Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT VÀ THƠ NỮ THÁI NGUYÊN 1. Những vấn đề lí luận về hình tượng nghệ thuật và hình tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình 1. Khái niệm hình tượng, hình tượng nghệ thuật Hình tượng là sự phản ánh hiện thực một cách khái quát bằng nghệ thuật dưới hình thức những hiện tượng cụ thể, sinh động, điển hình, nhận thức trực tiếp bằng cảm tính. Khái niệm hình tượng nghệ thuật: Mỗi một loại hình nghệ thuật sử dụng chất liệu riêng biệt để xây dựng hình tượng.
Chất liệu của hội họa là đường nét, màu sắc, của kiến trúc là mảng khối, của âm nhạc là giai điệu, âm thanh. Ngôn từ là chất liệu của văn học cho nên hình tượng nghệ thuật là hình tượng của ngôn từ. Theo nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học, NXB Giáo dục Việt Nam năm 2010 thì Hình tượng nghệ thuật là “Sản phẩm của phương thức chiếm lĩnh và tái tạo hiện thực theo quy luật của tưởng tượng, của hư cấu nghệ thuật, người nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm là để nhận thức và cắt nghĩa đời sống, thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình, giúp con người thể hiện ý vị của cuộc đời và lĩnh hội mọi quan hệ có ý nghĩa muôn màu, muôn vẻ của bản thân và thế giới xung quanh. Nhưng khác với những nhà khoa học, nghệ sĩ không diễn đạt trực tiếp ý nghĩa và tình cảm bằng khái niệm trừu tượng, bằng định lý, công thức mà bằng hình tượng, nghĩa là bằng cách làm sống lại một cách cụ thể và gợi cảm những sự việc, những hiện tượng đáng làm ta suy nghĩ về tính cách và số phận, về tình đời, tình người qua một chất liệu cụ thể” [15, tr.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, hình tượng nghệ thuật chính là khách thể đời sống được nghệ sĩ tái hiện bằng tưởng tượng sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật. Khi nói đến hình tượng nghệ thuật, người ta thường nghĩ tới hình tượng con người như: hình tượng tập thể như hình tượng nhân dân, hình tượng Tổ quốc, hình tượng cá nhân nhân vật như hình tượng chị Dậu, hình tượng Chí Phèo… với những chi tiết biểu hiện cảm tính phong phú. Nhưng cũng cần lưu ý rằng: hình tượng nghệ thuật tái hiện đời sống nhưng tái hiện một cách có chọn lọc thông qua trí tưởng tượng và tài năng của tác giả (chứ không sao chép y nguyên những hiện tượng có thật). Qua đó, các hình tượng tạo ra được những ấn tượng sâu sắc, những day dứt, trăn trở không nguôi đối với bạn đọc.
Mặt khác, hình tượng nghệ thuật vừa có giá trị thể hiện những nét cụ thể, cá biệt không lặp lại, vừa có khả năng khái quát, bộc lộ được bản chất của con người hoặc sự vật theo quan niệm của tác giả. Tóm lại, theo Từ điển thuật ngữ văn học, qua hình tượng nghệ thuật, “Người đọc không chỉ thưởng thức “bức tranh” hiện thực, mà còn thưởng thức cả nét vẽ, màu sắc, nụ cười, sự suy tư ẩn trong bức tranh ấy. Hình tượng nghệ thuật thể hiện tập trung các giá trị nhân học và thẩm mĩ của nghệ thuật” [15, tr. Một trong những nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu hình tượng nghệ thuật trong thơ của ba nhà thơ Nữ Thái Nguyên: tác giả Trần Thị Vân Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Lưu Thị Bạch Liễu - nên người viết muốn làm rõ hơn khái niệm lý thuyết lý luận có liên quan nữa đó là khái niệm về hình tượng tác giả trong sáng tác nghệ thuật.
* Hình tượng tác giả: Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2010) thì Hình tượng tác giả là “Phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi … hình tượng tác giả trong tác phẩm văn học gắn với ý thức của tác giả về vai trò xã hội, tư thế văn học rất đa dạng của 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình”[15, tr. Theo đó, cơ sở tâm lý hình tượng tác giả là hình tượng “cái tôi” trong nhân cách mỗi người thể hiện trong giao tiếp, mang đậm cá tính sáng tạo của tác giả. Cũng theo quan niệm của các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, thì “ phạm trù hình tượng tác giả chẳng những cho phép nhận ra phong cách cá nhân, mà còn giúp tìm hiểu hệ thống của văn bản tác phẩm, mối quan hệ của nó với ý thức về vai trò xã hội và văn học của bản thân văn học” [15,tr. Hình tượng nghệ thuật và hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, (2010) Thơ trữ tình là một “thuật ngữ chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình, trong đó những cảm xúc, những suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thực hiện một cách trực tiếp.
Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình. Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc của tình cảm cho tới những chính kiến, những tư tưởng triết học” [15,tr. Hình tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình thường được biểu hiện qua cái “ tôi” trữ tình. Tuy nhiên, hình tượng nghệ thuật là sáng tạo của người nghệ sĩ.
Hình tượng nghệ thuật là các khách thể đời sống được nghệ sĩ tái tạo bằng tưởng tượng. Bởi vậy mà thế giới nghệ thuật thường sẽ vô cùng phong phú. Cái tôi trữ tình là một sản phẩm độc đáo trong thế giới hình tượng do người nghệ sĩ sáng tạo nên. Trong quá trình sáng tác, cái tôi nghệ sĩ bước vào thế giới nghệ thuật và trở thành một hình tượng trọn vẹn.
