CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Nước Mỹ thời hậu chiến đã đạt được những thành tựu kinh tế - xã hội mới, tạo tiền đề cho sự bùng nổ của một xã hội tiêu dùng Mỹ hiện đại. Qua quá trình nghiên cứu và tham khảo tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau, chúng tôi nhận thấy hiện nay chưa có tài liệu nào tại Việt Nam nghiên cứu cụ thể, trực tiếp về xã hội tiêu dùng Mỹ cùng với những biến động của nó trong thế kỷ XX. Tuy nhiên, có thể thấy có một số tư liệu quan trọng về quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản bởi đây là tiền đề cho sự ra đời của xã hội tiêu dùng.
Cụ thể, đó là các nghiên cứu của tác giả Đỗ Lộc Diệp như Chủ nghĩa tư bản ngày nay: Tự điều chỉnh kinh tế [7] xuất bản năm 1992, Chủ nghĩa tư bản ngày nay – mâu thuẫn nội tại, xu thế, triển vọng [8] xuất bản năm 2003, Chủ nghĩa tư bản đầu thế kỷ 21 [9] xuất bản năm 2003, Chủ nghĩa tư bản đương đại – Mâu thuẫn và vấn đề [25] của tác giả Nguyễn Khắc Thân xuất bản năm 1996. Đây là những nghiên cứu làm rõ đặc điểm và mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản tác động đến chiều hướng vận động chung và những mặt sinh hoạt xã hội, chủ yếu từ nửa sau thế kỷ XX. Những nghiên cứu này là cơ sở cho chúng tôi thấy được cơ chế vận động của chủ nghĩa tư bản hiện đại cùng những tiềm năng và giới hạn, hay những mặt tích cực và tiêu cực của nó. Công trình Chủ nghĩa tư bản thế kỷ XX và thập niên đầu thế kỷ XXI – Một cách tiếp cận từ lịch sử [40] của tác giả Trần Thị Vinh viết năm 2011 là nghiên cứu tập trung vào những vấn đề quan trọng nhất trong lịch sử phát triển chủ nghĩa tư bản trong bối cảnh chung của lịch sử thế giới.
Cuốn sách đã hệ thống lại các giai đoạn trong tiến trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, từ buổi ban đầu của thế kỷ XX qua hai cuộc chiến tranh thế giới đến thời kỳ hậu chiến và toàn cầu hóa đầu thế kỷ XXI. Trong cuốn sách này, tác giả Trần Thị 10 Vinh đã dành một chương đi sâu nghiên cứu và phân tích sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ với tư cách là một siêu cường đóng vai trò chủ chốt trong hệ thống kinh tế, chính trị toàn cầu với những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của nó đến tiến trình lịch sử thế giới. Cuốn sách là tư liệu nghiên cứu ngắn gọn, súc tích về các giai đoạn trong lịch sử hiện đại Mỹ, là cơ sở để chúng tôi nhìn nhận bối cảnh, nguyên nhân và động lực cho quá trình phát triển và bùng nổ của xã hội tiêu dùng Mỹ trong giai đoạn lịch sử mà luận án nghiên cứu là từ năm 1945 đến năm 1960. Viết về lịch sử Mỹ, cuốn Liên bang Mỹ: đặc điểm xã hội – văn hóa [14] của tác giả Nguyễn Thái Yên Hương viết năm 2005 phân tích quá trình hình thành Liên bang Mỹ và những đặc điểm tiêu biểu về xã hội – văn hóa và con người Mỹ.
