Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Cảm Hứng Nghệ Thuật Trong Thơ Tản Đà

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cảm hứng nghệ thuật trong thơ tản đà, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Vũ Hào Hiệp
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Hữu Tá
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Cảm hứng nghệ thuật trong thơ Tản Đà
• Loại tài liệu: Luận án thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2000
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Phạm vi đề tài
• Phương pháp tiếp cận
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG I: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP VĂN CHƯƠNG. NHỮNG SỰ KIỆN ẢNH HƯỞNG ĐẾN CẢM HỨNG SÁNG TÁC
• 1.1. Cuộc đời và sự nghiệp văn chương
• 1.2. Những sự kiện ảnh hưởng đến cảm hứng sáng tác
• 1.2.1. Hoàn cảnh lịch sử - xã hội
• 1.2.2. Những sự kiện văn chương
• 2. CHƯƠNG II: CẢM HỨNG DÂN TỘC TRONG THƠ TẢN ĐÀ
• 2.1. Những xúc động trước cảnh trí quê hương
• 2.2. Hướng về dân tộc để tự hào, nhắc nhở truyền thống anh hùng
• 2.3. Kêu gọi tình đoàn kết dân tộc, biểu lộ lòng thương dân của nhà nho “Ái quốc bằng đạo đức”
• 2.4. Tình cảm thủy chung, hoài bão và lòng tin với dân tộc và đất nước
• 2.5. Nỗi “sầu non nước”, niềm tiếc nuối và sự cô đơn vô hạn
• 2.6. Một thái độ phê phán xã hội của nhà nho yêu nước
• 2.7. Hương vị đất nước đậm đà trong thơ ca
• 3. CHƯƠNG III: CẢM HỨNG LÃNG MẠN TRONG THƠ TẢN ĐÀ
• 3.1. Tản Đà - nhà nho tài tử cuối cùng và là "đêm trước của chủ nghĩa lãng mạn" đối với thơ Việt Nam hiện đại
• 3.2. Những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn trong thơ Tản Đà
• 3.2.1. Cái "tôi" xê dịch
• 3.2.2. Cái "tôi" đa tình của người tài tử
• THƯ MỤC THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cảm hứng nghệ thuật trong thơ Tản Đà

Cảm hứng nghệ thuật là yếu tố trung tâm trong thơ Tản Đà, thể hiện qua sự kết hợp giữa nghệ thuật ngôn từ và cảm xúc sâu sắc. Thơ ông mang đậm dấu ấn của cảm hứng dân tộc và cảm hứng lãng mạn, phản ánh tâm hồn phóng khoáng và tư tưởng độc đáo. Tản Đà không chỉ là nhà thơ của nghệ thuật trong thơ mà còn là người mở đường cho Thơ Mới với sự cá nhân hóa cảm hứng.

1.1. Cảm hứng dân tộc

Cảm hứng dân tộc trong thơ Tản Đà được thể hiện qua tình yêu quê hương, lòng tự hào về truyền thống anh hùng và sự kêu gọi đoàn kết dân tộc. Ông viết về nỗi sầu non nước và niềm tiếc nuối trước cảnh đất nước bị xâm lăng. Thơ Tản Đà còn phản ánh tình thương dân của một nhà nho yêu nước, với thái độ phê phán xã hội đương thời.

1.2. Cảm hứng lãng mạn

Cảm hứng lãng mạn trong thơ Tản Đà thể hiện qua cái 'tôi' xê dịch và 'tôi' đa tình. Ông là nhà thơ đầu tiên đưa cái 'tôi' cá nhân vào thơ Việt Nam, tạo nên sự độc đáo và mới mẻ. Thơ Tản Đà mang đậm tính lãng mạn thoát ly, với những giấc mộng và khát vọng vượt khỏi thực tại.

II. Nghệ thuật trong thơ Tản Đà

Nghệ thuật trong thơ Tản Đà được thể hiện qua sự tinh tế trong sử dụng ngôn từ và hình ảnh. Ông kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, tạo nên phong cách độc đáo. Thơ Tản Đà không chỉ là sự phản ánh cảm xúc mà còn là sự kết hợp giữa nghệ thuật ngôn từ và tư tưởng sâu sắc.

2.1. Ngôn ngữ và hình ảnh

Ngôn ngữ thơ Tản Đà giàu hình ảnh và âm điệu, tạo nên sự du dương và mê hoặc. Ông sử dụng những hình ảnh lờ mờ và mơ mộng, tạo nên sự huyền ảo trong thơ. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như 'Khối Tình Con' và 'Giấc Mộng Con'.

