Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Văn hóa nhà trường 1. Các khái niệm cơ bản - Khái niệm văn hoá: Theo UNESCO (2002) cho rằng: “Văn hóa là tổ hợp các đặc điểm tinh thần, vật chất, trí tuệ, tình cảm nổi bật của xã hội hay nhóm xã hội, bao hàm cả nghệ thuật, văn học, lối sống, cùng với đường đời, hệ giá trị, truyền thống và niềm tin”. [5] Theo tác giả Thái Duy Tuyên: Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần của nhân loại, là kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người đã được hệ thống hóa, tích lũy lại qua nhiều thế kỷ và có thể truyền lại cho các thế hệ sau.
[17] Từ các khái niệm trên, trong luận văn này có thể xác định khái niệm văn hóa như sau: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần đã được hệ thống hóa, tích lũy lại qua thời gian và có thể truyền lại cho các thế hệ sau. Từ khái niệm này cho thấy văn hóa gồm hai thành tố cơ bản: các giá trị vật chất (văn hóa vật chất – văn hóa vật thể) và các giá trị tinh thần (văn hóa tinh thần - văn hóa phi vật thể). Đối với mỗi nền văn hóa khác nhau, mỗi dân tộc và quốc gia khác nhau có các giá trị văn hóa khác nhau. Các giá trị văn hóa được hình thành trong khoảng thời gian nhất định, được bổ sung, được chọn lọc và phát triển để nó phù hợp với điều kiện và môi trường sống.
Có những giá trị văn hóa được bảo lưu trong thời gian dài, tồn tại với lịch sử dân tộc. Có những giá trị mới xuất hiện đã mất đi do không phù hợp với xã hội, có những giá trị mới xuất hiện bổ sung vào hệ giá trị của văn hóa dân tộc, quốc gia. Trong quá trình hội nhập văn hóa, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay sự hòa nhập giữa các nền văn hóa ngày càng lớn. Một nền văn hóa vừa tiếp nhận các giá trị của các nền văn hóa khác, vừa bảo lưu các giá trị truyền thống tốt đẹp để làm phong phú thêm hệ giá trị của mình.
Các giá trị văn hóa 9 được bảo lưu nhờ sự truyền đạt từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chúng là một trong các tiêu chí để giáo dục con người, xây dựng và phát triển đất nước. - Khái niệm nhà trường: Tác giả Trần Kiểm, Bùi Minh Hiền (2015), trong Giáo trình Quản lý và lãnh đạo nhà trường chỉ ra khái niệm nhà trường từ nhiều góc độ: - Theo Giáo dục học: Nhà trường là nơi chuyển giao và tiếp nhận kinh nghiệm xã hội. - Theo Tâm lý học: Nhà trường là nơi hình thành và phát triển các tố chất.
Là nơi hình thành và phát triển toàn diện nhân cách. Trong đề tài luận văn chúng tôi đồng tình với quan niệm : Nhà trường là nơi chuyển giao và tiếp nhận kinh nghiệm xã hội, là nơi hình thành và phát triển các tố chất, hình thành và phát triển toàn diện nhân cách con người. [14] - Khái niệm văn hóa nhà trường: Theo tác giả Kent D. Peterson and Terrence E.
Deal, văn hoá nhà trường được hiểu như sau: Văn hoá nhà trường là một dòng chảy ngầm của những chuẩn mực, giá trị, niềm tin, truyền thống và nghi lễ được hình thành theo thời gian do con người làm việc cùng nhau, giải quyết các vấn đề và đối mặt với các thách thức,… định hình suy nghĩ, cảm xúc và hành động của con người trong nhà trường,… tạo cho nhà trường sự khác biệt”. [Dẫn theo 5] Văn hóa nhà trường được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau. Văn hóa nhà trường là tổng hòa của nhiều yếu tố hữu hình và vô hình nhưng chung quy lại các yếu tố này đều thuộc hai thành tố. Đó là các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần.
Từ những cách tiếp cận và các khái niệm trên, trong luận văn này chúng tôi xác định văn hóa nhà trường như sau: Văn hóa nhà trường là các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của nhà trường được các thế hệ xây dựng, tích lũy lại qua thời gian và có thể truyền lại cho các thế hệ sau. Với khái niệm này ta thấy một số vấn đề cần chú ý sau: - Văn hóa nhà trường gồm hai thành tố cấu thành cơ bản: các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của nhà trường. 10 - Các giá trị này được các thế hệ thầy và trò của nhà trường xây dựng và tích lũy qua thời gian và được giáo dục cho các thế hệ giữ gìn và phát huy, phát triển trong điều kiện mới. Chức năng của văn hoá nhà trường Có thể nhận thấy rằng, hầu hết các nhà nghiên cứu khi bàn luận về chức năng của văn hoá nhà trường đều có xu hướng nhấn mạnh rằng, văn hoá là một tài sản.
Điều này có nghĩa là văn hoá nhà trường có nhiều chức năng. Tác giả Hampden, Turner (1990), cho rằng: văn hoá của một tổ chức định ra hành vi, những mối quan hệ thích hợp và thúc đẩy các cá nhân, khuyến khích đưa ra giải pháp cho vấn đề chưa được giải quyết. Nó chi phối cách thức nhà trường sở hữu thông tin, những mối quan hệ nội bộ và những giá trị. Nhiều nhà nghiên cứu như Schein đã khẳng định, văn hoá nhà trường có các chức năng cơ bản đó là: giảm xung đột; phối hợp kiểm soát; động cơ; lợi thế cạnh tranh.
