Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm thiếu máu và một số yếu tố liên quan ở trẻ sơ sinh tại bệnh viện trung ương thái nguyên

Nghiên cứu đặc điểm thiếu máu và yếu tố liên quan ở trẻ sơ sinh tại bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, cung cấp thông tin hữu ích cho y tế.

• Tác giả: Ngô Thị Kim Anh
• Người hướng dẫn: TS. Khổng Thị Ngọc Mai
• Trường học: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thiếu máu và một số yếu tố liên quan ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn bác sĩ nội trú
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sinh lý máu và tạo máu
• 1.2. Định nghĩa và phân loại thiếu máu
• 1.3. Thiếu máu thời kỳ sơ sinh
• 1.4. Thực trạng thiếu máu sơ sinh
• 1.5. Một số yếu tố liên quan đến thiếu máu ở trẻ sơ sinh
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Biến số và cách định nghĩa các biến số nghiên cứu
• 2.5. Chỉ số nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.8. Khống chế sai số
• 2.9. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tỷ lệ và đặc điểm thiếu máu sơ sinh giai đoạn sớm
• 3.2. Một số yếu tố liên quan đến thiếu máu ở trẻ sơ sinh
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tỷ lệ và đặc điểm thiếu máu sơ sinh
• 4.2. Một số yếu tố liên quan đến thiếu máu ở trẻ sơ sinh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên

Thiếu máu ở trẻ sơ sinh là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe lâu dài của trẻ. Tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, nghiên cứu này nhằm xác định tỷ lệ và đặc điểm của tình trạng này. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thiếu máu là một trong những tình trạng phổ biến nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình trạng thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại bệnh viện.

1.1. Định nghĩa và phân loại thiếu máu ở trẻ sơ sinh

Thiếu máu được định nghĩa là tình trạng giảm nồng độ hemoglobin trong máu. Phân loại thiếu máu có thể dựa trên hình thái hồng cầu hoặc nguyên nhân gây ra. Các loại thiếu máu phổ biến bao gồm thiếu máu do thiếu sắt, thiếu vitamin, và tan máu.

1.2. Tình trạng thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu ở trẻ sơ sinh dao động từ 20% đến 39,9%. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều trẻ sơ sinh nhập viện có tình trạng thiếu máu ngay từ giai đoạn đầu đời, điều này cần được chú ý và can thiệp kịp thời.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thiếu máu ở trẻ sơ sinh

Thiếu máu ở trẻ sơ sinh thường bị bỏ qua do triệu chứng không rõ ràng. Các yếu tố như dinh dưỡng kém, bệnh lý mẹ và điều kiện sinh đẻ có thể góp phần vào tình trạng này. Việc nhận diện sớm và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe của trẻ.

2.1. Nguyên nhân gây thiếu máu ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân chính gây thiếu máu ở trẻ sơ sinh bao gồm thiếu sắt, nhiễm trùng, và các vấn đề về dinh dưỡng. Những yếu tố này có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

2.2. Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết thiếu máu

Triệu chứng thiếu máu ở trẻ sơ sinh có thể bao gồm quấy khóc, biếng ăn, và chậm tăng cân. Những triệu chứng này thường bị nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe khác, do đó cần có sự chú ý đặc biệt từ các bậc phụ huynh và bác sĩ.

III. Phương pháp nghiên cứu thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp quan sát và thu thập dữ liệu từ các bệnh nhân trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên. Các chỉ số huyết học sẽ được phân tích để xác định tỷ lệ và đặc điểm của thiếu máu. Phương pháp này giúp cung cấp thông tin chính xác và đáng tin cậy về tình trạng thiếu máu ở trẻ sơ sinh.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu được thực hiện trên một nhóm trẻ sơ sinh nhập viện tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên. Các trẻ được chọn ngẫu nhiên và theo dõi trong một khoảng thời gian nhất định để thu thập dữ liệu.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua các xét nghiệm huyết học và hồ sơ bệnh án. Phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ và tình trạng thiếu máu ở trẻ sơ sinh.

IV. Kết quả nghiên cứu về thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên là khá cao. Các yếu tố như dinh dưỡng kém và bệnh lý mẹ có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng thiếu máu. Những phát hiện này sẽ giúp cải thiện các biện pháp can thiệp và điều trị cho trẻ sơ sinh.

4.1. Tỷ lệ thiếu máu và đặc điểm lâm sàng

Tỷ lệ thiếu máu ở trẻ sơ sinh được ghi nhận là 17,9%. Các triệu chứng lâm sàng như quấy khóc và chậm tăng cân là những dấu hiệu phổ biến nhất.

