CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Nghiên cứu về vùng đất Nam Kỳ trong thời thuộc Pháp, về quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ (1862 - 1945) gắn với hai chương trình khai thác thuộc địa (1897 – 1914 và 1919 - 1929) của thực dân Pháp thực hiện ở Nam Kỳ và Đông Dương đã được nhiều học giả trong và ngoài nước thực hiện. Với nhiều góc độ nghiên cứu, kết quả và nhận xét có khác nhau. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đó chỉ cung cấp một phần những thông tin, những hiểu biết về vùng đất này cũng như hoạt động cai trị, bóc lột và khai thác của thực dân Pháp ở Nam Kỳ.
Đã có một số công trình nghiên cứu về giao thông thời thuộc Pháp ở Nam Kỳ. Đặc biệt, một số công trình nghiên cứu các vấn đề về hạ tầng kinh tế - kỹ thuật, về giao thông đường sắt, đường thủy, đường bộ và đường hàng không; về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn và các tỉnh Nam Kỳ. Các công trình này ít nhiều đã góp phần quan trọng để nhận thức quá khứ, cung cấp những hiểu biết khoa học về việc xây dựng và phát triển hệ thống giao thông Nam Kỳ thời thuộc Pháp. Tuy nhiên, hầu như những công trình đó chỉ nghiên cứu riêng về từng loại hình giao thông hay giao thông của từng địa phương ở Nam Kỳ.
Vì vậy, cho đến nay vẫn còn thiếu đề tài nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp. Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu chung về vùng đất Nam Kỳ, về sự hình thành và phát triển của hệ thống giao thông nơi đây và nhất là vai trò và tác dụng của cơ sở hạ tầng kỹ thuật trong hai cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Nam Kỳ, Việt Nam và Đông Dương như sau. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ TRONG NƯỚC VỀ VÙNG ĐẤT NAM KỲ VÀ GIAO THÔNG NAM KỲ 1. Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nước về vùng đất Nam Kỳ Nghiên cứu về vùng đất Nam Kỳ không thể không nắm bắt những thông tin về các mặt: địa lý – thổ nhưỡng, điều kiện tự nhiên, phong tục, dân cư, kinh tế – xã hội… của vùng đất này.
Đây chính là những sử liệu có tính tổng quát, nền tảng rất cần khi nghiên cứu về một vùng đất, về cơ sở hạ tầng kinh tế, hạ tầng kỹ thuật và cụ thể hơn là về hệ thống giao thông Nam Kỳ trước và trong thời Pháp thuộc. Các công trình nghiên cứu của 18 tác giả trong nước về vùng đất Nam Kỳ tiêu biểu như: - Sách Hoàng Việt nhất thống dư địa Chí” (1806), do Lê Quang Định, Thượng thư Bộ Binh khởi sự biên soạn, được Phan Đăng dịch và xuất bản vào năm 2003. Đây là bộ địa chí đầu tiên của nhà Nguyễn. Nét nổi bật nhất của bộ sách chính là việc ghi chép một cách tường tận về hệ thống giao thông đường bộ, đường thủy của nước ta vào đầu thế kỷ XIX.
Bộ sách gồm 10 quyển, ghi chép đầy đủ, chính xác về đường đi, các dịch trạm, các địa danh, sông núi, khe suối, ngòi rạch, cửa biển, kèm theo lời chú giải mặt mạnh mặt yếu, chỗ hiểm, chỗ thuận lợi của từng địa phương rất cụ thể với các mục: “Đường trạm trên sông dinh Phiên trấn”, “Đường trạm trên sông dinh trấn Định”, “Đường trạm trên sông dinh Vĩnh trấn” và các mục “Ghi chép về dinh Phiên trấn”, “Ghi chép về dinh trấn Định”, “Ghi chép về dinh Vĩnh trấn” của nước ta vào đầu thế kỷ XIX. Sự ra đời của “Hoàng Việt nhất thống dư địa Chí” không những giúp cho người đọc hình dung khá toàn diện về hình thể đất nước Việt Nam trong đó có Nam Kỳ lúc bấy giờ mà còn giúp cho người đi đường biết đến những vùng đất xa xôi tưởng như không bao giờ biết đến. Chính vì vậy bộ sách đã trở thành công cụ tra cứu chủ yếu cho các công trình địa chí sau này; - Bộ địa chí Gia Định thành thông chí hay Gia Định thông chí của Trịnh Hoài Đức (1765-1825) viết về miền đất Gia Định. Sách viết dưới thời Gia Long, hoàn thành vào năm 1820.
