PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Trẻ em nói chung và Trẻ em khuyết tật (TEKT) nói riêng là những đối tượng cần được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, gia đình và của toàn xã hội do các em chưa phát triển hoàn thiện cả về mặt thể chất và tinh thần. TEKT có nhiều thiệt thòi hơn so với các bạn cùng độ tuổi vì các em bị khiếm khuyết về thể chất hoặc tinh thần. Nhưng phần lớn các em thường có nghị lực và khả năng vượt qua những rào cản rất mạnh mẽ nếu có được môi trường phù hợp, được tiếp cận các DV như: chăm sóc, giáo dục, văn hóa, việc làm…Cũng giống như các trẻ em khác, TEKT vẫn có thể học tập, phát huy tiềm năng để phát triển, giảm bớt gánh nặng cho gia đình và xã hội, nếu các em được quan tâm và hỗ trợ dịch vụ phù hợp.
Do đó việc hỗ trợ, chăm lo cho TEKT là nhiệm vụ của mỗi gia đình, cộng đồng, xã hội và Nhà nước. Theo số liệu thống kê của Ủy ban quốc gia về NKT, đến đầu năm 2018, cả nước hiện có khoảng tám triệu NKT từ 5 tuổi trở lên, bằng 7,8% dân số, 58% NKT là phụ nữ, và 1,5 triệu trẻ em khuyết tật. Nguyên nhân khuyết tật là do bẩm sinh, di truyền, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, thương tật do chiến tranh, ô nhiêm môi trường, biến đổi khí hậu, thiên tai địch họa… [32] Theo Báo cáo đánh giá tình hình triển khai thực hiện Luật NKT của Bộ LĐTBXH (2015), nước ta có 67 cơ sở trợ giúp NKT (30 cơ sở công lập và 37 cơ sở ngoài công lập) cung cấp DV chăm sóc sức khỏe, PHCN, lao động, dạy nghề, thể dục thể thao và nuôi dưỡng đối với NKT có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn [5]. Nhưng hầu hết các cơ sở mới chỉ tập trung chủ yếu vào việc cung cấp các DV chăm sóc, nuôi dưỡng hoặc chuyên sâu vào một lĩnh vực như: PHCN về thể chất hay dạy văn hóa hoặc dạy nghề… mà chưa có nhiều cơ sở cung cấp DV trợ giúp xã hội tổng hợp cho NKT, đặc biệt là đối với TEKT.
2 Pháp luật Việt Nam hiện hành có nhiều quy định để bảo vệ, chăm sóc nhằm đáp ứng các nhu cầu của trẻ em nói chung và TEKT nói riêng như Hiến pháp năm 2013; Luật trẻ em 2016; Luật người khuyết tật năm 2010; Quyết định số 1019/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án trợ giúp người khuyết tật 2012-2020. Cuộc sống của TEKT phần nào đã được nâng lên, nhưng phần lớn các chính sách đó mới chỉ tập trung vào việc hỗ trợ về vật chất. TEKT chưa được cung cấp đầy đủ các DVCTXH để họ có thể tự giải quyết những khó khăn, trở ngại của mình. Mỗi dạng KT có những đặc điểm tâm, sinh lý khác nhau.
TEKT ở mỗi dạng tật gặp phải những khó khăn, rào cản khác nhau và có nhu cầu được cung cấp DV khác nhau. Vì vậy, trong cung cấp DV đối với TEKT cần đáp ứng nhu cầu cần thiết và đầy đủ để các em vượt qua khó khăn và phát huy thế mạnh của mình, tự lập cuộc sống, hòa nhập cộng đồng. Trong những năm qua có nhiều chương trình dự án về trẻ khuyết tật của các tổ chức Chính phủ và phi Chính phủ, đặc biệt là những mô hình chăm sóc, giáo dục trẻ khuyết tật đã hình thành để giúp các em có một gia đình thay thế như: các trung tâm BTXH, mái ấm, nhà tình thương… Tuy nhiên các chương trình này chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ về mặt vật chất, giáo dục cho trẻ em khuyết tật. Còn lĩnh vực cung cấp các dịch vụ công tác xã hội và phục hồi chức năng chưa được chú ý nhiều.
