Cách mạng thị trường ở Mỹ (1793-1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cuộc cách mạng thị trường ở mỹ 1793 1860 và tác động đến lịch sử nước mỹ, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Đinh Thị Mai
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Bích
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Cuộc Cách Mạng Thị Trường Ở Mỹ (1793 -1860) Và Tác Động Đến Lịch Sử Nước Mỹ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Nguồn tư liệu
• 0.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của đề tài
• 0.7. Cấu trúc khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA CUỘC CÁCH MẠNG THỊ TRƯỜNG (1793 - 1860)
• 1.1. Khái niệm “cách mạng thị trường”
• 1.2. Bối cảnh thế giới và khu vực
• 1.2.1. Bối cảnh thế giới
• 1.2.2. Bối cảnh khu vực Bắc Mỹ
• 1.3. Tình hình nước Mỹ đầu thế kỷ XIX
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 1.3.2. Về chính trị
• 1.3.3. Về nhân công
• 1.3.4. Về thị trường tiêu thụ
• 1.3.5. Những tiến bộ khoa học kĩ thuật
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG THÀNH TỰU CỦA CÁCH MẠNG THỊ TRƯỜNG (1793 - 1860) VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỊCH SỬ NƯỚC MỸ
• 2.1. Những thành tựu trong lĩnh vực Công nghiệp
• 2.2. Ngành luyện kim và khai mỏ
• 2.3. Những thành tựu trong hoạt động Nông nghiệp
• 2.4. Những thành tựu trong lĩnh vực giao thông vận tải và thông tin liên lạc
• 2.4.1. Đường quốc lộ
• 2.5. Tác động của cách mạng thị trường đến lịch sử nước Mỹ
• 2.5.1. Chính trị

Tóm tắt

I. Cách mạng thị trường Mỹ 1793 1860 Tổng quan và định nghĩa

Cách mạng thị trường ở Mỹ (1793-1860) là một giai đoạn biến đổi sâu sắc trong lịch sử kinh tế và xã hội Hoa Kỳ. Nó đánh dấu sự chuyển đổi từ một nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp tự cung tự cấp sang một nền kinh tế thị trường thương mại hóa, nơi hàng hóa và dịch vụ được sản xuất để bán trên thị trường rộng lớn hơn. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi sự phát triển của giao thông vận tải, công nghiệp hóa và đổi mới công nghệ. Cách mạng thị trường không chỉ đơn thuần là một sự thay đổi kinh tế, mà còn là một cuộc cách mạng về văn hóa, xã hội và chính trị, định hình lại đời sống gia đình và cộng đồng ở Mỹ. Nó tạo ra những cơ hội mới, nhưng cũng mang đến những thách thức và bất bình đẳng mới, đặc biệt là liên quan đến chế độ nô lệ và sự phân hóa giàu nghèo.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của Cách mạng thị trường Mỹ

Cách mạng thị trường là một quá trình phức tạp bao gồm nhiều yếu tố. Nó bao gồm sự mở rộng của thương mại nội địa, sự phát triển của hệ thống ngân hàng, và sự gia tăng của đô thị hóa. Nó cũng liên quan đến sự thay đổi trong cách mọi người suy nghĩ về công việc, gia đình và cộng đồng. Theo một số nhà sử học, cách mạng thị trường là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Hoa Kỳ, định hình nên quốc gia này như chúng ta biết ngày nay.

1.2. Bối cảnh lịch sử Nước Mỹ trước Cách mạng thị trường

Trước Cách mạng thị trường, nền kinh tế Mỹ chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Hầu hết mọi người sống ở nông thôn và tự cung tự cấp. Thương mại còn hạn chế và chủ yếu diễn ra ở các thành phố ven biển. Tuy nhiên, sau Cách mạng Mỹ, một loạt các yếu tố đã tạo điều kiện cho sự phát triển của một nền kinh tế thị trường. Các yếu tố này bao gồm sự gia tăng dân số, sự mở rộng lãnh thổ, và sự phát triển của công nghệ mới.

II. Tiền đề quan trọng thúc đẩy Cách mạng thị trường Mỹ

Cách mạng thị trường không tự nhiên mà đến. Nó được xây dựng trên nền tảng của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội và công nghệ. Sự phát triển của giao thông vận tải như đường bộ, kênh đào và đường sắt đã giúp kết nối các thị trường địa phương và tạo điều kiện cho thương mại phát triển. Những tiến bộ trong công nghệ như máy hơi nước và máy dệt đã tăng năng suất và giảm chi phí sản xuất. Sự gia tăng dân số và đô thị hóa đã tạo ra một thị trường tiêu thụ lớn hơn. Bên cạnh đó, chính sách kinh tế của chính phủ cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường.

2.1. Vai trò của giao thông vận tải trong Cách mạng thị trường

Sự phát triển của giao thông vận tải là một yếu tố then chốt trong Cách mạng thị trường. Việc xây dựng đường quốc lộ, kênh đào và đường sắt đã giúp giảm chi phí vận chuyển hàng hóa và kết nối các thị trường địa phương. Kênh đào Erie, hoàn thành năm 1825, là một ví dụ điển hình về tác động của giao thông vận tải đến sự phát triển kinh tế. Nó đã mở ra một tuyến đường thủy từ Đại Tây Dương đến Ngũ Đại Hồ, giúp giảm chi phí vận chuyển hàng hóa giữa miền Đông và miền Tây.

2.2. Ảnh hưởng của tiến bộ khoa học kỹ thuật đến sản xuất

Những tiến bộ trong khoa học kỹ thuật cũng đóng một vai trò quan trọng trong Cách mạng thị trường. Việc phát minh ra máy hơi nước và máy dệt đã tăng năng suất và giảm chi phí sản xuất. Eli Whitney phát minh ra máy tách hạt bông (cotton gin) năm 1793 đã làm tăng đáng kể sản lượng bông, biến bông trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất của Hoa Kỳ. Điều này thúc đẩy sự phát triển của nông nghiệp ở miền Nam, nhưng cũng củng cố chế độ nô lệ.