“Gia Định thành thông chí” là một pho sử quan trọng, được xem như một trong những công trình nghiên cứu đặc sắc nhất dưới góc độ địa lý và lịch sử thời nhà Nguyễn. Đây là cuốn sách đầu tiên mô tả kỹ lưỡng sông núi miền Nam đất nước, mô tả kỹ càng các khu vực hành chính Gia Định từ trấn, phủ tới thôn, lân cùng những phong tục tập quán, tính cách và sinh hoạt của dân cư tại vùng đất Gia Định từ thời Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất này năm 1698 cho đến những năm đầu thế kỷ XIX. Sau khi thực dân Pháp chiếm xong 03 tỉnh miền Đông Nam Kỳ, cuốn sách đã được chính quyền thực dân dịch sang tiếng Pháp để cung cấp thông tin về tình hình thổ nhưỡng, dân cư của địa phương nhằm phục vụ cho công cuộc khai thác thuộc địa của họ. Bản dịch được Imprimerie Impériale xuất bản năm 1863 tại Paris với tựa đề Histoire et description de la Basse Cochinchine.
Với mục đích phục vụ cho độc giả người Pháp và chính quyền thực dân Pháp trong việc cai trị xứ thuộc địa Nam Kỳ nên bản dịch này không theo đúng kết cấu của nguyên tác. 19 Nhìn chung, các bộ sách nói trên là tài liệu thành văn sớm nhất, có giá trị sử liệu, phản ảnh chân thực lịch sử, địa lý, xã hội, con người vùng đất Nam Kỳ thời nhà Nguyễn, đáp ứng cơ bản nội dung nghiên cứu của đề tài. Thông tin trong hai cuốn sách này là cơ sở để so sánh những thay đổi hệ thống giao thông thời Nguyễn với thời thuộc Pháp. - Cuốn Lịch sử khẩn hoang miền Nam của tác giả Sơn Nam đi sâu vào khảo cứu công cuộc mở rộng, phát triển xứ Đàng Trong; xác định vùng biên giới Việt – Miên; thông tin địa lý, phong tục, dân cư ở các vùng đất Rạch Giá, Bạc Liêu, Cà Mau, Cần Thơ.
Đặc biệt, tác giả đã mô tả khá kỹ về việc đào các kênh: Bảo Định, Ruột Ngựa, Vĩnh Tế, Thoại Hà và Long An Hà. Những thông tin nói trên rất bổ ích khi nghiên cứu về hệ thống giao thông thủy ở miền sông nước Tây Nam Kỳ. Điểm mới trong cuốn sách khảo cứu này là tác giả đã nêu được số liệu thống kê số làng mạc được thành lập dọc theo kênh Vĩnh Tế, việc huy động tổ chức quản lý dân phu, dụng cụ lao động khi đào kênh Long An Hà. Tác giả cho rằng, việc đào kênh Vĩnh Tế, Thoại Hà xuất phát từ mục đích quân sự của nhà Nguyễn.
Điều này là một cứ liệu quan trọng về việc phát triển các khu dân cư gắn với hệ thống thủy nông cũng là hệ thống giao thông thủy nội vùng. Ngoài ra, Sơn Nam còn có hai cuốn sách khác gồm Đất Gia Định xưa (1984) và Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa (1985). Hai tập sách này ghi chép về tiến trình đào vét kênh rạch từ thời Nguyễn sang đến thời Pháp thuộc và những tác động tích cực của hệ thống kênh rạch này về mọi mặt trong đó chủ yếu là giao thông, vận chuyển lúa gạo, hàng hóa. - Tác phẩm Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam – những chứng tích lịch sử của GS.
