CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại 1. Khái niệm tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại “Tổ chức công tác kế toán” là một khái niệm có nội hàm rộng, gồm nhiều hoạt động chuyên ngành được thực hiện tại các đơn vị, bộ phận kế toán của các doanh nghiệp, tổ chức. Hiện nay, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về tổ chức công tác kế toán nói chung và tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại nói riêng.
Có thể điểm qua một số khái niệm về tổ chức công tác kế toán tiêu biểu có thể kể tới như sau: Ở mức độ khái quát nhất, “Tổ chức công tác kế toán là những mối quan hệ có yếu tố cấu thành bản chất của hạch toán kế toán, chứng từ kế toán, đối ứng tài khoản, tính giá, tổng hợp - cân đối kế toán” [4, tr. Tuy nhiên, khái niệm này giải thích khá chung chung, việc hiểu và áp dụng trên thực tế khiến các tổ chức gặp nhiều khó khăn. Một số học giả, nhà nghiên cứu đã đưa ra các khái niệm riêng cụ thể hơn. Trong luận án tiến sĩ “Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm tăng cường quản trị doanh nghiệp”, tiến sĩ Ngô Thị Hồng Nhung đã đưa ra khái niệm “Tổ chức công tác kế toán là tổ chức việc sử dụng các phương pháp kế toán để thực hiện việc phân loại, ghi chép, tổng hợp các nghiệp vụ kinh tế tài chính phát sinh phù hợp với Luật kế toán, Luật Ngân sách nhà nước và các chính sách, chế độ hiện hành; phù hợp với đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị” [3, tr.
Khái niệm này tuy đã mô tả cụ thể hơn các công việc trong tổ chức công tác kế toán, nhưng vẫn chưa bao hàm tới các hoạt động đặc thù như tổ chức bộ máy kế toán, kiểm tra kế toán. Nên chưa thể nói đây là một khái niệm đầy đủ về tổ 9 chức công tác kế toán. Trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Viện năm 2013 về “Tổ chức công tác kế toán trong các ngân hàng thương mại - thực trạng và giải pháp"” do TS. Trần Văn Hợi làm chủ nhiệm đã đưa ra khái niệm khá đầy đủ và bao quát: “Tổ chức công tác kế toán trong các đơn vị kế toán là việc tổ chức người làm kế toán theo các phần hành kế toán cụ thể, thực hiện các phương pháp kế toán phù hợp với yêu cầu thu nhận, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế tài chính, phù hợp với đặc điểm cụ thể của đơn vị nhằm đáp ứng yêu cầu thông tin phục vụ việc quản lý đơn vị” [6, tr.
Có thể nói, khái niệm “tổ chức công tác kế toán ” mặc dù được diễn đạt theo các cách khác nhau, nhưng đều có điểm chung là đề cập tới các yếu tố chính trong tổ chức kế toán đó là: Đối tượng thực hiện là người làm kế toán; công cụ thực hiện là các phương pháp kế toán; yêu cầu: Phù hợp với mục tiêu, yêu cầu thu nhận, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin tài chính; đảm bảo phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp; mục đích: Đáp ứng kịp thời, trung thực yêu cầu thông tin phục vụ công tác điều hành, quản lý sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Từ phân tích trên, tác giả xin đưa ra khái niệm về tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại như sau: Tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại là việc tổ chức các bộ phận kế toán một cách hợp lý và khoa học, bao gồm những người làm kế toán sử dụng các phương pháp kế toán cụ thể, đảm bảo phù hợp với mục tiêu, yêu cầu thu thập, ghi chép kịp thời đầy đủ, chính xác các nghiệp vụ kinh tế - tài chính phát sinh của ngân hàng theo đúng chuẩn mực và chế độ kế toán; phù hợp với đặc điểm của mỗi ngân hàng thương mại nhằm đáp ứng kịp thời, trung thực yêu cầu thông tin phục vụ công tác điều hành và quản lý hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại. Các nguyên tắc và yêu cầu cơ bản của tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại Việc tuân theo các nguyên tắc và yêu cầu cơ bản của kế toán tại ngân hàng thương mại là yếu tố bắt buộc đảm bảo việc tổ chức công tác kế toán được thực hiện một cách khoa học, hợp lý và hiệu quả. Theo đó, có thể kể tới một số nguyên tắc và yêu cầu cơ bản như sau: Thứ nhất, tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại phải đảm bảo tuân thủ các quy định trong hệ thống văn bản quy phạm hiện hành điều chỉnh công tác kế toán ngân hàng.
Pháp luật của mỗi quốc gia là công cụ để quản lý và điều chỉnh các lĩnh vực, trong đó có kế toán. Pháp luật kế toán trong hoạt động ngân hàng bao gồm tổng thể các quy định như Luật Kế toán, Luật Ngân hàng và hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành trong lĩnh vực kế toán ngân hàng. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng có tính bắt buộc phải tuân theo, nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong lĩnh vực tổ chức công tác kế toán trong ngân hàng. Thứ hai, tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại phải tuân theo các nguyên tắc kế toán theo quy định của Luật Kế toán.