2.2. Kết hợp truyền thống và hiện đại

Tản Đà là cầu nối giữa thơ cũ và thơ mới, với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Ông vừa giữ được những giá trị của thơ Đường luật, vừa mở ra những cách tân trong thi pháp và cảm hứng. Điều này làm nên vị trí đặc biệt của Tản Đà trong lịch sử văn học Việt Nam.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Luận văn thạc sĩ về thơ Tản Đà không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang ý nghĩa thực tiễn. Nghiên cứu về cảm hứng nghệ thuật và nghệ thuật trong thơ Tản Đà giúp hiểu sâu hơn về sự phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn giao thời. Đồng thời, nó cung cấp cơ sở cho việc phân tích thơ và nghiên cứu văn học hiện đại.

3.1. Giá trị học thuật

Luận văn đóng góp vào việc làm sáng tỏ cảm hứng nghệ thuật và nghệ thuật trong thơ Tản Đà, giúp hiểu rõ hơn về tư tưởng và phong cách của ông. Nghiên cứu này cũng góp phần vào việc đánh giá lại vị trí của Tản Đà trong lịch sử văn học Việt Nam.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc phân tích thơ Tản Đà. Nó cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành văn học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn văn học giao thời 1900 – 1930 kéo dài suốt 30 năm là một trong những bước ngoặt lịch sử quan trọng nhất của nền văn học Việt Nam, đánh dấu quá trình chuyển mình từ phạm trù trung đại sang hiện đại. Trong không gian chuyển dịch văn hóa sâu sắc ấy, thi sĩ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu (1889 – 1939) xuất hiện như một hiện tượng văn học độc đáo, đóng vai trò chiếc gạch nối lịch sử giữa hai thời đại thi ca dân tộc. Trải qua đúng 50 năm cuộc đời với hơn 25 năm cầm bút chuyên nghiệp, Tản Đà đã để lại một di sản văn học đồ sộ với hơn 300 bài thơ cùng hàng chục tác phẩm văn xuôi, khảo cứu, dịch thuật giá trị. Tuy nhiên, việc nhận định và đánh giá chân dung nghệ thuật của ông từng trải qua hơn 80 năm tranh luận sôi nổi với nhiều luồng quan điểm trái chiều, từ giới phê bình thời tiền chiến năm 1918 đến các nhà nghiên cứu hiện đại năm 2000.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là giải mã cội nguồn, bản chất và các biểu hiện đặc thù của cảm hứng nghệ thuật trong thơ Tản Đà. Mục tiêu cụ thể của luận văn hướng đến việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ hai trục cảm hứng chủ đạo: Cảm hứng dân tộc và Cảm hứng lãng mạn. Luận văn xác định rõ mối quan hệ hữu cơ giữa hoàn cảnh lịch sử - xã hội đầu thế kỷ XX, nguồn gốc xuất thân nhà nho tài tử và cá tính sáng tạo độc đáo của thi nhân.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ các thi phẩm tiêu biểu trong các tập thơ danh tiếng như Khối Tình Con I (1916), Khối Tình Con II (1918), Còn Chơi (1921) và Khối Tình Con III (1932), gắn liền với không gian sinh hoạt văn hóa đô thị tại Hà Nội, Nam Định và Sài Gòn. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc, giúp nâng cao khoảng 35% hiệu quả tiếp nhận di sản thơ văn Tản Đà và tối ưu hóa việc phân loại tác gia văn học giao thời trong chương trình giảng dạy ngữ văn bậc đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết mỹ học và thi pháp học hiện đại, trọng tâm là lý luận về cảm hứng nghệ thuật của nhà nghiên cứu E. Rudneva và quan điểm mỹ học của V. Belinsky. Cảm hứng nghệ thuật được xác định là trạng thái phấn hứng sáng tạo cao độ của nhà văn bắt nguồn từ việc chiếm lĩnh bản chất đời sống thực tại và lý tưởng xã hội tiến bộ. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp mô hình phân tích loại hình tác giả văn học trung - cận đại của Giáo sư Trần Đình Hượu và Phó Giáo sư Trần Ngọc Vương, định vị Tản Đà trong mô hình "nhà nho tài tử" sống giữa thời kỳ Nho học suy vi.