Cái “tôi” trữ tình là một trong những yếu tố quan trọng bộc lộ tư tưởng và phong cách của mỗi nhà thơ. Đó chính là tâm trạng, là cảm xúc, là thế giới nội tâm của nhà thơ trước hiện thực khách quan. Do vậy, tìm hiểu hình tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình không thể không tìm hiểu về cái “tôi” trữ tình trong thơ, nhờ đó người đọc có được cái nhìn thấu đáo và toàn diện về thế giới cảm xúc và tư duy nghệ thuật của nhà thơ. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Thơ nữ Thái Nguyên trong dòng chảy thơ ca quê hương 1. Giới thiệu về thơ Thái Nguyên đương đại và các nhà thơ nữ Thái Nguyên Thái Nguyên có đầy đủ các điều kiện thuận lợi về truyền thống văn hóa, thắng cảnh cũng như nhân lực để có một nền văn học phát triển mạnh. Cũng như tiến trình phát triển của văn học cả nước, văn học nói chung và thơ ca Thái Nguyên nói riêng cũng được phát triển bắt đầu từ văn học dân gian, thơ ca dân gian. Ngoài số lượng người Kinh chiếm đa số thì Thái Nguyên còn là nơi tập trung của các dân tộc anh em như Tày, Nùng, Sán Dìu, Sán Chay, Dao, H'Mông và người Hoa cho nên có một nền văn hóa rất phong phú, đa dạng.
Văn học Thái Nguyên chính là tổng hòa của tất cả những giá trị văn học dân gian và đương đại của các dân tộc anh em đang sinh sống trên địa bàn Thái Nguyên. Nó vừa chứa đựng những nguồn sống trong mạch chảy chung của văn hóa cộng đồng người Việt Nam nói chung vừa tích tụ những nét bản sắc mang tính đặc trưng riêng của cộng động dân cư Thái Nguyên. Bước sang thế kỉ XXI, cùng với sự chuyển mình về mọi mặt kinh tế, văn hóa, xã hội, Thái Nguyên đang từng ngày thay da đổi thịt. Theo đó nền văn học Thái Nguyên trong đó có thơ ca có bước tiến mới, đạt được nhiều thành tựu mới cả về số lượng, giá trị tác phẩm cũng như đội ngũ sáng tác.
Thơ ca Thái Nguyên đã kịp thời phản ánh sự lớn mạnh của quê hương cũng như phản ánh những tâm tư của con người trước những đổi thay của cuộc sống. Hòa vào dòng chảy văn chương của thời đại, sự xuất hiện của hàng loạt các nhà thơ mới bên cạnh những nhà thơ cũ với nhiều lứa tuổi, nhiều thể loại, nhiều bút pháp khác nhau đã làm cho kho tàng thơ ca nói riêng, văn chương Thái Nguyên nói chung ngày càng thêm phong phú, tiêu biểu là: Trần Thị Vân Trung, Võ Sa Hà, Ma Trường Nguyên, Minh Thắng, Lưu Thị Bạch Liễu, Nguyễn Thúy Quỳnh, Hoàng Tố Nga, Cao Hồng. Trong thơ của mình, các nhà thơ đều ít nhiều tự tạo cho mình một hướng đi riêng, không hòa lẫn với nhau: có nhà thơ thì nhẹ nhàng, có nhà thơ lại mạnh mẽ, thách thức hoặc khiêm nhường, gai góc hoặc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dịu êm. Tuy có những nét rất riêng như vậy nhưng giữa các nhà thơ vẫn có sự gặp ngỡ nhau trong nỗi buồn, sự cô đơn và đều có sự bứt phá về thi pháp thơ.
Đóng góp không nhỏ cho sự lớn mạnh của thơ ca Thái Nguyên đó là các cây bút nữ. Trong số các cây bút này có những người không chỉ đóng góp vai trò của mình trong dòng thơ ca Thái Nguyên mà còn có những đóng góp cho thơ nữ Việt Nam đương đại như Trần Thị Vân Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Cao Hồng, Lưu Thị Bạch Liễu … Các nhà thơ nữ Thái Nguyên mỗi người một vẻ đã điểm tô những nét duyên dáng, mềm mại bên cạnh những góc cạnh, mạnh mẽ của các cây bút nam. Chính các chị đã góp phần làm cho thơ ca Thái Nguyên thêm nhiều màu sắc và có sự hấp dẫn riêng. Giới thiệu về ba nhà thơ Trần Thị Vân Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Lưu Thị Bạch Liễu 1.
Nhà thơ Trần Thị Vân Trung * Tiểu sử Trần Thị Vân Trung tên thật là Trần Thị Việt Trung, sinh năm 1956 tại Thái Nguyên. Chị là ham học, say mê nghiên cứu khoa học và là một trong những nhà thơ nữ có đóng góp không nhỏ cho thơ Thái Nguyên. Sinh ra và lớn lên khi đất nước còn khó khăn, gia đình túng thiếu nhưng với một ý chí nỗ lực và phấn đấu mạnh mẽ, chị đã đạt được rất nhiều thành tựu trong lĩnh vực khoa học, giáo dục và thơ văn. Ngay từ năm thứ 2 Đại học Vân Trung đã được Khoa Ngữ văn - ĐH Sư phạm Việt Bắc cử đi tham dự Hội thảo Khoa học Toàn quốc.