4.2. Mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ và thiếu máu

Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như dinh dưỡng kém và tình trạng sức khỏe của mẹ có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ thiếu máu ở trẻ sơ sinh. Việc cải thiện dinh dưỡng cho mẹ có thể giúp giảm thiểu tình trạng này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong nghiên cứu thiếu máu ở trẻ sơ sinh

Nghiên cứu về thiếu máu ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên đã chỉ ra những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả để giảm thiểu tình trạng thiếu máu. Hướng đi tương lai sẽ tập trung vào việc nâng cao nhận thức và cải thiện dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh.

5.1. Đề xuất các biện pháp can thiệp

Cần triển khai các chương trình giáo dục dinh dưỡng cho phụ huynh và nhân viên y tế. Các biện pháp can thiệp sớm sẽ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe của trẻ sơ sinh.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp dinh dưỡng và theo dõi sức khỏe của trẻ sơ sinh trong thời gian dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới, toàn cầu có khoảng 273,2 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu máu, tương đương tỷ lệ 42,6%. Tại Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu ở nhóm tuổi này dao động ở mức 20% đến 39,9%, là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được can thiệp khẩn cấp. Trong đó, thiếu máu sơ sinh giai đoạn sớm từ 1 đến 7 ngày tuổi là một bệnh lý huyết học phức tạp, dễ bị bỏ sót do các triệu chứng lâm sàng thường bị che lấp bởi hiện tượng sinh lý như vàng da, đỏ da hoặc các biểu hiện suy hô hấp cấp tính. Thiếu máu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời sẽ gây thiếu oxy mô, suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng và cản trở sự phát triển thể chất cũng như hệ thần kinh trung ương của trẻ.

Nghiên cứu của học viên Bác sĩ nội trú Ngô Thị Kim Anh, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Khổng Thị Ngọc Mai tại Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên, được thực hiện với 2 mục tiêu cụ thể: Thứ nhất, xác định tỷ lệ và mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của thiếu máu ở trẻ sơ sinh giai đoạn sớm; Thứ hai, phân tích các yếu tố liên quan từ phía người mẹ, quá trình sinh và tình trạng bệnh lý của trẻ.

Công trình được triển khai trên 233 trẻ sơ sinh bệnh lý điều trị tại Trung tâm Nhi khoa thuộc Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên trong khoảng thời gian từ ngày 01/08/2018 đến ngày 30/07/2019. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp bức tranh dịch tễ học huyết học sơ sinh tại khu vực trung du miền núi phía Bắc, giúp xây dựng tiêu chuẩn theo dõi lâm sàng và giảm thiểu tỷ lệ phải truyền máu không cần thiết ở trẻ sơ sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng sinh lý học tạo máu thời kỳ phôi thai và sơ sinh. Quá trình tạo máu bắt đầu từ túi noãn hoàng ở ngày thứ 10 đến 14 của thai kỳ, chuyển qua gan vào tuần thứ 6 đến tuần thứ 8, và bắt đầu do tủy xương đảm nhiệm chủ đạo từ tháng thứ 7 cho đến sau sinh. Đi kèm với sự dịch chuyển cơ quan tạo máu là sự biến đổi sinh tổng hợp chuỗi globin từ Hemoglobin F chiếm 90% ở tuần thứ 8 xuống còn khoảng 70% lúc chào đời, trước khi được thay thế dần bởi Hemoglobin A.

Cơ chế sinh bệnh học của thiếu máu sơ sinh được phân thành ba nhóm chính:

• Mất máu chu sinh: Xuất huyết trước sinh do bất thường phần phụ như rau tiền đạo, rau bong non, truyền máu song thai; mất máu trong sinh do rách dây rốn; hoặc mất máu sau sinh do xuất huyết nội sọ, xuất huyết tiêu hóa.
• Tan máu: Thường gặp do bất đồng nhóm máu hệ ABO hoặc Rh giữa mẹ và con, thiếu hụt enzyme G6PD, bệnh Thalassemia hoặc nhiễm trùng huyết sơ sinh.
• Giảm sản xuất hồng cầu: Do suy giảm nồng độ Erythropoietin nội sinh, thiếu hụt sắt, acid folic hoặc sinh non.

Nghiên cứu áp dụng tiêu chuẩn định nghĩa thiếu máu sơ sinh theo ngày tuổi của Bộ Y tế và y văn quốc tế:

• Trẻ 1 đến 3 ngày tuổi: Nồng độ Hemoglobin dưới 145 g/l.
• Trẻ 4 đến 7 ngày tuổi: Nồng độ Hemoglobin dưới 135 g/l.
• Đánh giá hình thái hồng cầu thông qua các chỉ số thể tích trung bình hồng cầu (MCV), lượng huyết sắc tố trung bình (MCH), và nồng độ huyết sắc tố trung bình (MCHC). Thể trạng sơ sinh được đối chiếu theo tuổi thai qua biểu đồ phân vị Lubchenco và thang điểm suy hô hấp Silverman hoặc Apgar.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả tiến cứu kết hợp phân tích tương quan dịch tễ học lâm sàng.

Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (hệ số Z = 1,96), mức sai số cho phép d = 0,05, và tỷ lệ thiếu máu tham chiếu từ nghiên cứu tương đồng tại miền Trung là 17,9%. Cỡ mẫu tối thiểu cần đạt là 226 trẻ; thực tế nghiên cứu đã thu thập đầy đủ dữ liệu của 233 bệnh nhi sơ sinh từ 1 đến 7 ngày tuổi nhập viện điều trị.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống nhảy bậc 3 được áp dụng liên tục trong 12 tháng: cứ 3 bệnh nhi nhập viện thì chọn 1 bệnh nhi đủ tiêu chuẩn vào nghiên cứu nhằm loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu chủ quan. Tiêu chuẩn loại trừ chặt chẽ gồm: trẻ sơ sinh cực non dưới 28 tuần, cân nặng cực thấp dưới 1000g và trẻ có tình trạng đa hồng cầu (Hemoglobin trên 220 g/l hoặc Hematocrit trên 65%).

Nguồn dữ liệu bao gồm bệnh án nội trú, phỏng vấn trực tiếp sản phụ và xét nghiệm công thức máu trên hệ thống máy phân tích tự động Koden Nihon Celltac F theo nguyên lý laser quang học. Toàn bộ số liệu được làm sạch, kiểm tra đối chứng 3 lần và phân tích trên phần mềm SPSS 16.0. Các biến định tính được kiểm định bằng test Chi-bình phương hoặc Fisher's Exact test, tính tỷ suất chênh OR với khoảng tin cậy 95% để xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê ở mức p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu ghi nhận 4 phát hiện trọng tâm về thực trạng thiếu máu ở trẻ sơ sinh bệnh lý:

Thứ nhất, tỷ lệ thiếu máu sơ sinh giai đoạn sớm đạt mức 19,7% (46 trên tổng số 233 trẻ). Tỷ lệ này ở trẻ nữ là 23,2% (23/99 trẻ), cao hơn so với trẻ nam là 17,2% (23/134 trẻ). Phân tích theo tuổi thai cho thấy nhóm trẻ non tháng dưới 32 tuần có tỷ lệ thiếu máu cao nhất với 25,0% (5/20 trẻ), giảm dần ở nhóm 32 đến 34 tuần với 19,2%, nhóm 34 đến 37 tuần với 18,8% và nhóm đủ tháng từ 37 tuần trở lên là 19,5%. Xét theo cân nặng lúc sinh, nhóm trẻ dưới 1500g có tỷ lệ thiếu máu chiếm 23,5%, nhóm từ 1500g đến 2500g chiếm 20,3% và nhóm trên 2500g chiếm 19,0%.

Thứ hai, triệu chứng lâm sàng của thiếu máu sơ sinh rất đa dạng và dễ nhầm lẫn. Vàng da là dấu hiệu xuất hiện nhiều nhất chiếm 56,5% (26/46 trẻ), tiếp theo là hội chứng suy hô hấp, khó thở chiếm 52,2% (24/46 trẻ), da xanh niêm mạc nhợt chiếm 50,0% (23/46 trẻ), nhịp tim nhanh trên 160 lần/phút chiếm 28,3%, tiếng thổi tâm thu tại tim chiếm 15,2% và gan lách to chiếm 4,3%.

Thứ ba, các chỉ số cận lâm sàng phản ánh tình trạng thiếu máu đẳng sắc đẳng bào chiếm ưu thế nhưng dự trữ sắt suy giảm nghiêm trọng. Có 97,8% trẻ thiếu máu có Hematocrit giảm sâu dưới -2SD và 73,9% có số lượng hồng cầu dưới -2SD. Giá trị Hemoglobin trung bình của nhóm thiếu máu là 129,57 ± 10,77 g/l, số lượng hồng cầu trung bình là 3,71 ± 0,56 T/l. Đặc biệt, có tới 84,9% bệnh nhi thiếu máu bị giảm sắt huyết thanh dưới ngưỡng bình thường 17,9 µmol/l với nồng độ trung bình chỉ đạt 11,6 ± 7,09 µmol/l.

Thứ tư, thiếu máu có mối liên hệ mật thiết với các hội chứng bệnh lý chu sinh. Trong số 46 trẻ thiếu máu, có 52,2% trẻ mắc kèm suy hô hấp, 39,1% mắc vàng da bệnh lý, 39,1% mắc nhiễm trùng sơ sinh và 8,7% bị ngạt sau sinh. Tỷ lệ bệnh nhi thiếu máu cần chỉ định truyền khối hồng cầu cấp cứu chiếm 6,5% (3/46 trẻ).