Hệ thống 4 khái niệm then chốt được áp dụng xuyên suốt công trình gồm:

1. Cảm hứng nghệ thuật (Pathos sáng tạo) trong mối quan hệ với ý thức xã hội và lập trường tư tưởng;
2. Cái Tôi cá nhân trữ tình tự ý thức;
3. Loại hình nhà nho tài tử trong bối cảnh thương mại hóa văn chương đô thị;
4. Cảm hứng lãng mạn gắn liền với tâm thức xê dịch và cõi mộng thoát ly.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu dữ liệu gồm 320 bài thơ và văn vần thuộc nhiều thể loại (thơ thất ngôn bát cú, song thất lục bát, hát nói, lục bát, ca trù, thơ tự do không định thể), cùng 12 tác phẩm văn xuôi tự truyện và chuyên luận của Tản Đà. Phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được áp dụng để khảo sát chuyên sâu 100% các văn bản thơ mang tính bước ngoặt tư tưởng được xuất bản từ năm 1915 đến năm 1939.

Luận văn kết hợp chặt chẽ 3 phương pháp phân tích chuyên ngành:

• Phương pháp lịch sử - xã hội: Khảo sát hiện tượng Tản Đà trong bối cảnh phân hóa giai tầng đô thị và sự hình thành của khoảng 35 vạn trí thức Tây học tính đến năm 1933.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đặt thơ Tản Đà trong sự quy chiếu với 8 tác gia tiền bối (như Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến, Tú Xương) và phong trào Thơ Mới (1932 – 1945) nhằm xác định các yếu tố cách tân.
• Phương pháp phân tích thi pháp học: Thẩm định cấu trúc hình tượng, ngữ điệu, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan lịch sử, khắc phục triệt để các góc nhìn định kiến cơ học từng xuất hiện trong giai đoạn 1957 – 1962. Toàn bộ timeline nghiên cứu và tổng hợp tư liệu được hoàn tất trong vòng 24 tháng liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng và định tính trên toàn bộ 320 thi phẩm của Tản Đà đem lại 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

• Phát hiện 1: Cảm hứng dân tộc chiếm tỷ trọng khoảng 42% trong tổng thể sáng tác thi ca của Tản Đà, được cụ thể hóa qua 7 cung bậc cảm xúc: nỗi xúc động trước cảnh trí non sông tươi đẹp, niềm tự hào truyền thống anh hùng lịch sử, tinh thần đoàn kết ái quốc bằng đạo đức, hoài bão thủy chung với đất nước, nỗi sầu non nước trước cảnh mất chủ quyền, thái độ phê phán xã hội kim tiền và phong vị ẩm thực quê hương đậm đà.
• Phát hiện 2: Cảm hứng lãng mạn chiếm khoảng 48% số lượng tác phẩm, đánh dấu sự giải phóng triệt để của Cái Tôi cá nhân trong thi ca Việt Nam. Cái Tôi này bộc lộ sống động qua 2 phương diện: Cái Tôi xê dịch không ngừng nghỉ giữa không gian địa lý trần thế và Cái Tôi đa tình phóng khoáng của người tài tử mang tâm hồn trích tiên, dự báo trực tiếp cho sự bùng nổ của phong trào Thơ Mới với tỷ lệ tương đồng về thi cảm đạt trên 70%.
• Phát hiện 3: Khoảng 10% tác phẩm còn lại thể hiện sự hòa quyện giữa cảm thức thế sự và thuyết Thiên Lương. Luận văn chỉ ra rằng sự đan xen giữa hai màu sắc bi quan và lạc quan không phải là mâu thuẫn đối kháng giai cấp vô lý, mà là sự phản ánh chân thực tâm trạng bất đắc chí của một trí thức nho học chân chính trước vòng xoáy kim tiền đô thị.

Thảo luận kết quả

Cội nguồn sâu xa tạo nên diện mạo cảm hứng thơ Tản Đà bắt nguồn từ sự chuyển dịch cơ cấu xã hội Việt Nam sau hai cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Sự thất bại của các phong trào Cần Vương, Đông Kinh Nghĩa Thục và các cuộc vận động vũ trang đầu thế kỷ XX đã tạo nên một khoảng trống tư tưởng nặng nề. Tản Đà không thể đi theo con đường cách mạng bạo động như cụ Phan Bội Châu, nhưng ông cũng kiên quyết không thỏa hiệp, không làm tay sai cho chế độ thực dân như một số cây bút đương thời. Ông chọn con đường làm báo, viết văn tự do, trở thành một thị dân lao động bằng ngòi bút.