2.3. Sự phát triển của hệ thống ngân hàng và tài chính

Sự phát triển của hệ thống ngân hàng và tài chính cũng là một yếu tố quan trọng trong Cách mạng thị trường. Các ngân hàng cung cấp vốn cho các doanh nghiệp và giúp tạo điều kiện cho thương mại. Sự ra đời của ngân hàng quốc gia và các ngân hàng tư nhân đã giúp ổn định hệ thống tài chính và tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế.

III. Thành tựu nổi bật của Cách mạng thị trường ở Mỹ 1793 1860

Cách mạng thị trường đã mang lại những thành tựu to lớn cho nền kinh tế Mỹ. Sản xuất công nghiệp tăng trưởng mạnh mẽ, đặc biệt là trong các ngành dệt may, luyện kim và cơ khí. Nông nghiệp cũng phát triển, với sự gia tăng sản lượng và hiệu quả. Giao thông vận tải được cải thiện đáng kể, giúp kết nối các thị trường và giảm chi phí vận chuyển. Những thành tựu này đã giúp nâng cao mức sống của người dân Mỹ và đưa Hoa Kỳ trở thành một cường quốc kinh tế.

3.1. Sự phát triển vượt bậc của ngành công nghiệp Mỹ

Ngành công nghiệp Mỹ đã trải qua một sự phát triển vượt bậc trong giai đoạn Cách mạng thị trường. Các nhà máy mọc lên ở khắp nơi, đặc biệt là ở khu vực Đông Bắc. Sản xuất hàng loạt trở nên phổ biến, giúp giảm chi phí và tăng sản lượng. Các ngành công nghiệp quan trọng bao gồm dệt may, luyện kim và cơ khí.

3.2. Nông nghiệp Từ tự cung tự cấp đến sản xuất hàng hóa

Nông nghiệp cũng trải qua một sự thay đổi lớn trong Cách mạng thị trường. Nông dân bắt đầu sản xuất hàng hóa để bán trên thị trường thay vì chỉ tự cung tự cấp. Việc sử dụng máy móc nông nghiệp như máy cày và máy gặt đã giúp tăng năng suất. Tuy nhiên, sự phát triển của nông nghiệp ở miền Nam gắn liền với chế độ nô lệ, tạo ra sự khác biệt lớn giữa hai miền.

3.3. Mạng lưới giao thông vận tải và thông tin liên lạc mở rộng

Sự mở rộng của mạng lưới giao thông vận tải và thông tin liên lạc là một thành tựu quan trọng của Cách mạng thị trường. Việc xây dựng đường sắt, kênh đào và đường dây điện báo đã giúp kết nối các thị trường và giảm chi phí giao tiếp. Điều này tạo điều kiện cho thương mại phát triển và giúp lan truyền thông tin nhanh chóng hơn.

IV. Tác động của Cách mạng thị trường đến xã hội Mỹ 1793 1860

Cách mạng thị trường không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến xã hội Mỹ. Nó tạo ra những thay đổi trong cơ cấu xã hội, đời sống gia đình và văn hóa. Sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu, sự gia tăng đô thị hóa và sự thay đổi trong vai trò của phụ nữ là những ví dụ điển hình. Tuy nhiên, Cách mạng thị trường cũng tạo ra những bất bình đẳng mới, đặc biệt là liên quan đến chế độ nô lệ và sự phân hóa giàu nghèo.

4.1. Sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu và thay đổi cơ cấu xã hội

Cách mạng thị trường đã tạo ra một tầng lớp trung lưu mới, bao gồm các thương nhân, chủ nhà máy và chuyên gia. Tầng lớp này có lối sống và giá trị riêng, khác biệt so với tầng lớp thượng lưu và tầng lớp lao động. Sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu đã làm thay đổi cơ cấu xã hội Mỹ.

4.2. Đô thị hóa và những thách thức của cuộc sống thành thị

Cách mạng thị trường đã thúc đẩy đô thị hóa. Các thành phố trở thành trung tâm thương mại và công nghiệp, thu hút người dân từ nông thôn đến tìm kiếm việc làm. Tuy nhiên, đô thị hóa cũng mang đến những thách thức như ô nhiễm, tội phạm và thiếu nhà ở.

4.3. Ảnh hưởng đến vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội

Cách mạng thị trường đã ảnh hưởng đến vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội. Phụ nữ bắt đầu làm việc trong các nhà máy và tham gia vào các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, họ vẫn phải đối mặt với nhiều hạn chế và phân biệt đối xử.

V. Cách mạng thị trường và vấn đề chế độ nô lệ ở Mỹ 1793 1860

Cách mạng thị trường có tác động phức tạp đến chế độ nô lệ ở Mỹ. Một mặt, sự phát triển của nông nghiệp ở miền Nam, đặc biệt là sản xuất bông, phụ thuộc vào lao động nô lệ. Mặt khác, sự phát triển của công nghiệp ở miền Bắc tạo ra một lực lượng phản đối chế độ nô lệ. Sự căng thẳng giữa hai miền ngày càng gia tăng, dẫn đến Nội chiến Mỹ.

5.1. Mối liên hệ giữa sản xuất bông và chế độ nô lệ ở miền Nam

Sản xuất bông là ngành kinh tế quan trọng nhất ở miền Nam trong giai đoạn Cách mạng thị trường. Việc sản xuất bông phụ thuộc vào lao động nô lệ. Sự gia tăng nhu cầu bông trên thị trường thế giới đã làm tăng giá trị của nô lệ và củng cố chế độ nô lệ ở miền Nam.

5.2. Sự phản đối chế độ nô lệ ở miền Bắc và phong trào bãi nô

Ở miền Bắc, sự phát triển của công nghiệp và thương mại tạo ra một lực lượng phản đối chế độ nô lệ. Phong trào bãi nô ngày càng lớn mạnh, kêu gọi chấm dứt chế độ nô lệ và bảo vệ quyền của người da đen.

