Luận án tiến sĩ: Quản trị trường đại học công lập Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích trường đại học công lập việt nam trong bối cảnh hiện nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Đinh Xuân Khoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Minh Hùng
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản trị trường đại học công lập Việt Nam trong bối cảnh hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Nghệ An

Tóm tắt

I. Quản trị đại học

Quản trị đại học là một khái niệm trọng tâm trong luận án, được phân tích dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản trị hiệu quả trong các trường đại học công lập để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Các yếu tố như mục tiêu, nội dung, phương thức, và chủ thể quản trị được xem xét kỹ lưỡng. Luận án cũng chỉ ra rằng, việc thiếu một mô hình quản trị phù hợp là nguyên nhân chính dẫn đến những hạn chế trong hoạt động của các trường đại học công lập Việt Nam.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa

Quản trị đại học được định nghĩa là quá trình điều hành, kiểm soát và phát triển các hoạt động của trường đại học. Luận án nhấn mạnh ý nghĩa của quản trị trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và đảm bảo sự phát triển bền vững của các trường đại học. Các nghiên cứu quốc tế và trong nước đều chỉ ra rằng, quản trị hiệu quả là yếu tố then chốt để các trường đại học có thể thích ứng với những thay đổi của bối cảnh hiện đại.

1.2. Thành tố quản trị

Luận án phân tích các thành tố cơ bản của quản trị đại học, bao gồm mục tiêu, nội dung, phương thức, và chủ thể quản trị. Các yếu tố này cần được phối hợp đồng bộ để tạo ra sức mạnh tổng thể. Đặc biệt, vai trò của nhà quản trị được nhấn mạnh với yêu cầu về năng lực và phẩm chất để đảm bảo hiệu quả quản trị.

II. Trường đại học công lập

Trường đại học công lập là đối tượng nghiên cứu chính của luận án. Luận án phân tích đặc điểm và vai trò của các trường đại học công lập trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam. Các trường này được xem là trụ cột trong việc đào tạo nhân lực chất lượng cao và thực hiện các chính sách giáo dục của Nhà nước. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra những thách thức mà các trường đại học công lập đang phải đối mặt trong bối cảnh hiện đại.

2.1. Đặc điểm và vai trò

Các trường đại học công lập có đặc điểm là thuộc sở hữu Nhà nước và được đầu tư từ ngân sách công. Luận án nhấn mạnh vai trò của các trường này trong việc đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học, và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, các trường đại học công lập cũng có trách nhiệm đảm bảo lợi ích công và cơ hội bình đẳng trong giáo dục đại học.

2.2. Thách thức hiện nay

Luận án chỉ ra rằng, các trường đại học công lập đang phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các trường đại học tư thục, yêu cầu về tự chủ và trách nhiệm giải trình, cũng như sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và nhu cầu xã hội. Những thách thức này đòi hỏi các trường phải có sự đổi mới trong quản trị và vận hành.

III. Giáo dục đại học Việt Nam

Luận án đặt vấn đề quản trị đại học trong bối cảnh rộng hơn của giáo dục đại học Việt Nam. Các chính sách giáo dục, đặc biệt là Nghị quyết số 29-NQTW, được phân tích như là cơ sở để đổi mới và phát triển hệ thống giáo dục đại học. Luận án cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hội nhập quốc tế và áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong quản trị đại học.

3.1. Chính sách giáo dục

Luận án phân tích các chính sách giáo dục hiện hành, đặc biệt là Nghị quyết số 29-NQTW, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Các chính sách này đặt ra yêu cầu về tự chủ, trách nhiệm giải trình, và sự tham gia của xã hội trong quản trị đại học.

3.2. Hội nhập quốc tế

Luận án chỉ ra rằng, hội nhập quốc tế là xu thế tất yếu của giáo dục đại học Việt Nam. Các trường đại học cần áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong quản trị và đảm bảo chất lượng để có thể cạnh tranh trên trường quốc tế. Đồng thời, việc học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển như Hoa Kỳ, Anh, và Australia cũng được đề cập như một giải pháp quan trọng.

IV. Đổi mới quản trị đại học

Luận án đề xuất một mô hình quản trị đại học mới dành cho các trường đại học công lập Việt Nam, dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn. Mô hình này nhấn mạnh sự tự chủ, trách nhiệm giải trình, và sự tham gia của các bên liên quan. Luận án cũng đề xuất cơ chế vận hành mô hình này, bao gồm việc phân quyền giữa các cơ quan quản lý và tạo động lực cho các trường đại học.

