Chương 1 - "Khái luận về quan hệ lao động" giới thiệu tổng quan về quan hệ lao động (khái niệm, phân loại, vai trò, đặc trưng, nguyên tắc) và những yếu tố cốt lõi cấu thành hệ thống quan hệ lao động (chủ thể quan hệ lao động, cơ chế tương tác trong quan hệ lao động, các hình thức tương tác trong quan hệ lao động). Chương này cũng lược sử lại quá trình phát triển quan hệ lao động trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng. Ngoài ra, đây cũng là chương cung cấp thông tin về một vài mô hình quan hệ lao động trên phương diện lý thuyết và thực tiễn. Khái niệm và vai trò của quan hệ lao động 1.
Khái niệm quan hệ lao động Quan hệ lao động bắt đầu được thừa nhận và trở thành hiện tượng phổ biến khi sức lao động thực sự trở thành hàng hóa, được đem ra trao đổi và chịu sự chi phối bởi các quy luật đặc thù của nền kinh tế thị trường (khởi đầu là những quan hệ làm công cùng với sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản). Có các góc độ tiếp cận khác nhau về quan hệ lao động: Theo cách tiếp cận hệ thống: Quan hệ lao động là một hệ thống bao gồm nhiều chủ thể tương tác lẫn nhau trong quá trình lao động sản xuất. Các chủ thể này gồm các cá nhân đơn lẻ và cả các tổ chức đại diện của họ tồn tại trong hệ thống thứ bậc từ thấp đến cao. Ngoài ra, còn có những chủ thể khác đóng vai trò hỗ trợ trên thị trường lao động.
Quan hệ lao động không phải là quan hệ thuần nhất mà là một tập hợp nhiều mối quan hệ của thị trường lao động thể hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau. Mối quan hệ lao động được hình thành đan xen và diễn ra ở nhiều cấp (cấp doanh nghiệp: là mối quan hệ giữa người lao động doanh nghiệp hoặc công đoàn cơ sở với người sử dụng lao động; cấp ngành kinh tế: là mối quan hệ giữa công đoàn ngành với liên đoàn hay hiệp hội người sử 16 dụng lao động ngành; cấp quốc gia đó là mối quan hệ giữa liên đoàn lao động quốc gia và liên đoàn hay hiệp hội người sử dụng lao động quốc gia) là hệ quả tất yếu của sự phong phú về chủ thể tham gia mối quan hệ. Theo cách tiếp cận kinh tế chính trị: Quan hệ lao động là quan hệ giữa hai nhân tố chính của sản xuất: sức lao động và tiền vốn mà đại diện cho chúng là người lao động và người sử dụng lao động trong doanh nghiệp, ngành kinh tế hoặc trong một quốc gia, một nhóm quốc gia. Hoạt động sản xuất sẽ không thể được thực hiện nếu thiếu một trong hai nhân tố đó.
Tuy nhiên, trong quan hệ lao động do sự khác biệt địa vị kinh tế của các bên nên họ khó có thể tự tiến hành quan hệ này một cách độc lập. Để biến mục tiêu của mình thành hiện thực, các bên thường liên kết lại thành tổ chức. Đối với người lao động, sự liên kết đó hình thành nên tổ chức công đoàn. Tổ chức công đoàn đứng ra đại diện cho người lao động trong các cuộc thương thuyết, nhằm giành được sự nhượng bộ nhiều hơn của người sử dụng lao động.
Không chỉ như vậy, tổ chức này còn giúp đỡ người lao động trong các tình thế cần thiết như nguy cơ mất việc hay bị kỷ luật, được chia sẻ và được trang bị những kỹ năng tự bảo vệ… Đối với người sử dụng lao động, sự liên kết đó hình thành nên tổ chức đại diện người sử dụng lao động với nhiều nhiệm vụ, trong đó quan trọng nhất là đại diện cho người sử dụng lao động trong các cuộc đối thoại và thương lượng để xây dựng thỏa ước các cấp, nghiên cứu thị trường lao động, trang bị cho doanh nghiệp kỹ năng thương lượng, đàm phán, hợp tác và đối thoại với công đoàn cơ sở, cung cấp kiến thức về quan hệ lao động, về nghệ thuật quản lý, về thương mại… để tăng sức cạnh tranh và khả năng chiếm lĩnh thị trường của các doanh nghiệp thành viên. Cùng với những góc độ tiếp cận đó, cho đến nay trên thế giới quan hệ lao động đã trở thành một nội dung không thể thiếu trong pháp luật lao động quốc gia và quốc tế. Một số trong những quan điểm đó là: Theo cách tiếp cận của Bộ luật Lao động của nước Cộng hòa Liên bang Nga (2001) được quy định tại Điều 15 thì "Quan hệ lao động là quan hệ được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc người lao động thực hiện một trách nhiệm công việc cá nhân để được trả công (công việc có chuyên môn, bằng cấp, chức vụ nhất định), người lao động phải tuân thủ nội quy lao 17 động và được người sử dụng lao động bảo đảm điều kiện lao động theo pháp luật lao động, hợp đồng tập thể, thỏa ước lao động tập thể, hợp đồng lao động"1. Trong quan điểm này sự ràng buộc hay mục đích của quá trình trao đổi giữa các chủ thể được nêu ra (nếu như người lao động thực hiện trách nhiệm để được trả công trên cơ sở tuân thủ nội quy lao động, thì người sử dụng lao động phải đáp ứng điều kiện lao động theo pháp luật).