5.3. Căng thẳng giữa hai miền và con đường dẫn đến Nội chiến Mỹ

Sự khác biệt về kinh tế và xã hội giữa miền Bắc và miền Nam, đặc biệt là vấn đề chế độ nô lệ, đã dẫn đến sự căng thẳng ngày càng gia tăng giữa hai miền. Các sự kiện như Đạo luật Kansas-Nebraska và Vụ Dred Scott đã làm trầm trọng thêm tình hình. Cuối cùng, sự kiện Nội chiến Mỹ (1861-1865) đã nổ ra, đánh dấu sự kết thúc của Cách mạng thị trường và mở ra một chương mới trong lịch sử Hoa Kỳ.

VI. Bài học từ Cách mạng thị trường Mỹ cho phát triển kinh tế

Cách mạng thị trường ở Mỹ (1793-1860) mang lại nhiều bài học quý giá cho các quốc gia đang phát triển kinh tế. Tầm quan trọng của đầu tư vào cơ sở hạ tầng, khuyến khích đổi mới công nghệ, và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi là những yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, việc giải quyết các vấn đề bất bình đẳng xã hội và bảo vệ môi trường cũng là những thách thức quan trọng cần được quan tâm.

6.1. Tầm quan trọng của đầu tư vào cơ sở hạ tầng giao thông

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng giao thông như đường bộ, đường sắt và kênh đào là yếu tố quan trọng để kết nối các thị trường và giảm chi phí vận chuyển. Điều này tạo điều kiện cho thương mại phát triển và giúp các doanh nghiệp tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

6.2. Khuyến khích đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất

Đổi mới công nghệ là động lực chính của tăng trưởng kinh tế. Việc khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, cũng như tạo điều kiện cho việc áp dụng các công nghệ mới, là rất quan trọng để nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh.

6.3. Tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và chính sách kinh tế

Một môi trường kinh doanh thuận lợi với các quy định rõ ràng, minh bạch và ít rào cản là rất quan trọng để thu hút đầu tư và khuyến khích các doanh nghiệp phát triển. Chính sách kinh tế của chính phủ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Lịch sử Thế giới với đề tài "Cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ (1793 - 1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ" do sinh viên Đinh Thị Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Th.S Nguyễn Thị Bích (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, năm 2019). Nghiên cứu tập trung giải thích nguồn gốc nội lực và các nhân tố thúc đẩy nền kinh tế Hoa Kỳ chuyển mình từ một quốc gia nông nghiệp phụ thuộc vào châu Âu trở thành một cường quốc công - thương nghiệp trong giai đoạn từ sau Chiến tranh giành độc lập đến trước thềm Nội chiến (1861 - 1865).

Lý do chọn đề tài xuất phát từ yêu cầu khoa học nhằm làm sáng tỏ giai đoạn bản lề của lịch sử kinh tế Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX – thời kỳ diễn ra sự kết hợp giữa các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc. Quá trình này đóng vai trò đòn bẩy cho những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội, đồng thời là tiền đề trực tiếp cho cuộc cách mạng công nghiệp giai đoạn 1865 - 1914. Về mặt thực tiễn, việc nghiên cứu quá trình hình thành nền kinh tế thị trường Mỹ cung cấp thêm cơ sở dữ liệu lịch sử phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và tăng cường hiểu biết phục vụ quan hệ đối tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định gồm ba nội dung chính:

1. Thứ nhất, làm rõ khái niệm “cách mạng thị trường” và phân tích các tiền đề kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học kỹ thuật tác động đến sự phát triển của cuộc cách mạng này.
2. Thứ hai, tìm hiểu tiến trình và những thành tựu chính của cách mạng thị trường (1793 – 1860) trên các lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải và thông tin liên lạc.
3. Thứ ba, từ các thành tựu trên, rút ra và phân tích những tác động của cách mạng thị trường đến diện mạo kinh tế, thể chế chính trị và cấu trúc văn hóa - xã hội nước Mỹ trước Nội chiến.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các tiền đề lịch sử, nội dung diễn tiến, thành tựu cụ thể và tác động nhiều mặt của cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ giai đoạn 1793 - 1860.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, trọng tâm là khu vực Đông Bắc (gồm các bang Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, New Jersey, Pennsylvania) – nơi diễn ra những chuyển biến công - thương nghiệp rõ nét nhất.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1793 (thời điểm Eli Whitney phát minh ra máy tách hạt bông Gin-bông) đến trước ngày 12 tháng 4 năm 1861 (thời điểm cuộc Nội chiến Nam - Bắc chính thức bùng nổ).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về mặt lý luận và khái niệm, khóa luận dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, tích lũy nguyên thủy tư bản và các phân tích của V.I. Lênin về "con đường kiểu Mỹ" trong phát triển nông nghiệp tư bản. Tác giả tổng hợp các định nghĩa học thuật về "cách mạng thị trường" từ các học giả quốc tế:

• George Rogers Taylor (1950) với luận điểm coi đây là cuộc "cách mạng giao thông vận tải" (1815 - 1860) mở đường cho công nghiệp hóa.
• Charles Sellers (1991) nhìn nhận cuộc chuyển đổi kinh tế này là một thách thức văn hóa - chính trị sâu sắc trong thời kỳ dân chủ Jackson.
• Jane Fiegen Green và Eric Foner xem cách mạng thị trường là quá trình tích hợp công nghệ cách mạng công nghiệp (năng lượng hơi nước, tàu thủy, đường sắt) vào mô hình kinh tế thương mại mới, thay thế nền sản xuất tự cung tự cấp.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và chính sách kinh tế được tác giả trích dẫn làm cơ sở phân tích gồm: Đạo luật phát bằng sáng chế (1790) với thời hạn bảo hộ 14 năm cho các phát minh; Chính sách bảo hộ mậu dịch (đạo luật thuế suất 25% năm 1816 với hàng dệt may và mở rộng năm 1824 sang len, sắt, đay); Đạo luật Cư trú (Homestead Act 1862) và các chính sách phân phối đất công từ năm 1820.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai:

• Phương pháp lịch sử: Nghiên cứu các sự kiện, tiến trình kinh tế - xã hội theo trình tự thời gian liên tục từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1860.
• Phương pháp logic kết hợp phân tích - tổng hợp: Khái quát hóa các nhân tố tiền đề và làm rõ mối liên hệ nhân quả giữa tăng trưởng kinh tế với biến đổi cấu trúc xã hội.
• Phương pháp thống kê - so sánh: Xử lý các chuỗi số liệu về sản lượng công nghiệp, nông nghiệp, kim ngạch xuất nhập khẩu, cước phí vận tải và lưu lượng dân nhập cư.
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp tri thức lịch sử với kinh tế học, địa lý kinh tế và xã hội học lịch sử.