4.1. Mô hình quản trị

Luận án đề xuất một mô hình quản trị mới, bao gồm hệ thống quản trị nội bộ và cơ chế vận hành. Mô hình này nhấn mạnh sự tự chủ của các trường đại học, đồng thời đảm bảo trách nhiệm giải trình và sự tham gia của các bên liên quan. Các yếu tố như phân quyền, hợp tác, và tạo động lực được xem xét kỹ lưỡng.

4.2. Cơ chế vận hành

Luận án đề xuất một cơ chế vận hành mới, bao gồm việc phân quyền giữa Đảng ủy, Hội đồng trường, và Hiệu trưởng. Cơ chế này nhấn mạnh sự tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm định chất lượng. Đồng thời, việc tạo động lực và thúc đẩy hợp tác cũng được xem là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả quản trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN TRỊ TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP QTĐH là vấn đề lớn và trải rộng, bao hàm nhiều hoạt động như QT hệ thống, QT chiến lược, QT hoạt động đào tạo, QT hoạt động nghiên cứu KHCN, QT nhân sự và nguồn nhân lực, QT tài chính, QT cơ sở vật chất… Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu từ QTĐH truyền thống cho đến các phương pháp QTĐH hiện đại; nghiên cứu chú trọng đến hiệu quả, chất lượng hoạt động QT, cũng như con người và các cấp độ QT khác nhau trong trường ĐH. Những nghiên cứu ở nước ngoài Những nghiên cứu về QTĐH ở nước ngoài tập trung vào một số vấn đề sau đây: 1. Xây dựng cơ sở pháp lý cho QTĐH Ở nhiều nước trên thế giới, người ta đã xây dựng Luật Quản trị GDĐH.

Đây là cơ sở pháp lý cho hoạt động QTĐH. Cách đây không lâu, vào năm 2014, Anh đã ban hành Luật Quản trị GDĐH sau khi lấy ý kiến tư vấn rộng rãi thành viên của Hội đồng hiệu trưởng các trường ĐH (CUC) và các bên liên quan của GDĐH. Mục đích của Luật là xác định các giá trị và các hoạt động chính cho QT có hiệu quả các cơ sở GDĐH của Anh. Tuy nhiên, để QT tốt các cơ sở GDĐH, không chỉ phụ thuộc vào áp dụng chỉ riêng Luật này.

Việc QT tốt đòi hỏi một tập hợp các mối quan hệ bền chặt dựa trên sự tôn trọng, tin tưởng lẫn nhau và sự trung thực được duy trì giữa các chủ thể QT, từ Chủ tịch HĐT đến Hiệu trưởng và nhóm CBQL cốt cán. Nhằm thiết lập các giá trị cốt lõi, Luật này áp dụng và dựa trên “Các nguyên tắc Nolan về đời sống công cộng”, là bộ quy tắc cung cấp khung đạo đức đối với các phẩm chất cá nhân của những người QT. GDĐH chất lượng cao nhằm duy trì lòng tin của công chúng và bảo vệ uy tín của hệ thống GDĐH trên nền tảng một số giá trị chung. Sự thất bại trong việc áp dụng và thực thi các giá trị chung trong 11 thực tế QT sẽ gây hậu quả ngoài mong muốn của trường ĐH, làm ảnh hưởng đến uy tín chung của các cơ sở GDĐH Anh.

