo xa có điều kiện sinh hoạt đặc biệt khó khăn… * Tiền thưởng và các khoản trả thêm khác Tiền thưởng là một loại kích thích vật chất có tác dụng rất tích cực đối với người lao động trong việc phấn đấu thể hiện công việc tốt hơn. Thưởng có rất nhiều loại. Trong thực tế các doanh nghiệp có thể áp dụng một số hoặc tất cả các loại thưởng sau đây: thưởng tăng năng suất chất lượng, thưởng tiết kiệm, thưởng sáng kiến, thưởng theo kết quả hoạt động kinh doanh chung của doanh nghiệp, thưởng tìm được nơi cung ứng tiêu thụ, ký kết được hợp đồng mới, thưởng bảo đảm ngày công, thưởng về lòng trung thành tận tâm với doanh nghiệp.
Cách tính tiền thưởng rất đa dạng. Thông thường, các loại tiền thưởng năng suất chất lượng, thưởng tiết kiệm, thưởng sáng kiến và thưởng cho nhân viên tìm kiếm được khách hàng mới, các địa chỉ tiêu thụ mới được xác định bằng tỷ lệ phần trăm so với phần lợi ích mà nhân viên mang lại cho doanh nghiệp. Hình thức thưởng theo kết quả hoạt động kinh doanh của doanh Luan van 13 nghiệp thường được Hội đồng quản trị doanh nghiệp ấn định trước, thông báo cho toàn thể nhân viên để kích thích mọi người cố gắng làm việc tốt hơn. Các hình thức thưởng: đảm bảo ngày công, thưởng về lòng trung thành với doanh nghiệp thường được xác định theo tỷ lệ phần trăm so với lương cơ bản hoặc quà tặng của doanh nghiệp, chế độ nghỉ phép khuyến khích.
Ngoài lương, thưởng ra người lao động còn được hưởng thêm những đãi ngộ gián tiếp về mặt tài chính, hay còn gọi là những phúc lợi. Phúc lợi bao gồm hai phần chính: phúc lợi do pháp luật qui định và phúc lợi do các công ty tự nguyện áp dụng. Về phúc lợi do pháp luật qui định, Bộ luật Lao động của nước ta có những qui định về việc trả lương những ngày nghỉ theo luật định như nghỉ hằng năm, nghỉ lễ, nghỉ việc riêng… (Điều 114 đến Điều 116), qui định về tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế (Điều 186), lương ngừng việc và ngừng việc vì lý do đình công (Điều 98, Điều 218)…Ngoài các khoản phúc lợi do luật pháp qui định, các công ty còn áp dụng một số hình thức phúc lợi tự nguyện nhằm khuyến khích nhân viên làm việc, an tâm công tác và gắn bó với công ty nhiều hơn. Đó là các chương trình hỗ trợ y tế, chương trình bảo vệ sức khỏe, bảo hiểm nhân thọ do tai nạn lao động và bảo hiểm nhân thọ có kỳ hạn, các loại dịch vụ (xe đưa đón, trợ cấp giáo dục, chi phí giữ xe, tham quan, hưu trí.), tiền trợ cấp độc hại nguy hiểm và các loại trợ cấp khác như trợ cấp khó khăn đột xuất, quà tặng của doanh nghiệp cho nhân viên trong dịp sinh nhật, cưới hỏi, ma chay đối với nhân viên và người thân của nhân viên.
Các khoản phúc lợi này của doanh nghiệp thường được tính đồng hạng… c. Vai trò của tiền lương Đối với người lao động, tiền lương đóng vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định trong việc ổn định và phát triển kinh tế gia đình, tái sản xuất sức lao động; đối với doanh nghiệp, tiền lương là một trong các khoản mục của Luan van 14 chi phí sản xuất, là khoản đầu tư cho phát triển; đối với Nhà nước, tiền lương là công cụ để điều tiết nền kinh tế nhằm thúc đẩy sản xuất phát triển, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người lao động. Do đó, tiền lương cần đảm bảo tái sản xuất mở rộng sức lao động và ngày càng được tăng lên theo sự phát triển và tăng trưởng của nền sản xuất xã hội. Tổ chức tiền lương trong doanh nghiệp được công bằng và hợp lý sẽ tạo ra hòa khí cởi mở giữa những người lao động, hình thành khối đoàn kết thống nhất, trên dưới một lòng, một ý chí vì sự nghiệp phát triển chung và vì lợi ích bản thân người lao động.
Chính vì vậy người lao động tích cực làm việc bằng cả lòng nhiệt tình, hăng say và họ có quyền tự hào về mức lương họ đạt được.