Nguồn dữ liệu của công trình bao gồm các tác phẩm kinh điển (V.I. Lênin), giáo trình thông sử đại học (Vũ Dương Ninh, Phan Ngọc Liên), các công trình nghiên cứu chuyên khảo trong nước và quốc tế (Eric Foner, Irwin Unger, Douglass North, Nguyễn Thái Yên Hương, Lê Thành Nam), cùng các số liệu thống kê lịch sử từ Cục Điều tra Dân số Hoa Kỳ (Census Bureau) và các tạp chí chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những tiền đề của cuộc cách mạng thị trường (1793 – 1860)

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các điều kiện khách quan và chủ quan tạo tiền đề cho sự bùng nổ của cách mạng thị trường tại Mỹ:

Bối cảnh quốc tế và khu vực: Tác giả chỉ ra thắng lợi của Chiến tranh giành độc lập (1775 - 1783) với Hiệp ước Paris (1783) đã giải phóng sức sản xuất của 13 bang thuộc địa khỏi các đạo luật hạn chế của chính quốc Anh. Sự bất ổn tại châu Âu sau Cách mạng Pháp (1789) và Chiến tranh Napoleon (kết thúc bằng Hội nghị Vienna 1815) đã tạo khoảng trống thuận lợi để Mỹ thực hiện chính sách ngoại giao trung lập, đẩy mạnh xuất khẩu nguyên liệu và hạn chế cạnh tranh trực tiếp từ tư bản châu Âu.

Điều kiện tự nhiên và tài nguyên: Hoa Kỳ sở hữu hơn 1 tỷ mẫu Anh diện tích tự nhiên vào năm 1815. Miền Nam có khí hậu màu mỡ thuận lợi phát triển đồn điền cây công nghiệp (thuốc lá, gạo, bông), trong đó từ năm 1697 - 1702 Anh đã nhập từ Virginia và Maryland gần 100.000 tấn thuốc lá. Miền Bắc và miền Trung giàu trữ lượng gỗ (New England đóng 1/3 thương thuyền Anh trước cách mạng), quặng sắt vùng Appalachia (giai đoạn 1745 - 1771 xuất khẩu sắt tăng từ 2.000 lên 7.000 tấn; trước cách mạng sản xuất 30.000 tấn gang/năm với 175 lò luyện sắt) và hệ thống sông ngòi dày đặc cung cấp thủy năng dồi dào.

Tiền đề chính trị và tích lũy tư bản: Chính phủ liên bang thi hành chính sách bảo hộ sản xuất trong nước, hạn chế nhập khẩu thông qua thuế quan năm 1816 và 1824. Nguồn vốn tích lũy ban đầu hình thành từ ngoại thương (bông chiếm hơn 50% giá trị xuất khẩu), mạng lưới "tam giác thương mại", đầu cơ đất đai, cướp bóc tài nguyên từ người bản địa và nguồn vốn vay tín dụng nước ngoài từ Anh, Pháp, Đức, Hà Lan (nợ nước ngoài tăng từ 150 triệu USD năm 1843 lên 400 triệu USD năm 1860). Đến năm 1860, chính quyền liên bang và địa phương đã đầu tư khoảng 400 triệu USD cho cơ sở hạ tầng giao thông.

Nguồn nhân công và thị trường: Lực lượng lao động tăng nhanh nhờ tỷ lệ sinh tự nhiên cao (năm 1815 dân số là 8,5 triệu người, tuổi trung bình năm 1817 là 17 tuổi) và làn sóng nhập cư quy mô lớn. Giai đoạn 1820 - 1860, Mỹ tiếp nhận khoảng 5 triệu người nhập cư (chủ yếu từ Ireland với hơn 1 triệu người, Đức, Anh, Thụy Điển/Na Uy), nâng tổng lực lượng lao động lên 11 triệu người vào năm 1860. Lực lượng nô lệ da đen ở miền Nam tăng từ 894.000 người năm 1800 (trong đó 700.000 người ở miền Nam) lên khoảng 4 triệu người trước Nội chiến. Quá trình mở đất về phía Tây mở rộng dung lượng thị trường tiêu thụ nội địa.

Tiến bộ khoa học kỹ thuật: Kế thừa kỹ thuật công nghiệp từ Anh kết hợp các sáng chế nội địa như hệ thống cối xay bột tự động chạy sức nước của Oliver Evans (thập niên 1780 tại Brandywine, Delaware giúp 6 công nhân chế biến 100 ngàn giạ lúa mì/năm, tiết kiệm 60% sức lao động).

Nhóm tiền đề	Yếu tố cấu thành	Số liệu / Dữ kiện lịch sử then chốt
Chính trị & Thể chế	Độc lập dân tộc, luật sáng chế, bảo hộ mậu dịch	Luật sáng chế 1790 (bảo hộ 14 năm); Thuế dệt may 25% (1816); Đầu tư công 400 triệu USD (1860)
Vốn tư bản	Ngoại thương, vốn vay châu Âu, thương nghiệp	Xuất khẩu bông >50% tổng giá trị; Nợ nước ngoài 400 triệu USD (1860)
Nhân công	Tăng dân số tự nhiên, nhập cư, lao động nô lệ	5 triệu người nhập cư (1820-1860); 4 triệu nô lệ (1860); Lực lượng lao động đạt 11 triệu người (1860)
Tài nguyên	Đất đai, khoáng sản, rừng gỗ, thủy năng	>1 tỷ mẫu Anh (1815); 175 lò luyện sắt (trước CM); 1/3 tàu buôn Anh đóng tại Bắc Mỹ

Chương 2: Những thành tựu của cách mạng thị trường (1793 – 1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ

Chương 2 trình bày chi tiết các thành tựu kinh tế kỹ thuật trên từng lĩnh vực và phân tích tác động toàn diện đến lịch sử nước Mỹ:

Lĩnh vực công nghiệp:

• Ngành dệt may: Sự ra đời của máy tách hạt bông (Gin-bông) do Eli Whitney phát minh năm 1793 đã tăng năng suất tách hạt từ 1 pound/ngày/người lên 50 pound/ngày/người. Sản lượng bông sợi ngắn tăng từ 2 triệu pound (1793) lên 80 triệu pound (1811) và đạt 5 triệu thùng (loại 400 pound/thùng) vào năm 1859. Ngành kéo sợi miền Bắc phát triển từ 4.500 guồng sợi (1805) lên 130.000 guồng (1815), 800.000 guồng (1825) và đạt 5,2 triệu guồng trước Nội chiến. Ngành len dạ từ 24 xí nghiệp (1810) sử dụng máy hơi nước từ năm 1811 đã tăng lên 48.900 xí nghiệp (1860), đưa giá trị sản phẩm từ 2,6 triệu USD lên 68,6 triệu USD. Vùng New England tập trung 2/3 tổng số xí nghiệp dệt len cả nước.
• Ngành luyện kim và khai mỏ: Sản lượng gang từ 33.908 tấn (1810 với 153 lò cao) tăng vọt lên 600.000 tấn (1850) và 988.000 tấn (1860) sau khi áp dụng than antraxit vào luyện thép từ năm 1847 tại Pennsylvania. Than đá khai thác đạt 14,3 triệu tấn năm 1860 (riêng antraxit tăng từ 2.000 tấn lên 10,984 triệu tấn giai đoạn 1815 - 1860).
• Công nghiệp đóng tàu: Trọng tải tàu ngoại thương tăng mạnh, tỷ lệ hàng xuất khẩu chở bằng tàu Mỹ tăng từ 30% lên 90% (1789 - 1810). Giai đoạn 1825 - 1840, trọng tải xuất cảng đạt 540.000 tấn và đến năm 1862 đội tàu buôn biển của Mỹ đạt 2,4 triệu tấn.

Lĩnh vực nông nghiệp: Nông nghiệp chuyển dịch từ tự cấp tự túc sang thương mại hóa chuyên môn hóa theo ba vùng: Miền Nam chuyên canh bông và mía (chiếm 80% sản lượng bông toàn cầu giữa thế kỷ XIX, chiếm 57% kim ngạch xuất khẩu Mỹ năm 1860; Louisiana có 762 đồn điền mía, sản xuất 856 tấn đường tinh chế năm 1860); Miền Bắc và Trung Tây chuyên canh lúa mì (Illinois, Indiana, Ohio, Wisconsin); Vùng Tây Bắc phát triển chăn nuôi lấy thịt (chế biến thịt hộp từ năm 1818). Sản xuất lương thực giai đoạn 1840 - 1860 tăng gấp 3 lần nhờ cơ giới hóa: máy cắt cỏ cơ học Cyrus McCormick và Obed Hussey (thập niên 1830) tăng năng suất gấp 4 lần, giảm chi phí gặt 50 xu/mẫu Anh; lưỡi cày thép John Deere; đến năm 1860 có 80.000 máy gặt cơ học hoạt động.

Mặt hàng nông nghiệp (Năm 1860)	Sản lượng ghi nhận
Ngô	838,8 triệu busen
Lúa mì	173,1 triệu busen
Yến mạch	172,1 triệu busen
Khoai tây	153,2 triệu busen
Bơ	495,6 triệu phun
Thuốc lá	434,2 triệu phun
Gạo	187,1 triệu phun
Len	60,2 triệu phun

Lĩnh vực giao thông vận tải và kênh đào: Công trình Kênh đào Erie (xây dựng 1817 - 1825, dài 363 dặm, sâu 4 feet, rộng 40 feet, gồm 83 cửa cống) nối sông Hudson với Hồ Erie, cắt giảm 95% chi phí vận chuyển. Cước vận tải tuyến New York - Buffalo hạ từ 19,2 USD/tấn (1817) xuống còn 3,4 USD/tấn (1832). Giá trị hàng hóa lưu thông qua kênh tăng từ 15 triệu USD (1830) lên 200 triệu USD (1850), đưa New York thành trung tâm thương mại lớn nhất Hoa Kỳ và thu về hơn 1 triệu USD tiền phí mỗi năm vào năm 1832.

Tác động đến lịch sử nước Mỹ: Cách mạng thị trường định hình thị trường quốc gia thống nhất, thúc đẩy phân công lao động liên vùng. Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều đã làm sâu sắc thêm mâu thuẫn đối kháng giữa hệ thống kinh tế tư bản tự do miền Bắc và hệ thống đồn điền sử dụng nô lệ miền Nam, trực tiếp dẫn tới khủng hoảng thể chế chính trị và bùng nổ cuộc Nội chiến Mỹ năm 1861.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã trích xuất, đối chiếu và hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ (1793 - 1860) với các kết quả cụ thể:

Các chỉ số phát triển kinh tế then chốt:

Lĩnh vực	Chỉ số đầu kỳ	Chỉ số cuối kỳ (1859 - 1860)
Sản lượng bông	2 triệu pound (1793)	5 triệu thùng (~2 tỷ pound, 1859)
Tỷ trọng xuất khẩu bông	22% tổng xuất khẩu (1810)	57% tổng xuất khẩu (1860)
Guồng sợi nhà máy dệt	4.500 guồng (1805)	5,2 triệu guồng (1860)
Sản lượng gang thép	33.908 tấn (1810)	988.000 tấn (1860)
Khai thác than antraxit	2.000 tấn (1815)	10.984.000 tấn (1860)
Cước vận tải NY - Buffalo	19,2 USD/tấn (1817)	3,4 USD/tấn (1832)
Lực lượng lao động	8,5 triệu dân số (1815)	11 triệu lao động (1860)

Đóng góp khoa học của đề tài:

• Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên ngành Lịch sử Thế giới tại Việt Nam phục dựng một cách có hệ thống cả ba phương diện: tiền đề lịch sử, tiến trình thành tựu kỹ thuật - kinh tế và hệ quả chính trị - xã hội của cách mạng thị trường Mỹ giai đoạn 1793 - 1860.
• Đề tài giải quyết khoảng trống trong các nghiên cứu lịch sử kinh tế trước đó ở Việt Nam (vốn thường chỉ khảo sát đại cương bối cảnh trước nội chiến hoặc tập trung vào kinh tế Mỹ sau năm 1865).
• Tác giả chứng minh cuộc cách mạng thị trường không đơn thuần là sự chuyển giao kỹ thuật mà là bước ngoặt thay đổi toàn bộ thể chế lao động, hình thái thương mại và cấu trúc giai cấp tại Hoa Kỳ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Phạm vi tư liệu chủ yếu dựa trên các công trình nghiên cứu thứ cấp đã xuất bản, dịch thuật và một số tạp chí chuyên ngành; chưa trực tiếp khai thác các nguồn lưu trữ sơ cấp tại Hoa Kỳ.
• Về mặt không gian, nghiên cứu tập trung sâu vào khu vực Đông Bắc và vùng đồn điền miền Nam, nội dung phân tích về sự chuyển biến tại các vùng lãnh thổ biên viễn Viễn Tây còn ở mức độ khái quát.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa cách mạng thị trường với đời sống giai cấp công nhân công nghiệp sơ kỳ, phụ nữ và cộng đồng nô lệ da đen.
• Nghiên cứu so sánh tiến trình cách mạng thị trường ở Mỹ với cách mạng công nghiệp tại Anh và các nước Tây Âu cùng thời kỳ.
• Mở rộng mốc thời gian nghiên cứu về tác động của thị trường thống nhất đến giai đoạn Tái thiết (1865 - 1877).

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học ngành Lịch sử: Đặc biệt là chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Kinh tế học và Hoa Kỳ học, cung cấp tư liệu chi tiết về giai đoạn cận đại Mỹ (1793 - 1860).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế: Cung cấp dẫn chứng lịch sử, số liệu kinh tế phục vụ bài giảng và các chuyên đề nghiên cứu về nền tảng kinh tế - xã hội Mỹ trước Nội chiến.
• Nội dung tham khảo giá trị nhất: Hệ thống tư liệu và số liệu thống kê chi tiết ở Chương 2 về sự phát triển của ngành dệt may, luyện kim, nông nghiệp thương mại hóa và tác động hạ tầng của Kênh đào Erie.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "Cách mạng thị trường" ở Mỹ (1793 - 1860) được hiểu như thế nào?
Khóa luận xác định cách mạng thị trường là quá trình chuyển đổi căn bản từ nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế thương mại quy mô lớn, kết hợp thành tựu của cách mạng công nghiệp với những cải tiến trong giao thông vận tải và thông tin liên lạc. Quá trình này làm thay đổi phương thức làm ăn, hệ thống lao động thủ công và cách thức phân phối hàng hóa ra thị trường quốc gia và quốc tế.

2. Phát minh Gin-bông (1793) của Eli Whitney đã tạo nên chuyển biến kinh tế nào tại miền Nam?
Máy Gin-bông giải quyết bế tắc kỹ thuật tách hạt bông sợi ngắn, nâng năng suất từ 1 pound/ngày/công nhân lên 50 pound/ngày. Phát minh này thúc đẩy sản lượng bông từ 2 triệu pound (1793) lên 5 triệu thùng năm 1859, mở rộng "đai bông" sang miền Tây Nam, biến bông thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực chiếm 57% kim ngạch xuất cảng của Mỹ năm 1860 và củng cố chế độ đồn điền nô lệ.

3. Kênh đào Erie đóng vai trò gì trong cuộc cách mạng giao thông vận tải?
Kênh đào Erie (hoàn thành năm 1825, dài 363 dặm) kết nối Hồ Lớn với sông Hudson và Đại Tây Dương, giúp cắt giảm 95% chi phí vận tải. Cước phí vận chuyển hàng hóa từ New York đến Buffalo giảm từ 19,2 USD/tấn (1817) xuống 3,4 USD/tấn (1832), đưa giá trị hàng hóa qua kênh đạt 200 triệu USD năm 1850 và xác lập vị thế của New York là trung tâm tài chính - thương mại hàng đầu nước Mỹ.

4. Nguồn vốn tích lũy tư bản cho nền công nghiệp Mỹ giai đoạn này đến từ đâu?
Nguồn vốn hình thành từ ba kênh chính: tích lũy ngoại thương (chủ yếu từ xuất khẩu bông và nông sản); nguồn vốn tín dụng vay mượn từ các ngân hàng Anh, Pháp, Đức, Hà Lan (đạt 400 triệu USD năm 1860); và tích lũy nội địa thông qua hệ thống ngân hàng tiết kiệm, "tam giác thương nghiệp", buôn bán đất đai và khai thác thuộc địa nội địa.

5. Cơ giới hóa nông nghiệp Mỹ giai đoạn 1830 - 1860 có những sáng chế then chốt nào?
Hai phát minh tiêu biểu là máy cắt cỏ/gặt lúa mì cơ học của Cyrus McCormick và Obed Hussey (thập niên 1830) giúp tăng năng suất lao động gấp 4 lần và hạ chi phí gặt 50 xu/mẫu Anh; cùng với lưỡi cày thép của John Deere thay thế cày gỗ. Đến năm 1860, có khoảng 80.000 máy gặt cơ học hoạt động trên khắp các cánh đồng miền Bắc và miền Tây.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đinh Thị Mai đã tái hiện thành công bức tranh toàn diện và khách quan về cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ giai đoạn 1793 - 1860. Công trình làm rõ các tiền đề tự nhiên, chính trị, nhân khẩu học, đồng thời thống kê chi tiết các bước nhảy vọt về công nghiệp nhẹ, luyện kim, giao thông đường thủy và thương mại hóa nông nghiệp. Kết quả nghiên cứu khẳng định cách mạng thị trường là đòn bẩy trực tiếp định hình nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hiện đại của Hoa Kỳ, đồng thời tạo ra những phân hóa kinh tế - xã hội sâu sắc dẫn tới cuộc Nội chiến năm 1861.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA CUỘC CÁCH MẠNG THỊ TRƯỜNG (1793 - 1860) 1. Khái niệm “cách mạng thị trường” Cách mạng Mỹ (1775 – 1783) giành thắng lợi là bước dọn đường cho sự phát triển của Mỹ và kinh tế Mỹ. Từ giữa thế kỷ XVIII khái niệm cuộc cách mạng công nghiệp được hình thành. Cách mạng công nghiệp được hiểu là “bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất bằng máy móc ở những nước phương Tây nửa sau thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX dẫn đến thiết lập hoàn toàn chủ nghĩa tư bản”[30;tr.