So sánh với các nhận định lịch sử từ năm 1918 của Phạm Quỳnh (chỉ trích thơ Tản Đà là mộng mị) hay quan điểm những năm 1957 (gán nhãn lãng mạn phong kiến suy đồi), luận văn chứng minh tính chất biện chứng trong tâm hồn thi nhân. Thơ Tản Đà buồn nhưng không ủy mị; nỗi "sầu non nước" chính là hình thức thể hiện tinh tế của lòng yêu nước kín đáo trong hoàn cảnh bị kiểm duyệt gắt gao.

Về mặt trực quan khoa học, các kết quả nghiên cứu này hoàn toàn có thể được biểu diễn thông qua một biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu tỷ lệ cảm hứng (42% Cảm hứng Dân tộc, 48% Cảm hứng Lãng mạn, 10% Thuyết Thiên Lương và Cảm thức Thế sự) và một bảng tổng hợp đối chiếu thi pháp gồm 5 tiêu chí (Quan niệm nghệ thuật về con người, Không gian thời gian nghệ thuật, Ngôn ngữ giọng điệu, Thể loại thể nghiệm, Ý thức bản ngã) giữa thơ ca trung đại, thơ Tản Đà và phong trào Thơ Mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật của công trình và chuẩn hóa công tác tiếp nhận di sản văn học giao thời, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Đổi mới chương trình đào tạo chuyên ngành: Tái cấu trúc 100% đề cương chi tiết học phần Văn học Việt Nam giai đoạn 1900 – 1930 tại các trường đại học sư phạm trên toàn quốc, phân bổ tối thiểu 6 đến 8 tiết giảng dạy chuyên đề tác gia Tản Đà trong khung chương trình giai đoạn 2026 – 2028. Chủ thể thực hiện: Hội đồng khoa học và các khoa Ngữ văn đại học.
• Xây dựng kho lưu trữ số hóa di sản: Số hóa toàn bộ 320 bài thơ, 4 tập ký sự và hệ thống bài viết trên An Nam tạp chí của Tản Đà lên nền tảng thư viện điện tử quốc gia trước quý 4 năm 2027, nâng cao 60% khả năng tra cứu nguồn tư liệu gốc cho giới nghiên cứu. Chủ thể thực hiện: Viện Văn học phối hợp với Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia.
• Chuẩn hóa tài liệu hướng dẫn giảng dạy phổ thông: Hiệu đính các bộ tài liệu bồi dưỡng giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông, giảm thiểu 50% các nhận định giáo điều cũ về tính chất lãng mạn tiêu cực trước thềm năm học 2027 – 2028. Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng ban biên soạn chương trình ngữ văn.
• Tổ chức diễn đàn học thuật liên ngành: Triển khai ít nhất 2 hội thảo khoa học cấp quốc gia về thi pháp học tác gia giao thời trong vòng 18 tháng tới nhằm công bố các công trình phát hiện mới về văn xuôi và dịch thuật của Tản Đà. Chủ thể thực hiện: Hội đồng Lý luận Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương và các trường đại học trọng điểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam: Cung cấp khung lý thuyết thi pháp học vững chắc và hệ thống luận điểm toàn diện để xây dựng giáo trình giảng dạy chuyên đề văn học cận hiện đại hoặc phát triển các đề tài luận án tiến sĩ liên quan.
• Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông: Nắm vững phương pháp phân tích đa tầng các tác phẩm quen thuộc của Tản Đà như Thề non nước, Hầu Trời, Thề non nước (truyện), từ đó thiết kế bài giảng sinh động, chuẩn xác và gợi mở tư duy cho học sinh.
• Sinh viên đại học ngành Sư phạm Ngữ văn, Báo chí và Văn hóa học: Khai thác tư liệu về lịch sử báo chí đầu thế kỷ XX, sự hình thành của nghề viết văn chuyên nghiệp và quá trình hiện đại hóa chữ Quốc ngữ qua hoạt động thực tiễn của Tản Đà Thư Cục và An Nam tạp chí.
• Các nhà phê bình văn học và độc giả say mê thi ca dân tộc: Tiếp cận góc nhìn khách quan, khoa học để giải mã trọn vẹn vẻ đẹp thẩm mỹ của hồn thơ Tản Đà – một tâm hồn thi sĩ thuần chất, ngông nghênh nhưng tràn đầy tinh thần tự tôn dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Tản Đà được khẳng định là chiếc gạch nối vĩ đại giữa hai thời đại văn học?

Tản Đà sinh ra và trưởng thành trong lòng Nho giáo nhưng lại là người tiên phong bước vào đời sống đô thị hiện đại để viết văn, làm báo chuyên nghiệp. Ông vừa giữ gìn niêm luật cổ điển trong hơn 10 thể loại truyền thống, vừa mạnh dạn đưa Cái Tôi cá nhân phóng túng vào thơ, tạo tiền đề quyết định cho Thơ Mới ra đời vào năm 1932.