Để NKT nói chung và TEKT nói riêng tự giải quyết được vấn đề khó khăn và phát huy những điểm mạnh của mình họ cần được cung cấp các DVCTXH một cách đầy đủ cả về thể chất và tinh thần. Trước hết, cần có những mô hình cơ sở cung cấp dịch đáp ứng đầy đủ nhu cầu của họ. Trung tâm phục hồi chức năng người khuyết tật Thụy An là đơn vị trực thuộc Bộ Lao động Thương Binh và Xã hội được thành lập năm 1976 nằm trên địa bàn xã Thụy An – huyện Ba Vì – thành phố Hà Nội có chức năng, nhiệm 3 vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, chỉnh hình phục hồi chức năng, giáo dục, hướng nghiệp cho trẻ em khuyết tật là con liệt sĩ, thương binh, bệnh binh, các cháu bị tàn tật do di chứng của chất độc da cam, và con em các gia đình nghèo; Chăm sóc, nuôi dưỡng NKT; Điều dưỡng người có công với cách mạng và phục hồi sức khỏe cho người cao tuổi … của các tỉnh thành phía Bắc Việt Nam. Vấn đề đặt ra cho Trung tâm lúc này là cần phải làm tốt công tác cung cấp các dịch vụ công tác xã hội giúp trẻ tự chăm sóc sức khỏe cũng như giáo dục khả năng hòa nhập cộng đồng.
Từ những lý do như trên, Học viên lựa chọn đề tài “Dịch vụ công tác xã hội với trẻ em khuyết tật tại Trung tâm phục hồi chức năng người khuyết tật Thụy An” làm đề tài Luận văn. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Trên thế giới Trên thế giới, Công ước Quốc tế về Quyền của NKT là một văn kiện nhân quyền quốc tế do Liên Hiệp Quốc ban hành nhằm mục đích bảo vệ các quyền và nhân phẩm của NKT. Các quốc gia tham gia công ước phải đảm bảo quyền được thụ hưởng bình đẳng mọi dịch vụ công cộng của NKT.
[10] Ngày 13 tháng 12 năm 2016, Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc đã thông qua Công ước Quốc tế về Quyền Người Khuyết tật A/RES/61/106. Tính đến ngày 07 tháng 01 năm 2011, đã có 147 quốc gia ký và 97 nước phê chuẩn. Việt Nam là thành viên thứ 118 tham gia ký Công ước ngày 22 tháng 10 năm 2007 và phê chuẩn Công ước vào năm 2014. Nội dung của Công ước nhấn mạnh “Để thúc đẩy bảo vệ và đảm bảo sự hưởng thụ đầy đủ và bình đẳng các quyền con người và quyền tự do của tất cả Người khuyết tật thúc đẩy sự tự tôn trọng và phẩm giá của họ” (Điều 1 của Công ước).
[8] 4 Vấn đề người khuyết tật, đặc biệt là TEKT ngày càng được các quốc gia trên thế giới quan tâm. Việc chăm sóc giáo dục TEKT không chỉ có ý nghĩa nhân đạo, từ thiện mà còn là vấn đề mang tính kinh tế, xã hội và pháp lý. Trong báo cáo khảo sát về đào tạo nghề và việc làm cho người khuyết tật tại Việt nam của tổ chức lao động Quốc tế ILO ngày 16 tháng 06 năm 2011 “Dự án tăng cường việc làm xứng đáng cho người khuyết tật thông qua dịch vụ hỗ trợ người khuyết tật hòa nhập cộng đồng”. [1] Tác giả Brenda Gannon and Brian Nolan (2011), Nghiên cứu khuyết tật hòa nhập xã hội ở Ieland, Brenda Gannon and Brian Nolan đã xem xét NKT có hoàn cảnh khó khăn khi hòa nhập xã hội, nghiên cứu đã thu thập thông tin về trình độ học vấn, kinh tế và tham gia xã hội…Đồng thời chỉ ra mặc cảm tự ti là một trong những yếu tố cản trở NKT tham gia hòa nhập cộng đồng và cuộc sống hàng ngày.Đây chính là sự khác biệt giữa NKT và người bình thường trong việc tham gia hòa nhập cộng đồng.