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ thiếu máu 19,7% trong nghiên cứu này hoàn toàn tương thích với các công bố quốc tế và trong nước, chẳng hạn như nghiên cứu của tác giả Sunmin Lee tại Hoa Kỳ (21,0%), Folquet Amorissani tại Bờ Biển Ngà (17,5%) và Nguyễn Thị Huyền Trang tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế (17,9%). Điều này khẳng định thiếu máu là một rối loạn thường trực ở gần 1/5 tổng số trẻ sơ sinh phải nhập viện điều trị bệnh lý.

Biểu đồ phân bố lâm sàng cho thấy chỉ có đúng một nửa số trẻ thiếu máu biểu hiện dấu hiệu kinh điển da xanh niêm mạc nhợt. Ngược lại, vàng da (56,5%) và khó thở (52,2%) lại là các triệu chứng áp đảo. Hiện tượng này được giải thích là do cơ chế tan máu làm giải phóng lượng lớn bilirubin tự do vào máu ngoại vi, đồng thời sự sụt giảm Hemoglobin làm suy giảm khả năng vận chuyển oxy đến mô, kích thích trung tâm hô hấp gây thở nhanh, thở rên và rút lõm lồng ngực. Do đó, nếu bác sĩ lâm sàng chỉ dựa vào màu sắc da nhợt nhạt để chẩn đoán sẽ bỏ sót tới 50% các trường hợp thiếu máu sơ sinh.

Về mặt huyết học, chỉ số thể tích khối hồng cầu MCV trung vị đạt 105,4 fl và nồng độ huyết sắc tố trung bình MCHC đạt 334 g/l, với tỷ lệ MCV dưới -2SD chỉ chiếm 8,7%. Điều này chỉ ra rằng phần lớn thiếu máu sơ sinh sớm là thiếu máu đẳng sắc hồng cầu bình thường, xuất phát từ nguyên nhân tan máu cấp, mất máu chu sinh hoặc tình trạng sinh non chưa hoàn thiện tủy xương. Mặc dù vậy, sự sụt giảm sắt huyết thanh tới 84,9% là minh chứng rõ ràng cho việc giảm chuyển giao vi chất từ mẹ sang thai nhi trong 3 tháng cuối thai kỳ, đặc biệt ở những bà mẹ bị suy dinh dưỡng, tăng cân thấp hoặc không được bổ sung viên sắt đầy đủ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc và giảm thiểu tỷ lệ thiếu máu sơ sinh, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp cụ thể:

1. Thiết lập quy trình sàng lọc công thức máu toàn phần trong 24 giờ đầu sau sinh: Áp dụng bắt buộc cho 100% trẻ sơ sinh non tháng dưới 37 tuần, trẻ nhẹ cân dưới 2500g và trẻ có dấu hiệu vàng da bệnh lý hoặc suy hô hấp. Mục tiêu phát hiện sớm 95% các trường hợp giảm nồng độ Hemoglobin tiềm ẩn trước khi xảy ra biến chứng tim mạch. Đơn vị thực hiện: Khoa Nhi Sơ sinh phối hợp cùng Khoa Sản tại các bệnh viện tuyến tỉnh và trung ương, triển khai ngay từ quý 1 năm sau.

2. Tăng cường chương trình bổ sung vi chất dinh dưỡng cho phụ nữ mang thai: Chỉ đạo các cơ sở y tế ban đầu tư vấn sản phụ bổ sung tối thiểu 60mg sắt nguyên tố kết hợp 400µg acid folic mỗi ngày trong suốt thai kỳ. Đặc biệt kiểm soát chặt chẽ các thai phụ có chiều cao dưới 150cm hoặc mức tăng cân dưới 10kg, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ thiếu máu thai kỳ xuống dưới mức 15% trong giai đoạn 2 năm tới. Đơn vị thực hiện: Hệ thống Trạm Y tế xã phường và Trung tâm Y tế dự phòng huyện.

3. Chuẩn hóa phác đồ điều trị và chỉ định truyền máu hợp lý: Ban hành hướng dẫn quản lý thiếu máu sơ sinh tại chỗ, kết hợp bù sắt đường uống và cân nhắc sử dụng Erythropoietin tái tổ hợp cho trẻ non tháng nhằm kích thích tạo máu tủy xương. Đặt mục tiêu giảm 30% tỷ lệ chỉ định truyền máu tĩnh mạch không cần thiết, hạn chế các tai biến nhiễm trùng chéo và quá tải thể tích ở trẻ nhỏ. Đơn vị thực hiện: Hội đồng chuyên môn Nhi khoa và các bác sĩ điều trị tại khoa Hồi sức sơ sinh (NICU).