Ngoài ra, do bản chất của GDĐH, Luật này cũng dựa trên kỳ vọng rằng các chủ thể QT, cùng với những ràng buộc cụ thể trong Luật, sẽ cam kết: Tự chủ như là sự bảo đảm tốt nhất đối với chất lượng và uy tín quốc tế; Tự do học thuật và nghiên cứu, học bổng và giảng dạy chất lượng cao; Bảo vệ lợi ích chung của SV thông qua sự QT tốt; Công bố thông tin chính xác và minh bạch, công chúng có thể truy cập; Ghi nhận rằng để có sự kiểm soát kinh phí nhận được từ các bên liên quan đòi hỏi thì các cơ sở GDĐH phải nhận thức rõ rằng, họ đang thực hiện hợp đồng với các bên liên quan, là người trả tiền cho các dịch vụ và mong muốn rõ ràng về những gì họ nhận được; Thành tựu công bằng về cơ hội và sự đa dạng trong toàn cơ sở GDĐH; Nguyên tắc GDĐH phải sẵn sàng đối với tất cả những người có thể hưởng lợi từ GDĐH; Kiểm soát được một cách đầy đủ và minh bạch đối với ngân sách công. Trong từng cơ sở GDĐH, điều quan trọng là, Ban lãnh đạo, Bộ phận QT và Thư ký phải phát triển một nhận thức chung về các kỳ vọng nói trên và về cách thức áp dụng từng yếu tố cơ bản riêng rẽ của Luật. Việc QT tốt không chỉ đòi hỏi phát triển các quy trình mà còn phải phát triển các mối quan hệ bền chặt, sự đối thoại trung thực và sự tôn trọng lẫn nhau [113]. Như vậy, QTĐH cần phải được “luật hóa”, nhằm tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động QT trong trường ĐH và sự tham gia của các bên liên quan.

Vì thế, ban hành Luật QTĐH là yêu cầu cấp thiết đối với sự phát triển GDĐH của mỗi quốc gia. Ý nghĩa của QTĐH Vấn đề này đã được nhiều tác giả quan tâm, do tầm quan trọng đặc biệt của hoạt động QT trong trường ĐH. Theo tác giả Baldridge [75], QT tốt là trái tim của GDĐH; hoạt động QT hình thành vận mệnh của một trường ĐH. QTĐH đúng đắn là tâm điểm thành công hoặc thất bại của bất kỳ trường ĐH nào.

12 Xem xét ý nghĩa của QTĐH trong mối quan hệ với chất lượng trường ĐH, các tác giả Henard và Mitterle [96] cho rằng, QTĐH đã trở thành công cụ đòn bẩy chính để cải thiện chất lượng trong mọi lĩnh vực của GDĐH. Còn theo tác giả Shattock [111], QTĐH là một trong những “mảnh ghép” quan trọng của bất cứ hệ thống GDĐH nào. Sự cải thiện đối với hoạt động này có thể sẽ có những ảnh hưởng quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng đào tạo của cả hệ thống GDĐH. Một số tác giả khác [72], [102], [103]., cũng nhấn mạnh, điều cốt lõi căn bản để trở thành trường ĐH hàng đầu thế giới chính là hệ thống QT hàng đầu.

Như vậy, theo Salmi, QT thuận lợi là một trong ba nhân tố của một trường ĐH tầm cỡ quốc tế (hình 1. Chú trọng vào năng khiếu/năng lực Nguồn lực phong phú Sự quản trị thuận lợi Hình 1.1 : Các nhân tố của một trường ĐH tầm cỡ quốc tế (theo Salmi) 13 Trước đó, Conley [85] cũng đề cập tới 3 nhân tố khả biến đối với thành công của trường ĐH nhưng dưới một góc nhìn khác. Theo tác giả, nhân tố trung tâm, đó là giảng dạy, học tập, thành quả học tập, chương trình giảng dạy, kiểm tra, đánh giá; nhân tố kích hoạt, đó là công nghệ, môi trường; nhân tố bổ trợ, đó là QTĐH. Tuy là nhân tố bổ trợ nhưng QTĐH đóng một vai trò quan trọng.2 : Các nhân tố khả biến đối với thành công của trường ĐH (theo Conley) 1.

Các nguyên lý trong QTĐH Tác giả Middlehurst [105] cho rằng, trong QTĐH cần quán triệt các nguyên lý cơ bản sau đây: Sự phù hợp về mục tiêu + sự phù hợp với mục tiêu; sự phù hợp với bối cảnh; khả năng hoạt động, tính linh động, cởi mở, rõ ràng và minh bạch trong cơ cấu; quyền tự chủ về đào tạo và quản lý; chịu trách nhiệm; cạnh tranh; lãnh đạo thể chế. Các trường ĐH, tùy theo từng thời điểm có thể ưu tiên thực hiện nguyên lý này hay nguyên lý khác hoặc thực hiện đồng thời tất cả các nguyên lý. Cơ cấu QTĐH Các tác giả Henard & Mitterle [96] cho rằng, cơ cấu của QTĐH có một số đặc điểm sau đây: Dựa trên những nguyên lý về QTĐH đã được thiết lập; 14 Hữu ích đối với các nhà lãnh đạo; đặc tính cố vấn; đặc tính tự nguyện (hoặc bắt buộc); không cố định, cứng nhắc; thường xuyên được cập nhật và thảo luận với tất cả các nhóm đối tác liên đới. Từ đó, các tác giả này đã phân biệt 3 cấp độ QT trường ĐHCL: 1) Nội bộ hoặc cấp cơ sở: QT các cơ sở GDĐH; 2) Bên ngoài hoặc cấp hệ thống: QT hệ thống GDĐH; 3) Quốc tế hoặc toàn cầu: QT hệ thống GDĐH theo quan điểm quốc tế.