Thống kê các số liệu thu thập được để đánh giá mức độ nghèo, sự tham gia vào giáo dục, y tế, việc làm…của NKT. Nghiên cứu còn nhấn mạnh tới yếu tố NKT ảnh hưởng tới đời sống của mình, thiết kế nới làm việc không phù hợp, sự kỳ thị của cộng đồng, sự tiếp cận các phương tiện đi lại gây khó khăn cho NKT. [14] Tổ chức lao động quốc tế ILO (2006) trong báo cáo “Hướng tới cơ hội việc làm bình đẳng cho NKT qua hệ thống pháp luật - trẻ em tàn tật và quyền của các trẻ em” đã chỉ ra trên thế giới có hơn 600 triệu người (10% dân số thế giới) có khiếm khuyết về mặt thể chất, cảm giác, trí tuệ hoặc tâm thần dưới các hình thức khác nhau. Quốc gia nào cũng có NKT và hơn 2/3 trong số đó sống tại các nước phát triển.
Hằng năm sẽ có thêm khoảng 10 triệu người khuyết tật, tính trung bình một ngày trên thế giới tăng khoảng 25. 5 Theo nghiên cứu của các chuyên gia UNICEF cho thấy một số kinh nghiệm tổ chức, hoạt động các dịch vụ công tác xã hội ở các quốc gia khá là phát triển và chuyên nghiệp, có thể tóm tắt một số kinh nghiệm như sau: Ở một số quốc gia như Anh, Mĩ, Úc, Philippines, Thái Lan, Singgapore, Nhật Bản, Trung Quốc, việc cung cấp dịch vụ xã hội chủ yếu là trách nhiệm của các bộ và cơ quan nhà nước và các tổ chức cung cấp dịch vụ tư nhân. Ở một số quốc gia, dịch vụ công tác xã hội thường tập trung vào trị liệu tâm lý xã hội và tham vấn, ở một số quốc gia khác, dịch vụ công tác xã hội có vai trò cụ thể và ảnh hưởng nhiều hơn đến việc quản lý các dịch vụ xã hội của chính phủ; Ở Anh, các cách tiếp cận dịch vụ có thể là do thân chủ tự tìm đến dịch vụ, hoặc được cán bộ chuyên môn giới thiệu, hoặc thông qua lệnh của tòa án dựa trên đánh giá của cán bộ công tác xã hội cấp quận/huyện; Ở Mĩ, cũng giống giống như mô hình ở Anh, những người cần dịch vụ có thể tự tìm đến dịch vụ hoặc do cán bộ chuyên môn hoặc tòa án giới thiệu đến; CTXH tại Philippines ngày càng nhấn mạnh hơn vào vấn đề chính sách và phát triển cộng đồng trong đó các cán bộ hoạt động trực tiếp kết hợp vai trò cung cấp các dịch vụ phúc lợi xã hội cho nhu cầu của các cá nhân và gia đình với các hoạt động tổ chức cộng đồng. Các dịch vụ chuyên biệt được cung cấp tại các trung tâm dành cho người có nhu cầu hoặc ở cấp vùng, cấp quốc gia.
[11] Tại Thái Lan, hệ thống dịch vụ công tác xã hội do Chính phủ cung cấp, không có các văn phòng công tác xã hội hay các trung tâm bảo trợ xã hội và được đặt trong các cơ quan về phúc lợi xã hội, y tế và tư pháp người chưa thành niên. Cán bộ xã hội được tuyển dụng để làm việc trực tiếp tại cấp 6 tỉnh/thành phố và quận/huyện. Bên cạnh đó Thái Lan còn thiết lập một hệ thống cán sự xã hội (cán bộ xã hội bán chuyên nghiệp) để đáp ứng nhu cầu hỗ trợ đối tượng.