4. Tập huấn nâng cao năng lực chẩn đoán lâm sàng cho nhân viên y tế cơ sở: Tổ chức định kỳ 6 tháng/lần các khóa đào tạo về nhận diện dấu hiệu lâm sàng sớm của thiếu máu sơ sinh (nhịp tim nhanh trên 160 lần/phút, khó thở rên, vàng da sớm trước 24 giờ) cho đội ngũ nữ hộ sinh và điều dưỡng phòng sinh, đảm bảo xử trí sơ cứu và chuyển tuyến an toàn trong vòng 6 giờ đầu đời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Nhi và Hồi sức Sơ sinh: Tài liệu cung cấp các mốc tham chiếu Hemoglobin, chỉ số sinh hóa sắt huyết thanh chuẩn xác theo ngày tuổi và tuổi thai, giúp tối ưu hóa chẩn đoán phân biệt giữa tan máu, mất máu và thiếu máu do sinh non.

2. Bác sĩ Sản phụ khoa và Nữ hộ sinh: Nắm bắt rõ mối tương quan giữa các bệnh lý sản khoa (rau tiền đạo, rau bong non, tăng huyết áp thai kỳ, thiếu máu mẹ) với sức khỏe huyết học của thai nhi, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý thai nghén và phối hợp liên chuyên khoa Sản - Nhi khi đón bé chào đời.

3. Học viên Cao học, Bác sĩ nội trú và Sinh viên Y Dược: Học hỏi phương pháp luận nghiên cứu khoa học chuẩn mực, kỹ thuật chọn mẫu hệ thống nhảy bậc 3 và cách ứng dụng các thuật toán thống kê y sinh học như kiểm định Pearson, hồi quy logistic trên phần mềm SPSS trong phân tích dịch tễ lâm sàng.

4. Cán bộ quản lý y tế và chuyên gia Dinh dưỡng cộng đồng: Khai thác số liệu thực chứng tại địa phương để xây dựng các chính sách y tế công cộng, chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em và phòng chống suy dinh dưỡng vi chất tại khu vực miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn xác định thiếu máu ở trẻ sơ sinh giai đoạn sớm là gì? Thiếu máu sơ sinh sớm được xác định khi nồng độ Hemoglobin trong máu tĩnh mạch giảm dưới -2SD so với quần thể cùng lứa tuổi: dưới 145 g/l đối với trẻ từ 1 đến 3 ngày tuổi và dưới 135 g/l đối với trẻ từ 4 đến 7 ngày tuổi. Tiêu chuẩn này phản ánh chính xác sự thiếu hụt khối hồng cầu chức năng trong tuần đầu sau sinh.

2. Tại sao triệu chứng da xanh xao lại không xuất hiện ở tất cả trẻ sơ sinh bị thiếu máu? Trong thực tế lâm sàng, chỉ có 50% trẻ thiếu máu có triệu chứng da xanh niêm mạc nhợt. Tình trạng này dễ bị che lấp bởi hiện tượng giãn mạch đỏ da sinh lý, các cơn tím tái do suy hô hấp cấp tính hoặc tình trạng tăng sắc tố mật gây vàng da bệnh lý gặp ở 56,5% số trẻ.

3. Nhóm trẻ sơ sinh nào có nguy cơ mắc thiếu máu cao nhất trong nghiên cứu? Trẻ sinh non dưới 32 tuần tuổi thai có tỷ lệ mắc cao nhất đạt 25,0%, tiếp theo là trẻ có cân nặng lúc sinh rất thấp dưới 1500g chiếm 23,5% và trẻ nhỏ so với tuổi thai chiếm 21,2%. Nguyên nhân là do tủy xương chưa trưởng thành, giảm sản xuất Erythropoietin và không tích lũy đủ kho dự trữ sắt chu sinh.

4. Nồng độ sắt huyết thanh ở trẻ sơ sinh thiếu máu thay đổi ra sao? Khảo sát cận lâm sàng cho thấy có tới 84,9% trẻ sơ sinh thiếu máu bị giảm sắt huyết thanh dưới mức chuẩn 17,9 µmol/l, với giá trị trung bình là 11,6 µmol/l. Sự sụt giảm nghiêm trọng này có liên quan chặt chẽ đến tình trạng thiếu máu và chế độ bổ sung vi chất không đầy đủ của người mẹ trong thai kỳ.