Đối với lịch sử nước Mỹ những biến động kinh tế mạnh mẽ trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX luôn gây ấn tượng đối với các nhà sử học. Và để giải thích cho những sự thay đổi mạnh mẽ trên của nước Mỹ vào năm 1950, George Rogers Taylor đã gọi đó là “cách mạng giao thông vận tải”.“Từ năm 1815 tới năm 1850, người Mỹ đã xây dựng được một mạng lưới đường sá, sông đào rộng khắp và những tuyến đường ray xe lửa đầu tiên; mở rộng vùng lãnh thổ mới sáp nhập cho việc định cư và hoạt động thương mại; đồng thời bắt đầu công nghiệp hóa sản xuất” [7;tr. Các nhà nghiên cứu không đưa ra nhiều ý kiến phản đối lý giải của Taylor mà thiên về việc xem xét lại một số yếu tố liên quan. Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu sử học người Mỹ đã phải đau đầu và gặp không ít khó khăn trong việc tìm ra tiêu đề để miêu tả giai đoạn 1815 – 1848.

Trong khoảng hơn 50 năm (từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1860) ở Mỹ có sự thay đổi các điều kiện về kinh tế đã nhanh chóng làm đảo lộn tôn ti trật tự xã hội cũ đang tồn tại, thay thế bằng những cơ hội hoàn toàn mới, các nhà sử học gọi những biến đổi thời kỳ này là cuộc cách mạng thị trường. Cuộc cách mạng thị trường diễn ra vào nửa đầu thế kỷ XIX đến trước nội chiến, nó được coi là một quá trình hơn là một sự kiện. Cách mạng thị 11 c trường có nhiều khái niệm khác nhau. “Cuộc cách mạng thị trường là cải tiến của những phát minh, những thay đổi trong cách mà người Mỹ làm ăn và thay đổi cách mọi người đưa hàng hóa ra thị trường đã xảy ra trong khoảng thời gian này từ năm 1790 đến năm 1860” [31;tr.

Theo tiến sĩ Jane Fiegen Green: “Trong những năm đầu của thế kỷ XIX, để thực hiện tham vọng thương mại vô tận của người Mỹ. Giai đoạn giữa cách mạng và Nội chiến, một thế giới sinh tồn cũ đã chết và một quốc gia thương mại mới hơn đã ra đời. Người Mỹ đã tích hợp các công nghệ của cách mạng công nghiệp vào một nền kinh tế thương mại mới. Năng lượng hơi nước, công nghệ di chuyển tàu hơi nước và đường sắt, thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp Mỹ bằng cách cung cấp năng lượng cho các nhà máy và châm ngòi cho mạng lưới giao thông quốc gia mới.

Đó được gọi là cuộc cách mạng thị trường”[40]. Hay nói cách khác thì “Cuộc cách mạng thị trường (1793 - 1860) ở Mỹ là một sự thay đổi mạnh mẽ trong hệ thống lao động thủ công có nguồn gốc từ miền Nam, lan sang miền Bắc và sau đó lan ra toàn thế giới. Thương mại truyền thống đã trở nên lỗi thời bởi những cải tiến trong giao thông vận tải, thông tin liên lạc. Với sự tăng trưởng của sản xuất trong nước quy mô lớn, thương mại ở Mỹ tăng lên và sự phụ thuộc vào nhập khẩu nước ngoài giảm đi”[36].

Về cơ bản, cách mạng thị trường là sự kết hợp những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc. Quá trình này tạo nên sự thay đổi kinh tế, hình thức tổ chức sản xuất của nước Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX. Từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu trong giai đoạn đầu của sự phát triển kinh tế dưới thời Thomas Jefferson đến giữa thế kỷ XIX Hoa Kỳ đã tạo được tiền đề cần thiết để trở thành một cường quốc kinh tế lớn. Cách mạng thị trường đã có tác động trực tiếp đến cuộc sống của người dân Mỹ theo cách này hay cách khác.

Bối cảnh thế giới và khu vực 1. Bối cảnh thế giới Vào thế kỷ thứ XVI, cuộc cách mạng tư sản Hà Lan diễn ra chống lại ách thống trị của thực dân Tây Ban Nha, thành lập nên nước cộng hòa Hà Lan. Một thế kỷ sau, nước Anh tiến hành cuộc cách mạng tư sản thành công, cuộc cách mạng tư sản lớn đầu tiên trên thế giới, mở ra thời kỳ mới của chủ nghĩa tư bản. Sau cuộc cách mạng tư sản Anh lần lượt các cuộc cách mạng tư sản nổ ra ở Bắc Mỹ, Pháp, Đức, Italia và các quốc gia châu Âu khác.

Cuối thể kỷ XVIII, đầu thể kỷ XIX, các cuộc cách mạng tư sản từng bước được hoàn thành, điều đáng chú ý đó là những sự kiện quan trọng chi phối mối quan hệ quốc tế ở châu Âu là cuộc cách mạng tư sản Pháp. Cách mạng Pháp nổ ra, lôi cuốn các nước châu Âu vào một khủng hoảng kéo dài và sâu sắc nhất. Cuộc chính biến 9/11/1799, các cuộc chiến tranh của Napoleon đã đẩy nhân dân vào vòng xoáy chiến tranh tranh giành địa vị bá chủ kéo dài làm đảo lộn trật tự xã hội cũng như bản đồ châu Âu. Từ sau năm 1812, quân đội Napoleon ngày càng yếu thế do sự phản kháng của các dân tộc bị trị, đặc biệt là sự tấn công liên tiếp của liên minh các nước châu Âu.

