CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong khi thực hiện đề tài, tác giả luận án đã tiếp cận được những nguồn tài liệu phong phú về hình thức, đa dạng về nội dung, đa chiều về quan điểm, trong đó, số lượng các nghiên cứu ở nước ngoài chiếm phần lớn. Để tiện cho việc nhận xét, tác giả trình bày theo tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Qua các tài liệu tiếp cận được, tác giả nhận thấy nghiên cứu ở trong nước về quan hệ Singapore – Hoa Kỳ còn khá khiêm tốn. Một số hướng nghiên cứu về sự thành công của Singapore trong phát triển kinh tế, quan hệ Singapore – Trung Quốc, chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với Đông Nam Á (ĐNA), mặc dù không trực tiếp nghiên cứu quan hệ Singapore – Hoa Kỳ, nhưng đã đề cập hoặc khai thác một số khía cạnh, vấn đề luận án quan tâm, cụ thể như sau: Thứ nhất, nhóm nghiên cứu ít nhiều đề cập trực tiếp đến quan hệ Singapore – Hoa Kỳ: Tác giả Trần Khánh trong cuốn sách “Thành công của Singapore trong phát triển kinh tế”, 1993, khi phân tích các nguyên nhân thành công của nền kinh tế Singapore, đã nhấn mạnh vai trò của Hoa Kỳ trong hợp tác kinh tế, giúp Singapore trở thành “trung tâm tài chính quốc tế”, phát triển “ngành lọc dầu và chế biến thực phẩm” và “rảnh tay xây dựng kinh tế” nhờ “sử dụng cái ô che chở” về mặt an ninh của Mỹ (trang 62).
Khi đề cập đến những thách thức và triển vọng của nền kinh tế Singapore trong thập niên 90, tác giả cũng cho thấy sự phụ thuộc sâu sắc của kinh tế Singapore vào yếu tố nước ngoài, đặc biệt về thị trường cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm của Hoa Kỳ và Nhật Bản (trang 74-75). Nghiên cứu dừng lại ở năm 1993, cung cấp nền tảng cho tác giả luận án nghiên cứu cơ sở lịch sử của mối quan hệ này. Ngoài ra, tác giả Trần Khánh và Trịnh Hải Tuyến trong bài báo “Bàn về hành động địa chiến lược của Cộng hoà Singapore”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 12/2020 đã phân tích những kế sách hành động của Singapore trong việc mở rộng không gian an ninh và phát triển, trong đó phần 2 tác giả nhấn mạnh chiến lược cân bằng giữa các nước lớn và Singapore coi trọng hàng đầu cặp quan hệ Mỹ - Trung. Cũng đăng trên tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á còn có các bài báo của Trịnh Hải 7 Tuyến với đề tài “Chiến lược cân bằng của Singapore trong quan hệ với Mỹ và Trung Quốc những năm 90 của thế kỷ XX” (số 4/2019) và “Quan hệ Singapore – Mỹ giai đoạn 2004 – 2017” (số 11/2019) đã tái hiện khái quát một số diễn biến chính của quan hệ hai nước trên các lĩnh vực chính trị - ngoại giao, an ninh – quốc phòng, kinh tế và phân tích chiến lược của Singapore cũng như vai trò của Hoa Kỳ trong chính sách đối ngoại của đảo quốc này.
Tác giả Dương Văn Quảng (nguyên Đại sứ Việt Nam tại Singapore) trong cuốn sách “Singapore đặc thù và giải pháp”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia (2007), đã phân tích nhiều mặt về đất nước Singapore từ những đặc thù về địa lý, diện tích, lịch sử, con người cho đến những giai đoạn phát triển, các thế hệ lãnh đạo, hệ thống chính trị, chiến lược phát triển kinh tế, chiến lược đối ngoại và nghiên cứu quan hệ với một số nước tiêu biểu. Đây là những tư liệu giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về đất nước Singapore, về cơ sở để Singapore đề ra chiến lược đối ngoại trong quan hệ song phương với Hoa Kỳ. Đặc biệt, trong chương 6, từ trang 173 đến 192, tác giả đã có những phân tích bước đầu về quan hệ Singapore – Hoa Kỳ trong và sau Chiến tranh lạnh, bao gồm bối cảnh và nội dung mới của quan hệ Singapore – Hoa Kỳ (cuộc chiến chống khủng bố, quan hệ chiến lược, quan hệ kinh tế). Tuy nhiên, do phạm vi nghiên cứu của tác giả khá rộng nên phần phân tích về quan hệ Singapore – Hoa Kỳ khá khái lược, chưa có những kết luận đầy đủ về quan hệ hai nước.