5. Khi nào trẻ sơ sinh thiếu máu cần phải can thiệp truyền khối hồng cầu? Chỉ định truyền máu chỉ áp dụng khi Hemoglobin giảm sâu kết hợp triệu chứng suy tuần hoàn hoặc suy hô hấp nặng cần hỗ trợ thở máy. Trong nghiên cứu, tỷ lệ truyền máu chỉ chiếm 6,5% (3/46 bệnh nhi), phần lớn các trường hợp thiếu máu nhẹ đến trung bình đều đáp ứng tốt với phác đồ bổ sung sắt và điều trị bệnh lý căn nguyên.

Kết luận

• Tỷ lệ thiếu máu sơ sinh giai đoạn sớm tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên chiếm 19,7%, tập trung cao nhất ở nhóm trẻ đẻ non dưới 32 tuần (25,0%) và cân nặng dưới 1500g (23,5%).
• Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và dễ che lấp; triệu chứng vàng da (56,5%) và khó thở (52,2%) xuất hiện nhiều hơn triệu chứng da xanh niêm mạc nhợt (50,0%).
• Đặc điểm huyết học nổi bật là thiếu máu đẳng sắc đẳng bào với 97,8% trẻ giảm Hematocrit dưới -2SD và 84,9% trẻ bị suy giảm nồng độ sắt huyết thanh dưới 17,9 µmol/l.
• Thiếu máu liên quan mật thiết đến các yếu tố chu sinh như suy dinh dưỡng mẹ, sinh non, nhẹ cân, suy hô hấp và nhiễm trùng sơ sinh; tỷ lệ cần can thiệp truyền máu là 6,5%.
• Công trình đã đóng góp cơ sở dữ liệu dịch tễ học huyết học giá trị, định hình phác đồ theo dõi chủ động cho các cơ sở Nhi khoa tại Việt Nam.

Để nâng cao sức khỏe thế hệ tương lai, các cơ sở y tế cần đẩy mạnh quy trình xét nghiệm sàng lọc huyết học sớm cho trẻ sơ sinh nguy cơ cao và thiết lập chế độ bổ sung vi chất toàn diện cho phụ nữ mang thai ngay từ hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Sinh lý máu và tạo máu 1. Sự hình thành và phát triển của hệ thống tạo máu Cùng với sự hình thành và phát triển của thai nhi, hệ thống tạo máu cũng được hình thành rất sớm từ những ngày đầu tạo phôi – thai và phát triển rất nhanh trong thời kỳ thai nhi. Sự điều hòa tạo máu ở thai nhi khác hoàn toàn so với người lớn.

Ở người lớn, duy trì cân bằng nội môi là một chức năng đầu tiên của sự điều hòa tạo máu; trong khi ở thời kỳ phôi thai và thai nhi, cân bằng điều hòa tạo máu phụ thuộc vào sự thay đổi hằng định ở mọi giai đoạn tạo máu. Trong bào thai, thai nhi phát triển rất nhanh, cần tăng một khối lượng lớn hồng cầu. Nhưng trong điều kiện áp lực oxy thấp, đòi hỏi một hệ thống cung cấp và vận chuyển oxy chuyên biệt [19], [90]. Sự phát triển của hệ thống tạo máu được thực hiện ở 3 vị trí: trung bì phôi, gan và tủy xương.

Các tế bào đầu tiên được tạo ra trong phôi đang phát triển là hồng cầu nguyên thủy được hình thành trong túi noãn hoàng (trung bì phôi ngoài phôi thai) bắt đầu từ ngày thứ 10 đến 14 khi có thai. Hồng cầu nguyên thủy trưởng thành nhanh hơn, nhạy cảm với erythropoietin hơn và đời sống ngắn hơn so với hồng cầu của thai nhi và trưởng thành. Hồng cầu noãn hoàng có kích thước cực lớn với ước tính MCV trung bình > 450 fl/tế bào. Sự tạo máu ở gan phôi bắt đầu từ tuần thứ 6-8, thay thế cho noãn hoàng.

Vào tuần lễ thứ 10-12, sự tạo máu ở gan bắt đầu và kéo dài suốt thời kỳ thai, mạnh nhất lúc 20-24 tuần thai và giảm dần ở cuối ba tháng giữa thai kỳ. Lúc này, sự tạo máu ở tủy tăng dần. Gan đảm nhiệm chức năng tạo huyết từ tế bào máu nguyên thủy tạo thành những tiểu đảo tạo máu và các tiểu đảo này sinh ra những tế bào đầu dòng của các dòng huyết cầu. Tạo máu ở tủy chiếm vai trò chủ đạo từ tháng thứ 7 của thời kì thai, kéo dài tới sau khi trưởng thành [22], [45], [46].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Sau khi sinh, sự tạo máu được thực hiện chính ở tủy xương. Các tủy xương, đặc biệt là tủy xương dài có thay đổi về cấu trúc trong quá trình phát triển. Tủy đỏ tiếp tục là cơ quan tạo máu, có nhiều tế bào gốc tạo máu. Tủy vàng chứa nhiều tế bào mỡ, hạn chế khả năng sinh máu.