Trước tình hình đó, đội quân của các quốc gia châu Âu đã hợp sức lại đánh bại Napoleon tại kinh thành Paris. Trận Waterloo (1815) kết thúc đồng nghĩa với sự sụp đổ của Đế chế thứ nhất – lịch sử châu Âu bước sang trang mới. Nhằm sắp xếp lại trật tự châu Âu trong một thời gian dài bị đảo lộn, ngay khi cuộc chiến chống Napoleon chưa kết thúc, tháng 9-1814, các cường quốc Châu Âu trong liên minh chống Pháp triệu tập hội nghị tại Vienna thủ đô của Áo. Hội nghị Vienne là hội nghị ngoại giao lớn nhất và quan trọng nhất từ trước đến nay nhằm thanh toán cuộc chiến tranh kéo dài hơn 20 năm đã từng làm đảo lộn trật tự xã hội cũ.

“Mục đích của hội nghị là: thứ nhất, xóa bỏ ảnh hưởng của cách mạng Pháp, thủ tiêu những cải cách tiến bộ đã tiến hành ở nhiều nước châu Âu vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, khôi 13 c phục trở lại trật tự phong kiến; thứ hai, ngăn cản nước Pháp quay trở lại đế chế Napolenon ; thứ ba, phân chia lãnh thể nhằm thỏa mãn tham vọng của các cường quốc thắng trận.21] Hiệp định Vienne đi đến thống nhất được kí kết (1815) dẫn đến sự hình thành một trật tự mới và làm thay đổi bản đồ châu Âu dưới sự kiểm soát của các nước thắng trận (Anh, Nga, Áo, Phổ). Các nước châu Âu đã thành lập các tổ chức như “Đồng minh Thần Thánh” và “Đồng minh Tứ cường” làm công cụ để bảo về quyền lợi của các nước thắng trận chống lại phong trào đấu tranh của quần chúng. Hòa bình của Hội Nghị Vienne không phải là một nền hòa bình thực sự mà chỉ nhằm đáp ứng tham vọng của các cường quốc ở châu Âu “các dân tộc được mua và bán, được chia và hợp chỉ nhằm đáp ứng nhiều hơn nữa quyền lợi và ý đồ của những kẻ cai trị họ” [9;tr. Trật tự quốc tế được thiết lập sau hội nghị Vienne do các cường quốc chiến thắng Pháp tạo ra ở châu Âu dựa trên sự hy sinh, chà đạp quyền lợi của các dân tộc hơn nữa lại phục hồi chế độ phong kiến lỗi thời lạc hậu càng khắc sâu mâu thuẫn với quần chúng nhân dân.

Trên khắp lục địa châu Âu (ngoại trừ nước Anh) nổ ra hàng loạt các cao trào cách mạng dân tộc và dân chủ đầu thế kỷ XIX. Trong bối cảnh chung của thế giới, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đang trong giai đoạn phát triển cực thịnh. Sự phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu dần dần lan sang châu Á điển hình là Nhật Bản. Vào giữa thế kỷ XIX, tư bản ngoại quốc bắt đầu xâm nhập vào Nhật Bản.

Cũng như những nước châu Á khác, Nhật có nguy cơ trở thành thuộc địa của các nước phương tây. Đứng trước tình hình đó, Nhật Bản buộc phải mở cửa cho các nước Phương tây vào buôn bán. Ngày 31 tháng 3 năm 1854, Nhật Bản ký hiệp ước Kanagaoa đồng ý mở cửa hải cảng Shimoda và Hakadate. Đây được coi là tiếng súng đầu tiên nổ vào sự cô lập tự thủ của Nhật Bản.

Với cuộc cải cách Duy tân Minh Trị năm 1868 thành công, đã giúp nước Nhật thoát khỏi vòng vây của các nước tư bản phương tây và trở thành nước tư bản hùng mạnh ở 14 c châu Á. Nhật Bản nhanh chóng trở mình tham gia vào công cuộc cạnh tranh, mở rộng phạm vi ảnh hưởng và hệ thống thuộc địa ở Châu Á – Thái Bình Dương. Vào đầu thế kỷ XIX, trong khi hầu hết các quốc gia châu Âu bị chao đảo bởi các cuộc cách mạng tư sản thì ở một diễn biến khác nước Anh vẫn trong thời gian ổn định. Cuộc cách mạng công nghiệp kết thúc một cách suôn sẻ và với vai trò là “công xưởng thế giới”, nước Anh vươn lên vị trí đứng đầu nền kinh tế thế giới.

Bằng chứng là “đến năm 1850, sản lượng than đá, gang, hàng chế tạo bằng bông của Anh đã chiếm ½ sản lượng toàn thế giới” [24;tr. Ngành công nghiệp đóng tàu phát triển, cho ra đời những đội tàu biển có trọng tải lớn, nắm quyền bá chủ trên các đại dương. Sự phát triển thịnh vượng của nền kinh tế là nền tảng cho nước Anh triển khai chính sách đối ngoại ra bên ngoài, trước hết đối với các cường quốc châu Âu. Từ sau Hội nghị Vienne, nước Anh theo đuổi chính sách cân bằng lực lượng, đây là chính sách ngăn cản bất cứ quốc gia hoặc nhóm quốc gia nào phá vỡ thế nguyên trạng được duy trì ở châu Âu hoặc nơi khác.

Đánh giá về chính sách đối ngoại nước Anh giai đoạn này, một học giả Mỹ Hans Morgenthau, nhận định: “Nước Anh, nước giữ thế cân bằng giỏi nhất. luôn để cho các quốc gia khác chiến đấu hộ mình, luôn giữ cho châu Âu bị chia rẽ để thống trị lục địa châu Âu và tính chất bất định trong chính sách nước này làm cho liên minh với Anh là điều không thể” [11;tr.