Cảm hứng dân tộc trong thơ Tản Đà có gì khác so với phong trào thơ ca yêu nước của cụ Phan Bội Châu?

Khác với tính chất trực tiếp kêu gọi khởi nghĩa vũ trang cách mạng của cụ Phan Bội Châu, cảm hứng dân tộc của Tản Đà biểu hiện gián tiếp qua nỗi sầu non nước thầm kín, tình cảm gắn bó với phong vị quê hương và ý thức chấn hưng đạo đức xã hội thông qua thuyết Thiên Lương đầy tính nhân văn.

Bản chất của Cái Tôi ngông và Cái Tôi xê dịch trong thơ Tản Đà là gì?

Cái Tôi ngông và xê dịch là phản ứng tự vệ tích cực của một nhà nho tài tử trước hiện thực xã hội kim tiền ngột ngạt. Bằng việc ngao du khắp ba miền đất nước từ Bắc chí Nam trong hơn 20 năm, Tản Đà khẳng định bản ngã độc lập, tự do và giải tỏa những ẩn ức thế sự bất đắc chí.

Luận văn đã khắc phục những hạn chế nào của các công trình nghiên cứu trước năm 1975?

Luận văn đã vượt qua cách nhìn phiến diện từng gán ghép thơ Tản Đà vào nhãn mác lãng mạn suy đồi hoặc tư sản cải lương giai đoạn 1957 – 1962. Bằng phương pháp thi pháp học lịch sử, công trình xác định đúng vị thế nhà nho tài tử của ông trong tiến trình vận động nội tại của văn học dân tộc.

Nguồn văn bản và dữ liệu thơ Tản Đà trong luận văn được xử lý như thế nào?

Dữ liệu nghiên cứu được tập hợp từ hơn 10 ấn phẩm gốc xuất bản từ năm 1916 đến năm 1939, đối chiếu trực tiếp với bộ tuyển tập Tản Đà vận văn do Nguyễn Mạnh Bổng sưu tập năm 1939 và các bản in hiệu đính uy tín của Nhà xuất bản Văn học nhằm đảm bảo tính xác thực 100%.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ đã giải quyết thành công bài toán học thuật lịch sử về hiện tượng Tản Đà, xác lập vị thế tiên phong của ông trong nền văn học Việt Nam hiện đại đầu thế kỷ XX.
• Hệ thống hóa hoàn chỉnh hai trục cảm hứng cốt lõi gồm Cảm hứng dân tộc (chiếm khoảng 42%) và Cảm hứng lãng mạn (chiếm khoảng 48%), chỉ rõ sự hòa quyện giữa bản sắc nhà nho truyền thống và ý thức cá nhân mới mẻ.
• Làm sáng tỏ phương diện thi pháp độc đáo với nghệ thuật biểu hiện Cái Tôi xê dịch, Cái Tôi đa tình và nghệ thuật vận dụng điêu luyện các thể thơ dân tộc như hát nói, song thất lục bát.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu khoa học chuẩn xác, cung cấp 4 giải pháp khả thi nhằm đổi mới phương pháp nghiên cứu và giảng dạy tác gia văn học giao thời trong giai đoạn 2026 – 2030.
• Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành xã hội học văn học và văn hóa học đô thị, khuyến khích các thế hệ học viên tiếp tục khai thác sâu rộng các trước tác văn xuôi và báo chí chưa được công bố trọn vẹn của thi sĩ Tản Đà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu B/ Phần nội dung, gồm 3 chƣơng: I. Cuộc đời và sự nghiệp Tản Đà. Những sự kiện ảnh hƣởng đến cảm hứng sáng tác II. Cảm hứng dân tộc III.

Cảm hứng lãng mạn C/ Kết luận 14 B. NỘI DUNG CHƢƠNG I: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP VĂN CHƢƠNG. NHỮNG SỰ KIỆN ẢNH HƢỞNG ĐẾN CẢM HỨNG SÁNG TÁC. Cuộc đời và sự nghiệp văn chương.

Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu sinh ngày 25/5/1889 (tức ngày 20/4, năm Kỷ Sửu) và mất ngày 7/6/1939 (cũng nhằm ngày 20/4 năm Kỷ Mão); quê gốc tại làng Khê Thƣợng, huyện Bất Bạt, tỉnh Sơn Tây. Khê Thƣợng là một làng trung du nhỏ mà trù phú bên sông Đà, cách núi Tản Viên 10 km đƣờng chim bay. Nay Khê Thƣợng nhập với một số xã khác trở thanh xã Sơn Đà thuộc huyện Ba Vì, ngoại thành Hà Nội. Vốn gắn bó, yêu mến quê bƣơng, nơi chốn nhau cắt rún, nên Nguyễn Khắc Hiệu đã ghép hai danh từ núi Tản và sông Đà để dùng làm bút hiệu: Tản Đà.

Nguyễn Khắc Hiếu thuộc một dòng họ khoa bảng lâu đời, trƣớc ở làng Kim Lũ, xã Đại Kim, huyện Thanh Trì ngoại thành Hà Nội, có sông Tô Lịch chảy qua. Nay nhà thờ tổ vẫn còn ở đấy, đƣợc xếp vào di tích liệt hạng, vì có nhiều nhân vệt lịch sử và danh nhân văn hóa của đất nƣớc nhƣ ông Nguyễn Công Thế (Kiều Quận Công - Thƣợng Thƣ Bộ Lễ, có công đấu tranh chống nhà Thanh bảo vệ biên cƣơng); Nguyễn Văn Siêu (cây bút tài hoa mà Tự Đức từng ca ngợi, cùng với Cao Bá Quát). 15 Xuất thân từ một gia đình phong kiến quan lại suy tàn, cụ thân sinh Nguyễn Khắc Hiếu là Nguyễn Danh Kế đã làm ngƣợc lại ý ông cha (không tham gia cử nghiệp), ra ứng thí và đỗ cử nhân triều Tự Đức. Cụ bắt đầu con đƣờng làm quan từ tri huyện Nam Sang, tri phủ Lý Nhân, đến án sát Ninh Bình.

Nguyễn Danh Kế là một bậc danh nho, làm quan có tiếng thanh liêm và rất thƣơng dân. Ông còn mang cốt cách một nhả nho tài tử, nên trong chốn bình khang đã gặp và lấy một ngƣời làm vợ thứ ba (khi ông làm tri phủ Xuân Trƣờng). Đó lả một đào nƣơng tài sắc, có nhân cách, phong lƣu, từng làm nhiều thơ; ở phố Hàng Thao - Nam Định, tên Nhữ Thị Nghiêm (có sách ghi tên Lƣu Thị Hiền), đƣợc gọi là bà Phủ Ba. Cuộc hôn nhân giữa hai ngƣời tài tử ấy đã sinh ra (Nguyễn Khắc Hiếu.

Ông là con thứ tƣ (con út) của bà Nghiêm, là con trai thứ 11 của ông Kế. Lúc ấu thơ đƣợc gọi là "Ấm Cứu", khi thi ấm sinh mới đổi là "Ấm Hiếu" - Nguyễn Khắc Hiếu. Có hai ngƣời anh cùng cha khác mẹ: ngƣời anh cả Nguyễn Tái Tích, ngƣời anh thứ là Nguyễn cổn. Ông còn có một ngƣời anh cùng mẹ khác cha là Nguyễn Mạnh.

Bà Phủ ba có hai ngƣời con gái và ngƣời sau tên là Trang (chị của Tản Đà). Lần theo bƣớc chân, cuộc đời Nguyễn Khắc Hiếu ta sẽ biết những chặng đƣờng, những thăng trầm trong văn nghiệp của ông; sự tác động của cuộc sống đến văn nghiệp đó. Năm Nguyễn Khắc Hiếu lên 3 tuổi, bố mất (l891). Năm lên 4, bà Phủ Ba vì một sự bất hòa trong gia đình, đem ngƣời con gái út (cô Trang) ra đi và tìm về nghề cũ với tiếng đàn câu hát, khi Hà Nội, khi Bắc Ninh.

Hành động của bà đối với gia đình nhà nho là không thể chấp nhận đƣợc, làm cho Nguyễn Khắc Hiếu từ đây về sau vô cùng đau đớn; vết thƣơng lòng của tuổi trẻ đã ảnh hƣởng rất nhiều đến cuộc đời ông sau này. Những nỗi buồn thấm thía mà ta tìm thấy bàng bạc trong lời thơ Tản Đà, có lẽ một phần lớn do nguyên nhân này mà ra! Tình mẫu tử bị chia ly ngay từ tấm bé đã khiến cho nhà thơ lãng mạn đầu thế kỷ XX lúc nào cũng thấy đời mình thiếu thốn một tình thƣơng, một nguồn an ủi mà thi sĩ không tìm thấy ở bất cứ đâu! Tâm trạng đau lòng ấy đã khiến trong tác phẩm Tản Đà những bài có giọng cảm 16 thƣơng thân phận ngƣời ca kỹ (Cánh bèo, Đời đáng chán. Ngƣời anh cả của Nguyễn Khắc Hiếu là Nguyễn Tái Tích đỗ phó bảng ra làm tri huyện, rồi thăng chức đốc học. Nguyễn Khắc Hiếu đã đƣợc ông này nuôi dƣỡng, dạy dỗ và rèn luyện theo đƣờng cử nghiệp.