Luật Kế toán Lào và Luật Kế toán Việt Nam đều quy định các nguyên tắc trong hoạt động kế toán, nhằm đảm bảo cho hoạt động kế toán được thực hiện một cách đồng bộ, thống nhất, cụ thể: (i) Nghiệp vụ tài chính của ngân hàng liên quan đến tài sản nợ, các khoản nợ phải trả, nguồn vốn chủ sở hữu, doanh thu phải được ghi sổ vào thời điểm phát sinh mà không được văn cứ vào thời điểm thực tế thu hoặc chi tiền. Nội dung Báo cáo tài chính phải phản ánh tình hình tài chính của ngân hàng trong quá khứ, hiện tại và tương lai; (ii) Thông tin tài sản thể hiện trong Báo cáo tài chính phải tuân theo nguyên tắc giá gốc. Có hai cách để ghi giá gốc của tài sản: Theo số tiền hoặc 11 tương đương tiền đã trả, phải trả hoặc ghi theo giá trị hợp lý của tài sản đó vào thời điểm tài sản được ghi nhận; (iii) Phải đảm bảo nguyên tắc thống nhất và phù hợp giữa số liệu doanh thu và chi phí, cụ thể, chi phí tương ứng với doanh thu là chi phí của kỳ tạo ra doanh thu và chi phí của các kỳ trước hoặc chi phí phải trả liên quan đến doanh thu của kỳ báo cáo; (iv) Tổ chức công tác kế toán cần đảm bảo tính đầy đủ, rõ ràng, phản ánh trung thực, khách quan và kịp thời các thông tin của đối tượng kế toán thuộc hoạt động ngân hàng. Thứ ba, tổ chức công tác kế toán cần phù hợp với đặc điểm hoạt động, tổ chức quản lý và trình độ nghiệp vụ của ngân hàng thương mại.
Nguyên tắc này đảm bảo tính hợp lý khi mỗi ngân hàng thương mại có những đặc điểm riêng về mô hình tổ chức, trình độ quản lý cũng như quy mô hoạt động khác nhau. Do đó, để xây dựng và thực hiện tổ chức công tác kế toán được hiệu quả cần phải bám sát với điều kiện thực tiễn tại các ngân hàng; Thứ ba, tổ chức công tác kế toán phải đảm bảo tính tiết kiệm và khả thi. Đây là yêu cầu chỉ đạo và thực hiện xuyên suốt ở bất kỳ doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị hay ngân hàng nào từ khâu tổ chức bộ máy phù hợp với điều kiện thực tiễn của mỗi ngân hàng, phương án tổ chức công việc theo nguyên tắc hạch toán kinh tế, giảm chi phí, có lãi và có tính khả thi. Ý nghĩa tổ chức công tác kế toán trong quản lý ngân hàng thương mại Việc tổ chức công tác kế toán có vai trò quan trọng trong quản lý ngân hàng, thể hiện qua: - Tổ chức công tác kế toán giúp xây dựng hệ thống bộ máy kế toán trong ngân hàng hoạt động đồng bộ và hiệu quả.
12 - Tổ chức công tác kế toán cung cấp các số liệu, phản ánh diễn biến các hoạt động kinh tế của ngân hàng phục vụ cho công tác quản lý tài sản, khai thác nguồn vốn; lập Báo cáo tài chính; Phân tích tài chính thông qua hoạt động thu nhận, xử lý, cung cấp và phân tích thông tin kinh tế. Từ đó, người quản trị có thể kiểm tra được tính hiệu quả từ tình hình hoạt động và huy động vốn của ngân hàng, có biện pháp xử lý kịp thời các rủi ro phát sinh và đưa ra kế hoạch phát triển tiếp theo trong từng kỳ kế toán. - Không chỉ dừng lại ở mức độ thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu, tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng còn phát triển ở mức cao hơn khi kiểm tra, giám sát chặt chẽ các khoản thu chi tài chính, quá trình sử dụng tài sản của bản thân ngân hàng và của xã hội thông qua khâu kiểm soát của kế toán, góp phần tăng cường kỷ luật tài chính, củng cố cân đối hạch toán kinh tế trong ngân hàng cũng như trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Nội dung tổ chức công tác kế toán tại ngân hàng thương mại 1.
Tổ chức bộ máy kế toán Bộ máy kế toán là khung xương vận hành toàn bộ công tác kế toán, bao gồm những người làm công tác kế toán với các phương tiện ghi chép, tính toán thông tin phục vụ cho việc thu nhận, kiểm tra, xử lý và phân tích các thông tin kinh tế, tài chính về hoạt động ngân hàng của mỗi ngân hàng. Việc tổ chức bộ máy kế toán phải đáp ứng các yêu cầu về tính hiệu quả, gọn nhẹ và đủ khả năng để thực hiện nhiệm vụ chuyên môn.