[Dẫn theo 5] Như vậy, có thể nhận thấy rằng các nhà khoa học đã khẳng định văn hoá nhà trường có nhiều chức năng khác nhau. Tuy nhiên trong luận văn này chúng tôi xác định văn hoá nhà trường có các chức năng cơ bản như tác giả Schein đã khẳng định. Cụ thể như sau: 1) Giảm xung đột trong nhà trường: Khi bàn về chức năng giảm xung đột nhiều nhà lý thuyết văn hoá đã nhấn mạnh vai trò quan trọng của văn hoá trong việc khuyến khích liên kết xã hội. Văn hoá được miêu tả như là chất gắn kết hay chất keo gắn kết một tổ chức lại với nhau.
Một văn hoá chung sẽ thúc đẩy tính nhất quán của nhận thức, xác định, đánh giá các vấn đề, lựa chọn và hành động ưu tiên. Ở những tổ chức có xu hướng mâu thuẫn và đối kháng cao thì văn hoá là một động lực hữu hiệu để hoà nhập và nhất trí. 2) Phối hợp và kiểm soát: Có thể nói rằng, văn hoá có chức năng thúc đẩy tính nhất quán về quan điểm nên nó cũng thúc đẩy quá trình phối hợp và kiểm soát của tổ chức. Văn hoá chính là cơ sở để tạo nên những chuẩn mực đã được nhất trí về hành vi hay sẽ tạo nên những chuẩn mực đã được nhất trí về cách tổ chức nói chung và thông qua đó có thể ra được quyết định cụ thể của tổ chức.
Văn hoá của nhà trường không chỉ có chức năng phối hợp mà dưới các hình thức giá trị, thái độ 11 và đặc biệt là những thừa nhận cơ bản, văn hoá cũng là một phương tiện kiểm soát đầy hữu hiệu trong tổ chức. 3) Động cơ: Văn hoá nhà trường có thể là một loại động cơ thúc đẩy quan trọng đối với người lao động và vì vậy có ảnh hưởng đáng kể tới tính hiệu quả và hiệu năng của nhà trường. Nhân viên, giáo viên, cán bộ nhà trường sẽ được thúc đẩy khi họ thấy công việc của họ có ý nghĩa và hứng thú khi họ xác định được mục tiêu của riêng họ trong mục tiêu chung của tổ chức và họ thấy mình có giá trị và an toàn. 4) Lợi thế cạnh tranh: Có thể thấy rằng, một văn hoá nhà trường mạnh và tích cực sẽ là một nhân tố có lợi cho sự cạnh tranh lành mạnh.
Bởi vì, một nền văn hoá mạnh, tích cực sẽ thúc đẩy sự nhất quán, phối hợp và kiểm soát, giảm bớt sự bất thường và tăng cường động cơ thúc đẩy. Do đó, văn hoá nhà trường khuyến khích tính hiệu quả của tổ chức và làm tăng thêm cơ hội thành công của nhà trường và các thành viên của nhà trường. Các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường Có nhiều cách tiếp cận về văn hóa nhà trường và các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường. Có thể đưa ra một số quan điểm sau: Tác giả Edgar H.
Schein (2004), cho rằng văn hóa nhà trường gồm các thành tố cấu thành. Đó là: a) Những quá trình và cấu trúc hữu hình; b) Hệ thống giá trị được tuyên bố; c) Những quan niệm chung. Các thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể. Văn hóa nhà trường theo tác giả Edgar H.
Schein có thể chia ra làm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần. [22] Theo tác giả Kent D. Peterson and Terrence E. Deal, văn hóa học đường gồm các thành tố sau: Nội quy của nhà trường (kỷ luật của nhà trường); Giá trị và triết lý quan điểm giáo dục của nhà trường; Những nghi lễ khánh tiết đặc trưng của nhà trường; Biểu tượng đặc trưng riêng của nhà trường (huy hiệu); Những tấm gương đại diện dạy tốt và học tốt; Những câu chuyện về thế mạnh và tạo ra ấn tượng tốt về trường (các giai thoại); Giá trị riêng của trường để học sinh tự hào về trường mình.
[25] Văn hóa nhà trường theo quan điểm của nền giáo dục Singapore gồm các thành tố sau: 12 Sứ mệnh: Sứ mệnh nền giáo dục là phục vụ người học, cung cấp cho người học một nền giáo dục toàn diện, cân đối, phát triển hết các tiềm năng, giáo dục thế hệ trẻ thành công dân tốt, có ý thức với gia đình, xã hội và đất nước. Tầm nhìn: Xây dựng quốc gia học tập, góp phần xây dựng đất nước lớn mạnh, thịnh vượng. Hệ giá trị: 1). Chính trực – có tinh thần dũng cảm, đạo đức, thẳng thắn, nói và làm đúng đắn; 2).
Con người – lấy con người làm tâm điểm, phát huy cái tốt của con người; 3). Học tập – đam mê học tập, lấy học tập làm đường đời; 4). Chất lượng – theo đuổi chất lượng. Tác giả Lê Hiển Dương (2009) cho rằng: Văn hóa nhà trường gồm các yếu tố căn bản sau: Yếu tố văn hóa mang giá trị hữu hình; Yếu tố văn hóa mang giá trị định hướng trách nhiệm.
Yếu tố hữu hình là vị trí địa lý, kiến trúc, cơ sở hạ tầng, công nghệ, phòng thí nghiệm, ký túc xá sinh viên, tác phẩm nghệ thuật, biểu tượng, trang phục.