Ở trẻ sơ sinh đủ tháng, quá trình tạo máu ở gan đã chấm dứt ngoại trừ những ổ nhỏ rải rác không hoạt động ngay sau khi sinh. Tạo máu ngoài tủy là bất thường ở trẻ đủ tháng. Ở một trẻ sơ sinh non tháng, thường thấy các khối máu tụ ở gan và đôi khi thấy ở lách, hạch bạch huyết hoặc tuyến ức. Trong những năm đầu sau sinh, sự tạo máu ở trẻ rất mạnh để đáp ứng nhu cầu phát triển thể chất giai đoạn này.

Sự tạo máu ở trẻ sau sinh, ngoài đặc điểm tạo máu rất mạnh còn rất dễ bị ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tan máu, mất máu, nhiễm độc, nhiễm khuẩn…[19], [46] 1. Biến đổi hồng cầu thời kì thai nhi và sơ sinh Tế bào gốc tạo máu tạo ra các tiền nguyên hồng cầu từ các tế bào gốc đầu dòng dòng hồng cầu. Quá trình sinh hồng cầu gồm giai đoạn nhân lên và biệt hóa. Giai đoạn nhân lên bắt đầu từ tế bào gốc dòng hồng cầu, đến tiền nguyên hồng cầu và hồng cầu đa sắc.

Giai đoạn sau chỉ biệt hóa và tổng hợp mà không nhân lên, bắt đầu từ nguyên hồng cầu ưa acid. Trong quá trình sinh hồng cầu, kích thước các tế bào, tỷ lệ nhân - bào tương giảm dần. Nhân tế bào dần đông đặc và bị đẩy ra ngoài ở giai đoạn nguyên hồng cầu ưa acid. Đồng thời, tổng hợp hemoglobin trong bào tương bắt đầu ở giai đoạn nguyên hồng cầu ưa base [82].

Bình thường, tỷ lệ hồng cầu lưới trong máu ngoại vi là 1 - 2%. Khi tỷ lệ hồng cầu lưới càng cao, tốc độ tạo hồng cầu của tuỷ xương càng lớn. Thời gian trưởng thành của tế bào gốc dòng hồng cầu tới hồng cầu chín mất khoảng 8 ngày, HC vào máu thực hiện nhiệm vụ vận chuyển oxy trong suốt đời sống của nó, sau đó tự tiêu hủy [19], [82]. Đời sống của hồng cầu trưởng thành khoảng 120 ngày.

Trong khi các hồng cầu thời kỳ sơ sinh sẽ tồn tại khoảng từ 60 đến 90 ngày. Hồng cầu trẻ sơ sinh non tháng có tuổi thọ có thể ngắn hơn từ 35 đến 50 ngày [72], [83]. Quá Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 trình tan máu làm hồng cầu bị phá hủy trước thời gian sống dự kiến của chúng. Điều này phản ánh sự sụt giảm hồng cầu tuần đầu sau sinh.

Số lượng hồng cầu tăng trong 24 giờ đầu tiên của cuộc đời, duy trì trong 2 tuần và sau đó giảm dần. Trong một nghiên cứu về sự biến đổi các giá trị huyết học của Esal AJ (2016), RBC trung bình ngày 1 và ngày 3 lần lượt là 5,1 ± 0,8 (3,2 – 7,6) T/l và 4,8 ± 0,9 (2,7 – 7,5) T/l [46]. Ở trẻ sơ sinh non giai đoạn sớm, số lượng hồng cầu trong 3 ngày đầu là 4,56 ± 1,48 triệu/mm3, 3 ngày tiếp theo là 4,23 ± 0,91 triệu/mm3 [16]. Sự tạo hồng cầu thời kỳ bào thai được kiểm soát bởi yếu tố tăng trưởng hồng cầu do các đại thực bào, lympho bào và tế bào mầm sinh ra.

Trong các chất kích thích sinh hồng cầu, Erythropoietin đóng vai trò quan trọng nhất. EPO kết hợp với các receptor chuyên biệt trên bề mặt các tiền nguyên hồng cầu và kích thích chúng tạo thành HC trưởng thành. EPO được sinh ra từ gan thai nhi trong 6 tháng đầu thai kỳ. Ở 3 tháng cuối và vài tuần đầu sau sinh, vị trí sản sinh EPO chuyển từ gan sang thận.