Ở khái niệm này, quan hệ lao động cá nhân được xác lập còn quan hệ lao động tập thể dường như không được nhắc đến mà trong thực tế quan hệ lao động tập thể luôn cần thiết tồn tại trên nền tảng quan hệ lao động cá nhân và cũng là động lực để quan hệ lao động cá nhân phát triển, quan hệ lao động tập thể mới thực sự phức tạp và là đối tượng điều chỉnh chủ yếu của pháp luật quan hệ lao động ở bất kỳ quốc gia nào. Theo Bộ luật Lao động của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2012) được quy định tại Điều 3 khoản 3: "Quan hệ lao động là quan hệ xã hội phát sinh trong việc thuê mướn, sử dụng lao động, trả lương giữa người lao động và người sử dụng lao động" và tại Điều 7 "Quan hệ lao động giữa người lao động hoặc tập thể lao động với người sử dụng lao động được xác lập qua đối thoại, thương lượng, thỏa thuận theo nguyên tắc tự nguyện, thiện chí, bình đẳng, hợp tác, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của nhau". Cách phát biểu của Bộ luật đã đề cập tới những vấn đề cốt lõi nhất của quan hệ lao động xuất phát từ "việc thuê mướn, trả lương" đó là các chủ thể quan hệ lao động (người lao động hoặc tập thể người lao động, người sử dụng lao động), cách thức tương tác giữa các chủ thể quan hệ lao động (đối thoại, thương lượng, thỏa thuận), nguyên tắc tương tác giữa các chủ thể trong quan hệ lao động (tự nguyện, thiện chí, bình đẳng, hợp tác, tôn trọng). Mặc dầu vậy, việc khẳng định "quan hệ lao động là quan hệ xã hội" thì chưa thể hiện được hết tính chất của mối quan hệ đặc biệt - mối quan hệ vừa mang tính kinh tế vừa mang tính xã hội.
Theo cách tiếp cận của Tổ chức lao động quốc tế (International Labour Organization - ILO): "Quan hệ lao động là những mối quan hệ cá 1 Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Quan hệ lao động - Dự án Quan hệ lao động Việt Nam - ILO (2012), 100 Thuật ngữ thông dụng nhất về quan hệ lao động được quốc tế sử dụng, NXB Lao động - Xã hội, Hà Nội. 18 nhân và tập thể giữa những người lao động và những người sử dụng lao động tại nơi làm việc và nảy sinh từ công việc, cũng như các mối quan hệ giữa những đại diện của người lao động và người sử dụng lao động ở cấp ngành, cấp quốc gia, và sự tương tác của những chủ thể này với nhà nước. Những mối quan hệ như thế xoay quanh các khía cạnh về luật pháp, kinh tế, xã hội học và tâm lý học và bao gồm cả những vấn đề như tuyển dụng, thuê mướn, sắp xếp công việc, đào tạo, kỷ luật, thăng chức, buộc thôi việc, kết thúc hợp đồng, làm ngoài giờ, tiền thưởng, phân chia lợi nhuận, giáo dục, y tế, an toàn, giải trí, chỗ ở, giờ làm việc, nghỉ ngơi, nghỉ phép, các phúc lợi cho người thất nghiệp, ốm đau, tai nạn, tuổi cao và tàn tật"1. Cách tiếp cận này cho thấy bên cạnh những nhóm chủ thể người lao động, người sử dụng lao động và đại diện của họ, còn có nhóm chủ thể khác xuất hiện khi vận hành quan hệ lao động đó là Nhà nước với những thiết chế của nhà nước (như thiết chế quản lý, thiết chế phán xử) và những thiết chế phi nhà nước (như cơ quan hòa giải lao động).
Nhà nước đóng vai trò là chủ thể quản lý, có nhiệm vụ giúp đỡ các bên thứ nhất và thứ hai trong quan hệ lao động ở những tình huống cần thiết nhằm dung hòa lợi ích của các bên phù hợp với lợi ích chung của xã hội, chủ yếu là việc: định ra pháp luật về lao động và quan hệ lao động; theo dõi và hướng dẫn các chủ thể thực hiện pháp luật đó; thực hiện quyền kiểm tra, giám sát tối cao trong việc đảm bảo thực hiện các văn bản pháp luật về quan hệ lao động, tiến hành xử lý các vi phạm pháp luật quan hệ lao động và đảm bảo trật tự xã hội. Quan điểm của ILO còn cho thấy quan hệ lao động có nội hàm rất rộng lớn, bao trùm tất cả những khía cạnh thuộc về lĩnh vực lao động, các phương diện tiếp cận về lao động. Do đó dễ tạo ra cách hiểu đồng nhất giữa quan hệ lao động và lĩnh vực lao động. Thực chất đây là hai phạm trù có phạm vi nội dung khác nhau, nếu lĩnh vực lao động đề cập tới tất cả các khía cạnh liên quan đến lao động thì quan hệ lao động xét về bản chất chỉ đề cập đến quá trình tương tác (hay quá trình mặc cả) lẫn nhau giữa các chủ thể trong lao động chứ không đề cập đến những lĩnh vực lao động cụ thể.
Như vậy có thể nói ngắn gọn là phạm trù quan hệ lao động chỉ là một phần của lĩnh vực lao động. 1 David Macdonald and Caroline Vardenabeele (1996), Glossary of Industrial Relations and Related Terms 19 Trên cơ sở các quan điểm và cách tiếp cận được phân tích nêu trên có thể nhận thấy quan hệ lao động là một phạm trù có nội hàm rộng, phức tạp.