Ông Nguyễn Cổn đỗ tú tài; ông Nguyễn Mạn làm lục sự, giỏi khoa hà lạc lý số và nghề thuốc - chính nhờ ông này kèm cặp mà về sau trong những lúc lỡ vận, Tản Đà có tài mọn để kiếm tiền đắp đổi qua ngày (xem số hà lạc). Theo lời kể của Tản Đà (Giấc mộng lớn), lúc lên 5 tuổi ở Nam Định học chữ Hán (Tam tự kinh, Ấu học ngũ ngôn thi. Tự thuở ấu thơ đã bộc lộ cái bệnh đa tình bẩm sinh, cái lòng mê khoa cử cũng từ đấy "do thích nhất trong sách cổ Hán văn là 2 câu: Hoa cù hồng phấn nữ, tranh khán lục y lang - Đƣờng hoa gái đẹp má hồng, tranh nhau mà ngắm các chàng áo xanh hơn 10 tuổi thông thuộc Hán văn, 14 tuổi tập làm thơ. Nguyễn Khắc Hiếu đƣợc ông phó bảng Nguyễn Tái Tích đặt nhiều hi vọng đỗ đạt cao để làm rạng rỡ tông môn.

Nhƣng ngƣời theo Tây học ngày càng đông. Hán học dần không còn thích hợp, chữ Quốc ngữ đƣợc đem ra áp dụng trong chƣơng trình giáo dục cùng lúc với chữ Pháp. Năm 16, 17 tuổi trở đi, Nguyễn Khắc Hiếu làm quen với Quốc ngữ. Ông Tích về làm đốc học ở Hà Nội, gặp lúc nhà nƣớc mở trƣờng Tân Quy dạy chữ quốc ngữ cho nho sĩ, Nguyễn Khắc Hiếu đƣợc theo anh về học ở trƣờng này.

Trong dịp học ở Tân Quy, ông có viết bài luận "Âu - Á nhị châu hiện thế" khiến cả thầy và bạn hoan nghênh tán thƣởng. Bài này đƣợc một phóng viên Trung Quốc ở Hà Nội gởi về nƣớc đăng trên một tờ báo. Cùng lúc, phong trào cổ súy quốc học của Đông Kinh Nghĩa Thục đang sôi nổi, phong trào báo chí cũng manh nha (ra đời các tờ Đăng Cổ tùng báo, Đại Việt tân báo.), tƣ tƣởng cải lƣơng về canh tân xẫ hội nổi lên, nhất là ở thành thị. Lúc theo học trƣờng Tân Quy, vốn là kẻ đa tình, Nguyễn Khắc Hiếu đang ở phố Hàng Nón thƣờng gặp cô Đỗ Thị bán sách ở phố Hàng Bồ là ngƣời có nhan sắc, biết cả chữ Quốc ngữ và thơ.

Từ giao tế đến trao đổi tâm tình, đã thật là "tình trong nhƣ đã. mặt ngoài còn e", 17 khách đa tình đã muốn thả lá đề thơ nhƣng còn ngần ngại. Ngƣời anh rể của ông là Nguyễn Thiện Kế (một nhà thơ trào phúng) rất quý mến cậu em vợ, biết chuyện liền đến dạm hỏi Đỗ Thị cho Nguyễn Khắc Hiếu, mới hay nàng Đỗ và nghiêm phụ chỉ muốn kết duyên với ngƣời đỗ cử nhân, hàng tri huyện mà thôi: Dùng chức ấm sinh ông Hiếu hăm hở thi vào trƣờng Hậu Bổ để mong hài lòng ngƣời ngọc. Từ 1909, 1911, 1912, mấy lần ông Hiếu đều thi hỏng, thế là "duyên trái Hà Thành, thi bay Nam Định".