Mặc dầu vậy, công trình này đã giúp người nghiên cứu không chỉ về mặt tư liệu mà cả phương pháp nghiên cứu và quan điểm nhìn nhận, đánh giá vấn đề. Thứ hai, nhóm nghiên cứu các mối quan hệ song phương mà chủ thể là một trong hai nước Singapore/Hoa Kỳ với một nước thứ ba, tiêu biểu có: Luận án Tiến sĩ Lịch sử “Quan hệ Singapore – Trung Quốc từ năm 1990 đến 2010” (2016) của tác giả Tôn Nữ Hải Yến; Đề tài nghiên cứu độc lập cấp nhà nước “Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ” (2007) của tác giả Nguyễn Mại và nhóm thực hiện đề tài của Văn phòng Chính phủ. Hai công trình trên là nguồn tư liệu đối sánh giúp luận án định hình góc nhìn tổng thể sâu sắc hơn về bối cảnh, chính sách, chiến lược mỗi nước, qua đó góp phần giải thích động cơ, bản chất, mục đích của Singapore, Hoa Kỳ trong mối quan hệ song phương giữa hai nước. Thứ ba, nhóm nghiên cứu khai thác một số vấn đề luận án quan tâm như nghiên cứu về Singapore nói chung, về chính sách đối ngoại, quan hệ Hoa Kỳ - ASEAN, tiêu biểu có: Ngô Thị Bích Lan (2018) với bài viết “Vai trò địa chính trị của 8 khu vực Đông Nam Á đối với Hoa Kỳ những năm đầu thế kỷ XXI” đăng trên Tạp chí Khoa học trường Đại học Cần Thơ; Hồ Sỹ Quý (2015), “Singapore: Nghịch lý phát triển”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 7; Trần Khánh (2008), “Kinh nghiệm phát triển sức mạnh quốc gia của Cộng hoà Singapore”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á; “Hồ Sơ Thị Trường Singapore” của Ban Quan hệ quốc tế Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VCCI (2015); Trần Thị Hợi (2014), “Những kinh nghiệm của Singapore trong việc thực hiện chính sách và các biện pháp phòng chống tham nhũng", Tạp chí Khoa học và Công nghệ Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, số 2.
Các công trình trên là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích giúp tác giả luận án trong việc đi sâu tìm hiểu và đánh giá tổng thể về quan hệ Singapore – Hoa Kỳ. Nhìn từ phạm vi Việt Nam, tác giả chưa tìm thấy công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về đề tài quan hệ Singapore – Hoa Kỳ từ năm 1990 đến năm 2012. Các nghiên cứu tuy có đề cập đến vấn đề, nhưng mới chỉ dừng lại ở một, hai lĩnh vực và thường trong một giai đoạn ngắn, chưa đi sâu phân tích, đánh giá. Mặc dù vậy, các công trình trên đã gợi mở một số vấn đề cần thiết, là nền tảng để tác giả luận án nghiên cứu các tài liệu tiếng Anh chuyên sâu, là nguồn tư liệu tham khảo quý giá đối với luận án.
Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Quan hệ Singapore – Hoa Kỳ đóng vai trò quan trọng trong chính sách đối ngoại mỗi nước cũng như trong quan hệ quốc tế, vì thế đề tài này thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, học giả, và cả các nhà lãnh đạo, quan chức chính phủ Singapore. Tác giả đã khai thác được nhiều tài liệu ở các trường đại học ở Singapore và Mỹ, ngoài ra có một số công trình nghiên cứu tại các nước Malaysia, Australia, Canada, New Zealand. Phân loại tài liệu cũng bao gồm đa dạng các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, sách chuyên khảo, bài viết trên các tạp chí. Nhiều vấn đề được gợi mở và nghiên cứu chuyên sâu của nhiều tác giả mang lại cách nhìn đa chiều, toàn diện cho tác giả luận án.
Thứ nhất, các nghiên cứu có giá trị tham khảo về tình hình Singapore, Hoa Kỳ, và chính sách đối ngoại mỗi quốc gia: Carroll C.-ASEAN Relations under the Obama Administration, 2009-2011, Luận văn Thạc sĩ ngành Khoa học nhân văn, Georgetown University, Washington D., Mỹ, đã nghiên cứu mối quan hệ Hoa Kỳ - ASEAN dưới thời Tổng thống Obama từ năm 2009 đến 6 tháng đầu năm 2011. Chương 5 9 Luận văn nghiên cứu quan hệ Hoa Kỳ với từng nước trong ASEAN và phần 6 đánh giá tổng quan về chiến lược can dự sâu của Hoa Kỳ đối với khu vực ĐNA. Luận văn đã cung cấp nhiều cứ liệu quan trọng về mối quan hệ Hoa Kỳ với Singapore – quốc gia có vị trí quan trọng trong ASEAN. Tác giả John Wong với bài viết “Twelve Points on Singapore’s Foreign Policy” in trong cuốn sách The Rise of Singapore (2016) đã tổng hợp và phân tích 12 đặc điểm của chính sách đối ngoại Singapore – những điểm được xem là thiết yếu cho sự sống còn của đảo quốc nhỏ bé, đó là tôn trọng luật quốc tế, ổn định an ninh chính trị trong nước, cân bằng quyền lực, có giá trị đối với thế giới, khác biệt, không ảo tưởng, chủ nghĩa hiện thực, đón đầu toàn cầu hoá, sự lãnh đạo nhìn xa trông rộng, kết nối khu vực ASEAN, có khả năng cạnh tranh, dễ tổn thương nhưng không bao giờ bị quên lãng.
Mỗi điểm, John Wong phân tích với các ví dụ thực tế, đặc biệt có những vấn đề trong quan hệ Singapore – Hoa Kỳ được tác giả dẫn chứng trong bài. Garry Rodan (1993), Singapore Changes Guard: Social, Political and Economic Directions in the 1990s, St. Martin’s Press, New York, Hoa Kỳ nghiên cứu sự thay đổi của Singapore trong những năm 1990 trên các phương diện chính trị - hệ tư tưởng (phần 1) và kinh tế - xã hội (phần 2). Trong đó, các phân tích về quyền công dân, tự do báo chí và sự hội nhập của Singapore vào nền kinh tế quốc tế là nguồn tư liệu tham khảo hữu ích đối với tác giả luận án.
Ho Khai Leong (2003), Shared Responsibilities, Unshared Power: The Politics of Policy-Making in Singapore, Eastern Universities Press, Singapore nghiên cứu chính trị và sự hoạch định chính sách của Singapore, trong đó, chương 3 đã phân tích tình hình đất nước dưới thời Thủ tướng Lý Quang Diệu và Thủ tướng Goh Chok Tong, đặc biệt là chính sách sử dụng tiếng Anh, vấn đề tranh cử, đảng cầm quyền, chính sách xây dựng thành phố xanh… qua đó giải thích những điểm tương đồng và mâu thuẫn của Singapore – Hoa Kỳ. Ngoài ra, cùng với hướng tiếp cận này, có thể kể tên một số công trình tiêu biểu sau: Amitav Acharya (2008), Singapore’s Foreign Policy: The Search for Regional Order, World Scientific Publishing, Singapore; Alan Chong (2016), Lee Kuan Yew and Singapore’s Foreign Policy: A Productive Iconoclasm, Reflections – The Legacy of Lee Kuan Yew; Brandon J.