Văn Tạo và GS. Nxb Tri thức thực hiện. Sách đã khái quát một phần quan trọng những ảnh hưởng của chính sách cai trị Việt Nam dưới hình thức “cộng trị” từ năm 1940 – 1945. Thực dân Pháp và phát xít Nhật cấu kết để bóc lột nhân dân Việt Nam một cách triệt để nhất mà không đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng trong giai đoạn này.
Sách cũng nêu rõ nguyên nhân của nạn đói năm 1945 mà nhân dân ta phải gánh chịu qua hoạt động xuất khẩu lúa gạo Nam Kỳ về Nhật qua Cảng Sài Gòn – một đầu mối giao thương của Nam Kỳ và Đông Dương. - Sách Sài Gòn năm xưa của tác giả Vương Hồng Sển (1991) do Nxb Tp. Hồ Chí Minh thực hiện. Tác phẩm đã dựng lại hình ảnh Sài Gòn thời Pháp thuộc với nhiều khác 20 biệt so với giai đoạn trước.
Một trong những thay đổi đó là hệ thống giao thông với sự có mặt của đường sắt, các con đường bộ, các cây cầu bê tông, các hãng tàu, xe lửa… Tuy nhiên sách chỉ mô tả Sài Gòn xưa qua thể loại truyện kể nên chỉ dùng để tham khảo khi nghiên cứu về đời sống kinh tế - xã hội Nam Kỳ thời thuộc Pháp. - Cuốn Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918) (1999), của tác giả Dương Kinh Quốc. Nxb Giáo dục ấn hành. Sách đã ghi chép một cách có hệ thống những sự kiện từ đầu tháng 9/1858 đến cuối tháng 12/1918.
Sách có những ghi chép về hoạt động cai trị của thực dân Pháp trong các lĩnh vực: chính trị, quân sự, văn hóa, kinh tế, khoa học kỹ thuật,… ở Việt Nam. Cùng những sự kiện này, sách còn có một số nội dung cơ bản của các nghị định do chính quyền thực dân Pháp ban hành được dẫn giải để minh chứng. Liên quan đến âm mưu xâm lược, khai thác tài nguyên của Nam Kỳ, sách đã dẫn chứng cùng nhận xét rất rõ ràng: “Nam Kỳ là nơi thóc gạo, sản vật nhiều, tàu bè buôn bán rất có lợi giặc Pháp biết từ lâu và cũng có ý đồ đánh chiếm đã lâu…”. - Sách Nam Bộ Xưa và Nay (2007) của nhiều tác giả do Nxb Tp.
Hồ Chí Minh – Tạp chí Xưa & Nay thực hiện. Bộ sách chủ yếu giới thiệu về địa danh của các địa phương, các nhân vật lịch sử, các sự kiện và truyền thống văn hóa xưa và nay ở Nam Bộ (Nam Kỳ trước đây) qua bài viết của các nhà nghiên cứu lịch sử. Thông tin các tác giả cung cấp phần nào cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ của Nam Kỳ thời thuộc Pháp qua sự phát triển đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn, nhất là sự phát triển cơ sở hạ tầng mà sự hình thành và phát triển của hệ thống giao thông mới ở Nam Kỳ là trọng tâm và mang tính then chốt. - Sách Sài Gòn – Chợ Lớn – ký ức đô thị và con người (2016) và Sài Gòn – Chợ Lớn qua những tư liệu quý trước năm 1945 (2016) của Nguyễn Đức Hiệp.
Nxb Văn hóa – Văn nghệ ấn hành. Các cuốn sách này cung cấp thông tin về lịch sử phát triển của thành phố Sài Gòn – Chợ lớn.