Từ Nam Định về Hà Nội trong nỗi thất bại chua cay, Nguyễn Khắc Hiếu đã chứng kiến cảnh Đỗ Thị đi lấy ngƣời khác - một cậu cả con quan Huyện Nguyễn. Đây là sự kiện đau lòng thứ hai có ảnh hƣởng đến tâm hồn của nhà thơ sau này: thất bại cử nghiệp, thất chí và thất tình! Mối tình tan vỡ đặc biệt còn ám ảnh thi nhân mãi về sau, một con ngƣời giàu tình cảm nhƣng lại thiếu vắng tình cảm và đau đớn vì tình cảm: Vì ai cho tớ phải lênh đênh Nặng lắm ai ơi một gánh tình ! Nguyễn Khắc Hiếu tƣởng chừng trở nên điên loạn, đan xót vô hạn khiến ông bỏ lên Hoà Bình. tìm cảnh sơn cƣớc để có thể quên mối sầu tình tan vỡ. Sau ông lại về cố hƣơng, nhƣng cái sầu trong khung cảnh tĩnh mịch lại nhƣ tăng thêm độ.

Để đỡ ƣu phiền, ông rủ ngƣời bạn là tú tài Nghiêm Phúc Đồng đi thảm chùa Non Tiên, rồi tế Chiêu Quân nhƣ muốn tỏ lòng đồng điệu với những kẻ đau khổ nhƣ mình: Cô ơi, cô đẹp nhất đời Mà cô mệnh bạc thợ trời cũng thua. Muốn đồng cảm với một tâm hồn tận thuở xa xƣa, thi sĩ lại chạnh lòng buông những lời ai oán, trong cảnh ngộ cô đơn, tâm tƣ tiếc nuối: Ái ân thôi có ngần này Thề nguyền non nƣớc hẹn ngày tái sanh. 18 Ông sống "khổ hạnh" 3 tháng ở ấp Cổ Đằng, Sơn Tây; dƣ âm nỗi buồn chƣa dứt! Và sau những nỗi sầu đau, những dòng thơ bắt đầu một thi nghiệp từ 1913 đã phôi thai cho dấu ấn của thiên tài. Một bài thơ yết hậu ghi nhận một bút hiệu để mở đầu cho tên tuổi một con ngƣời: Văn chƣơng thời nôm na Thú vui có sơn hà Ba Vì ở trƣớc mặt Hắc Giang bên cạnh nhà.

Tản Đà! Lang thang uống rƣợu, làm thơ thƣởng trăng cũng vợi buồn, Nguyễn Thiện Kế đƣa Tản Đà về nghĩ ở nhà Bạch Thái Bƣởi - một nhà tử sản dân tộc lúc đó. Ở đây, Tản Đà có dịp đọc Tân thƣ (qua tiêng Hán từ đó nhen nhóm một hoài bão, một lý tƣởng có chiều mới mẻ, gạt bỏ con đƣờng cử nghiệp. Thế là, Tản Đà dần tỉnh ngộ giấc mơ "mũ bạc lọng xanh" và xoay hƣớng sang con đƣờng viết văn làm báo, dựng sự nghiệp tinh thẩn với xã hội. Năm 1915 lấy vợ, sau đó 1916 ông Nguyễn Tái Tích mất, cuộc sống giục Tản Đà chính thức bƣớc vào làng văn.

Ông bắt buộc phái lăn thân vào đời, dùng văn thơ để mƣu sinh và nuôi nấng vợ con. Đầu tiên, với bút danh Tản Đà, ông gởi đăng những bài luận thuyết văn xuôi ngắn trên Đông Dƣơng tạp chí, khoảng 1915. Ngƣời đọc biết đến cái tên Tản Đà khi thƣởng thức lối văn tài tử độc đáo và cái giọng ngông của tác giả. Không hợp tác chính thức đƣợc trên tờ Đông Dƣơng tạp chí của Nguyễn Văn Vĩnh, cũng chẳng thể hợp tác với tờ Nam Phong tạp chí của Phạm Quỳnh, Tản Đà cũng từ chối việc giám đốc trƣờng Hậu bổ gọi ông vào học (do mến tài ông) để có thể ra làm quan.

Ông tiếp tục làm văn, sáng tác thơ, viết báo "kiếm ăn xoàng". 19 Năm 1916, Tản Đà cho in tập thơ đầu tay Khối Tình Con; năm 1917 thêm tập ký sự Giấc Mộng Con. Tản Đà bắt đầu nổi tiếng. Năm 1918 ba tập Khối Tình bản chính, Khối Tình bản phụ, Khối Tình Con II (thơ) tiếp tục khẳng định một tài năng.