Đó là một xã hội đề cao chủ nghĩa cá nhân, một xã hội không ngừng phân chia giai cấp, một xã hội cạnh tranh cao với chủ nghĩa thực dụng, một xã hội mở, đa dạng, phức tạp và năng động. Đây là công trình nghiên cứu có chiều sâu, giúp chúng tôi hiểu thêm về những giá trị của nước Mỹ trong suốt chiều dài hình thành quốc gia như niềm tin, thái độ, lối sống.những đặc trưng cơ bản của một dân tộc. Cuốn sách Các vấn đề nghiên cứu về Hoa Kỳ [15] do tác giả Nguyễn Thái Yên Hương và Tạ Minh Tuấn chủ biên, xuất bản năm 2011, là tài liệu tham khảo mang tính hệ thống và tương đối toàn diện về Hoa Kỳ trong các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, xã hội, chính trị, kinh tế và chính sách đối ngoại. Viết về văn hóa Mỹ, tác giả Trần Kiết Hùng và Phạm Thế Châu đã viết cuốn Xã hội và nền văn hóa Mỹ [12] giới thiệu hình ảnh khái quát một nước Mỹ trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, giáo dục, văn hóa, phong tục, tập quán, tôn giáo.Cuốn sách giúp chúng tôi điểm lại những nét cơ bản của xã hội, con người Mỹ và có cái nhìn bao quát về quốc gia này.
Cuốn Một số vấn đề văn hóa Mỹ từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai [3] của tác giả Lê Đình Cúc xuất bản năm 2011 tập trung nghiên cứu văn hoá Mỹ 11 từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai trong một số lĩnh vực bao gồm: văn học, giáo dục, phong trào văn hoá và phản văn hoá, “thế hệ mất mát”, “thế hệ bị đánh bại”, “những con tàu say”, điện ảnh, âm nhạc. Cuốn sách chủ yếu đề cập đến các vấn đề tâm lý tình cảm, đời sống, phong cách, tư tưởng và tính năng động của văn hoá Mỹ. Tác giả Lê Đình Cúc còn viết cuốn Một số vấn đề tôn giáo Mỹ đương đại [4] năm 2014. Cuốn sách phân tích sự hình thành và phát triển tôn giáo Mỹ, từ đó đi sâu nghiên cứu những tôn giáo lớn, phổ biến nhất ở Mỹ và những vấn đề nổi bật nhất của tôn giáo trong đời sống xã hội Mỹ đương đại.
Đây là công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo về mặt văn hóa và đời sống tâm linh của nước Mỹ, giúp chúng tôi hiểu rõ về nguồn gốc định hình nên những giá trị Mỹ. Việc tham khảo các tài liệu nói trên cho thấy, đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào ở trong nước nghiên cứu chuyên sâu về xã hội tiêu dùng Mỹ thời kỳ hậu chiến (1945-1960). Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Xã hội tiêu dùng Mỹ đã được nhiều học giả Mỹ cũng như các học giả nước ngoài xem là một hiện tượng xã hội nổi bật trong quá trình phát triển của nước Mỹ thế kỷ XX. Nếu như trước đây, xã hội tiêu dùng chỉ là một vấn đề nghiên cứu có quy mô hẹp trong lịch sử kinh tế và và văn hóa đại chúng thì từ những năm 80 của thế kỷ XX, xã hội tiêu dùng đã trở thành một chủ đề nghiên cứu trong bản sắc và lịch sử Mỹ bởi nó gắn liền với tất cả các vấn đề liên quan đến kinh tế, chính trị, đối ngoại, giáo dục, văn hóa, môi trường, lao động, sắc tộc, chủng tộc và giới [92, tr.
Để phục vụ cho việc thực hiện đề tài nghiên cứu của luận án, chúng tôi đã tiếp cận được một số công trình nghiên cứu, tài liệu, sách báo, tạp chí nước ngoài liên quan chặt chẽ đến vấn đề nghiên cứu. Dưới đây là tổng quan một 12 số công trình nghiên cứu từ kinh điển đến hiện đại về xã hội tiêu dùng Mỹ, sự bùng nổ của nó trong thời kỳ hậu chiến (1945-1960) và một số ảnh hưởng. Công trình về những vấn đề lý thuyết Những công trình nghiên cứu mang tính lý thuyết về khái niệm “xã hội tiêu dùng” có thể kể ra một số công trình tiêu biểu sau đây. Trong cuốn The theory of the leisure class: An economic study of institutions (Lý thuyết về tầng lớp nhàn rỗi: Nghiên cứu kinh tế về các thể chế) [194] viết năm 1899, Thorstein Veblen đã phân tích hành vi tiêu dùng của tầng lớp mới giàu ở Mỹ hồi cuối thế kỷ XIX nhờ công nghiệp hóa và là người đầu tiên đưa ra khái niệm “tiêu dùng phô trương” (conspicuous consumption) với lập luận rằng, người ta chi nhiều tiền bạc cho những hàng hóa “nhìn thấy được” là để chứng minh mình có tiền của.