Tuy nhiên các cấp độ này có sự phụ thuộc lẫn nhau. Trong luận án, chỉ đề cập đến QT cấp cơ sở (trường ĐHCL). Quản trị đại học tốt Khái niệm QT tốt bắt nguồn từ đầu những năm 90 của thế kỉ trước và được Fried hiểu như là một cấu trúc “cố gắng bảo toàn tính toàn vẹn của hệ thống giá trị học thuật, đồng thời định vị các trường ĐH đối với môi trường rộng lớn hơn của chúng để giúp các trường tiếp nhận và trả lời các thông điệp, yêu cầu và mong đợi bên ngoài” [92; tr. Các tác giả Henard & Mitterle đã đi sâu nghiên cứu những biện pháp để QTĐH tốt.

Các biện pháp này bao gồm: 1) Minh bạch hóa các thủ tục và nghĩa vụ của trường ĐH; 2) Công bố cơ chế QT của trường ĐH; 3) Thiết lập cơ cấu trong cung cấp GDĐH, cách thức các bên tham gia có thể thực hiện; 4) Chú trọng QT tập thể; 5) Đảm bảo mối quan hệ giữa QT và sự tự chủ trong trường ĐH, “không thể có QT tốt mà thiếu sự tự chủ và không thể có sự tự chủ mà không có QT tốt” [96; tr. Những nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, các nghiên cứu về QTĐH xuất hiện chủ yếu từ những năm 2000 trở lại đây và tập trung vào những vấn đề sau đây: 1. Sự cần thiết phải đổi mới QTĐH Khi hệ thống GDĐH Việt Nam đã có những thay đổi cơ bản, đặc biệt là sự đa dạng hóa sở hữu các trường ĐH, các loại hình đào tạo cũng như đòi hỏi của các nhà tuyển dụng., thì phương thức QTĐH cũng phải đổi mới. Có đổi mới QTĐH mới tạo nên sự “bứt phá” trong phát triển của GDĐH Việt Nam, 15 mới giúp GDĐH Việt Nam tìm thấy tiếng nói chung với GDĐH trong khu vực và trên thế giới.

Công trình nghiên cứu của các tác giả Lưu Tiến Hiệp [18], Đào Văn Khanh [26], Phạm Thị Ly [34], Đỗ Tiến Sĩ [57], Phạm Đỗ Nhật Tiến [65]., tuy diễn đạt khác nhau nhưng đều khẳng định sự cần thiết phải đổi mới QTĐH. Tác giả Ngô Tuyết Mai [36] lại gắn sự cần thiết phải đổi mới QT trường ĐHCL với nâng cao chất lượng đào tạo. Từ nhận định hệ thống QTĐH của Việt Nam hiện kém hiệu quả, tác giả Ngô Bảo Châu đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới hoạt động QT trong các trường ĐH nước ta bằng việc thiết kế bộ tiêu chí đánh giá chất lượng QT của các trường ĐH. Tự chủ và tự chịu trách nhiệm là yếu tố cốt lõi của quản trị trường ĐH - Ý nghĩa của tự chủ, tự chịu trách nhiệm Tác giả Trần Hồng Quân cho rằng, TCĐH là xu thế phát triển tất yếu của GDĐH, “là thuộc tính của GDĐH” [51; tr.

Theo các tác giả Nguyễn Đông Phong và Nguyễn Hữu Huy Nhựt: “TCĐH chính là yếu tố cốt lõi của nền giáo dục hiện đại”; “Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm chính là chìa khóa cho đổi mới quản trị trường ĐH, giúp giải quyết hàng loạt các vấn đề trong hệ thống GDĐH hiện nay cũng như trong tương lai” [41; tr.