Khi sự phân phối oxy của HC bị giảm xuống, bằng rất nhiều cơ chế như tăng cung lượng tim, tăng sản xuất 2,3- diphosphoglycerate trong hồng cầu và ngưỡng cao của EPO sẽ giúp cơ thể bù trừ sự thiếu hụt. Sự sản xuất hồng cầu ở tủy xương đáp ứng với EPO có thể tăng gấp vài lần và vì thế bù trừ được sự giảm đời sống hồng cầu từ nhẹ đến trung bình ở thời kỳ sau sinh. Ngoài vai trò của EPO, một số hormone cũng ảnh hưởng đến quá trình tạo HC như hormone sinh dục, hormone tuyến giáp, hormone tuyến yên…[19], [90]. Biến đổi Hemoglobin thời kỳ thai nhi và sơ sinh Hemoglobin (Hb) hay còn gọi là huyết sắc tố, gồm một phân tử globin (có bốn chuỗi polypeptid) gắn với bốn nhân hem.

Ở người lớn trưởng thành Hb chính là HbA1 và HbA2, có cấu trúc globin là α2β2 và α2δ2 (tỉ lệ 30:1). Trong bào thai, Hb chính ở thai nhi là HbF, có cấu trúc globin là α2γ2 [19]. Sau 8 tuần thai, HbF là huyết sắc tố chính trong bào Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 thai, chiếm 90% Hb toàn phần. Thai 9 – 21 tuần tỷ lệ HbA1 khoảng 4 - 13 %, thai 34 – 36 tuần tỷ lệ HbA1 tiếp tục tăng lên, đồng thời HbF giảm dần.

Ba tháng cuối của thời kỳ bào thai, HbF giảm dần đến lúc sinh còn khoảng 70% Hb toàn phần. Sau sinh, huyết sắc tố thai giảm dần khoảng 3% mỗi tuần và thường thấp hơn 3% sau 6 tháng tuổi [46]. So với HbA1 thì HbF tăng cường khả năng gắn oxy hơn, một đặc tính cho phép Hb cung cấp đủ oxy cho thai nhi trong môi trường tử cung [19]. Vị trí tạo máu và sinh tổng hợp mạch globin thời kì phôi thai và sau sinh[19].

Huyết sắc tố trung bình ở thai nhi tăng dần từ 9,0 ± 2,8 g/dl ở 10 tuần tuổi lên 16,5 ± 4,0 g/dl ở 39 tuần tuổi. Sau sinh, giá trị huyết học ảnh hưởng bởi tuổi thai và tuổi sau sinh. Lượng Hb lúc mới sinh dao động 190 ± 22 g/l và Hct dao động 61 ± 7%, sau đó giảm dần đến 1 tuần tuổi còn 173 ± 23 g/l và Hct 54 ± 8 % [19], [39]. Nồng độ huyết sắc tố trung bình ngay sau sinh ở trẻ sơ sinh đủ tháng là 17,01 ± 7,81 g/dl và trẻ sơ sinh non tháng là 16,15 ± 1,76 g/dl (p = 0,012) [47].

Các yếu tố khác ảnh hưởng đến thông số này như thời gian kẹp rốn (sớm so với muộn) và vị trí lấy mẫu (mao mạch so với tĩnh mạch). Nghiên cứu của Eslami Z và cộng sự chỉ ra, nồng độ huyết sắc tố trung bình thu được từ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 máu cuống rốn là 15,39 ± 5,39 g/dl; từ mao mạch là 19,62 ± 5,75 g/dl và từ tĩnh mạch là 17 ± 7,79 g/dl. Có mối tương quan giữa huyết sắc tố trung bình của máu cuống rốn và mao mạch. Định nghĩa và phân loại thiếu máu 1.

Định nghĩa Thiếu máu là sự mất cân bằng sinh lý giữa lượng máu mất đi và tạo ra của cơ thể. Hay nói cách khác thiếu máu chính là do sự mất cân bằng giữa quá trình tiêu hủy quá mức và quá trình tái tạo không đủ. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế (2015): Thiếu máu là tình trạng giảm nồng độ hemoglobin trong máu của người bệnh so với người cùng giới, cùng lứa tuổi và cùng điều kiện sống. Người thiếu máu là người có các chỉ số trên thấp dưới -2SD so với quần thể cùng tuổi và giới [6].

Thiếu máu ở trẻ sơ sinh được xác định khi nồng độ Hb thấp hơn giới hạn Hb theo cân nặng lúc sinh, ngày tuổi sau sinh [20]. Phân loại Có nhiều cách phân loại thiếu máu nhưng thường phân loại theo hình thái, mức độ, sinh lý và nguyên nhân sinh lý bệnh của thiếu máu. Theo hình thái: Phân loại dựa trên kích thước của hồng cầu gồm thiếu máu hồng cầu nhỏ, thiếu máu hồng cầu to và thiếu máu hồng cầu trung bình.