Ông cho rằng, một bộ phận của giai cấp vô sản bị các tầng lớp thượng lưu làm biến chất do hấp thụ các giá trị của họ và tìm cách bắt chước họ. Trong xã hội hiện đại, bản năng thể hiện sức mạnh và quyền lực được thể hiện dưới hình thức ganh đua tiền bạc, khoe mẽ, phô trương trong tiêu dùng và vui chơi giải trí. Khi địa vị càng cao trên nấc thang xã hội, người ta càng ít tiêu dùng để đáp ứng nhu cầu thiết yếu, nhưng lại tiêu dùng nhiều để thể hiện ưu thế, quyền lực, sự giàu có của mình. “Động cơ là sự ganh đua, thói quen so sánh các cá nhân với nhau đã khuyến khích chúng ta thể hiện rằng mình giỏi hơn, giàu có hơn những người cùng tầng lớp”, nhưng trên thực tế, “…cuộc sống riêng tư của đa phần các tầng lớp đều tồi tàn hơn so với những hào nhoáng mà họ cố tỏ ra trước công chúng” [194, tr.
Từ đây, một loại hàng hóa mới xuất hiện được mang tên ông, “hàng hóa Veblen”. Đây là loại hàng hóa mà giá cả của chúng càng cao thì càng hấp dẫn người mua bởi giá cả được xem là thước đo của sự kiêu hãnh. Đối tượng của loại hàng hóa này là người giàu, nhất là người mới giàu, tạo nên hiệu ứng Veblen (Veblen effect) là khi giá tăng cao thì nhu cầu cũng tăng theo [44, tr. Cuốn sách này của 13 Veblen được xem là tác phẩm kinh điển, là công trình vĩ đại của lý thuyết kinh tế, có giá trị to lớn trong việc nghiên cứu lịch sử và xã hội.
Đây là cuốn sách không thể thiếu trong việc nghiên cứu lý thuyết về lịch sử phát triển xã hội và các nhu cầu xã hội. Cuốn sách là một lý giải quan trọng cho hành vi tiêu dùng ngày một lớn của các xã hội hiện đại. Trong cuốn sách The Consumer Society: Myths and Structures [47] (Xã hội tiêu dùng: huyền thoại và cấu trúc) xuất bản năm 1970, Jean Baudrillard đã đề cập đến một trạng thái xã hội mới. Thông qua việc nghiên cứu, phân tích các hệ thống chủ thể, khách thể, phương tiện truyền thông, nghệ thuật đương đại, những trào lưu thời thượng trong xã hội, ông đã đi đến kết luận, xã hội đương đại là xã hội tiêu dùng và xã hội ký hiệu.
Tác phẩm này của Jean Baudrillard được đánh giá là một nghiên cứu xã hội học xuất sắc về xã hội tiêu dùng, gây ảnh hưởng mạnh mẽ trong lĩnh vực lý luận văn hóa và truyền thông đại chúng. Đây là công trình vô cùng hữu ích cho chúng tôi trong việc tìm hiểu mối liên hệ giữa những đặc trưng xã hội, sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật và tác động của chúng tới những hình ảnh về một thế giới vật chất và nhu cầu tiêu dùng. Năm 2000, giáo sư sử học Mỹ Gary Cross đã đề cập đến hệ tư tưởng chiếm ưu thế ở Mỹ cuối thế kỷ XX là chủ nghĩa tiêu dùng.