Luận Án Tiến Sĩ Về Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh Nghệ Tĩnh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển kinh tế dải ven biển thanh nghệ tĩnh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại Việt Nam.

• Tác giả: Hoàng Phan Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Tuệ
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa Lí Học
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VÀ BẢN ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài
• 2.1. Giới hạn nghiên cứu
• 3. Lịch sử nghiên cứu
• 3.1. Trên phạm vi cả nước
• 3.2. Trong phạm vi dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 4. Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Các quan điểm nghiên cứu
• 4.1.1. Quan điểm tổng hợp
• 4.1.2. Quan điểm lãnh thổ
• 4.1.3. Quan điểm hệ thống
• 4.1.4. Quan điểm lịch sử - viễn cảnh
• 4.1.5. Quan điểm phát triển bền vững
• 4.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 4.2.1. Phương pháp thu thập, xử lý và tổng hợp tài liệu
• 4.2.2. Phương pháp thống kê, so sánh
• 4.2.3. Phương pháp khảo sát thực địa
• 4.2.4. Phương pháp chuyên gia
• 4.2.5. Phương pháp bản đồ, GIS
• 4.2.6. Phương pháp dự báo
• 5. Đóng góp của đề tài
• 6. Cấu trúc của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN
• 1.1. Các khái niệm có liên quan đến phát triển kinh tế
• 1.1.1. Tăng trưởng kinh tế
• 1.1.2. Phát triển kinh tế
• 1.1.3. Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.2. Quan niệm chung về dải ven biển và phạm vi dải ven biển
• 1.2.1. Quan niệm về dải ven biển và phạm vi dải ven biển trên thế giới
• 1.2.2. Quan niệm về dải ven biển và phạm vi dải ven biển ở Việt Nam
• 1.3. Quan điểm về cách tiếp cận nghiên cứu dải ven biển Việt Nam
• 1.3.1. Tiếp cận địa lí kinh tế
• 1.3.2. Tiếp cận sinh thái và môi trường
• 1.3.3. Tiếp cận văn hóa - xã hội
• 1.4. Quan niệm của đề tài về dải ven biển và phạm vi dải ven biển
• 1.4.1. Về dải ven biển
• 1.4.2. Về phạm vi dải ven biển
• 1.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế dải ven biển
• 1.5.1. Vị trí địa lí
• 1.5.2. Kinh tế - xã hội
• 1.6. Các tiêu chí đánh giá sự phát triển kinh tế vận dụng cho dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 1.6.1. Các tiêu chí chung
• 1.6.2. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế theo ngành
• 1.6.3. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế theo lãnh thổ
• 1.7. Cơ sở thực tiễn
• 1.7.1. Hoạt động kinh tế ở dải ven biển Việt Nam
• 1.7.1.1. Khái quát chung
• 1.7.1.2. Một số hoạt động kinh tế chủ yếu
• 1.7.2. Một số vấn đề đặt ra trong sự phát triển kinh tế ở dải ven biển hiện nay
• 1.7.2.1. Sức ép khai thác ở dải ven biển
• 1.7.2.2. Biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 1.7.3. Hoạt động kinh tế ở ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh (TNT)
• 1.7.3.1. Quy mô và tốc độ tăng trưởng kinh tế
• 1.7.3.2. Cơ cấu kinh tế
• 1.7.3.3. Giá trị sản xuất
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN THANH - NGHỆ - TĨNH
• 2.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 2.1.1. Phạm vi lãnh thổ và vị trí địa lí
• 2.1.2. Tài nguyên thiên nhiên chính
• 2.1.3. Kinh tế - xã hội
• 2.1.3.1. Dân cư và nguồn lao động
• 2.1.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.1.3.3. Thị trường
• 2.1.3.4. Khoa học - công nghệ
• 2.1.3.5. Chính sách phát triển kinh tế biển
• 2.1.4. Đánh giá chung
• 2.1.4.1. Những cơ hội và thuận lợi
• 2.1.4.2. Những khó khăn - thách thức
• 2.2. Thực trạng phát triển kinh tế ở dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 2.2.1. Khái quát chung
• 2.2.1.1. GTSX và tốc độ tăng trưởng GTSX
• 2.2.2. Thực trạng phát triển kinh tế theo ngành
• 2.2.2.1. Ngành công nghiệp
• 2.2.2.2. Ngành nông - lâm - thủy sản
• 2.2.2.3. Ngành dịch vụ
• 2.2.3. Các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế ở dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 2.2.3.1. Tổ chức lãnh thổ theo không gian
• 2.2.4. Đánh giá chung
• 2.2.4.1. Những thành tựu đạt được
• 2.2.4.2. Những khó khăn và hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN THANH - NGHỆ - TĨNH ĐẾN NĂM 2020, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030
• 3.1. Quan điểm, mục tiêu và định hướng phát triển dải ven biển Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung đến năm 2020
• 3.1.1. Định hướng phát triển
• 3.1.1.1. Lựa chọn hướng phát triển đột phá
• 3.1.1.2. Định hướng ưu tiên phát triển kinh tế
• 3.1.1.3. Định hướng phát triển các ngành
• 3.2. Quan điểm, mục tiêu và định hướng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh đến năm 2020
• 3.2.1. Mục tiêu phát triển
• 3.2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2.2. Định hướng phát triển
• 3.2.2.1. Theo không gian
• 3.3. Các giải pháp phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030
• 3.3.1. Các giải pháp chung
• 3.3.1.1. Huy động và thu hút vốn đầu tư
• 3.3.1.2. Cơ chế chính sách
• 3.3.1.3. Nguồn nhân lực
• 3.3.1.4. Khoa học - công nghệ
• 3.3.1.5. Hợp tác trong toàn dải, trong tỉnh, liên tỉnh, liên vùng và hội nhập quốc tế
• 3.3.1.6. Thị trường
• 3.3.1.7. Phát triển kinh tế với đảm bảo an ninh, quốc phòng
• 3.3.1.8. Tổ chức thực hiện quy hoạch
• 3.3.2. Các giải pháp cụ thể đối với các ngành, các khu công nghiệp, đô thị du lịch và khu kinh tế
• 3.3.2.1. Đối với ngành công nghiệp
• 3.3.2.2. Đối với ngành nông, lâm, thủy sản
• 3.3.2.3. Đối với ngành du lịch biển
• 3.3.2.4. Đối với các khu công nghiệp
• 3.3.2.5. Đối với đô thị du lịch
• 3.3.2.6. Đối với các khu kinh tế
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh Nghệ Tĩnh

Dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh là một trong những khu vực có tiềm năng phát triển kinh tế biển lớn nhất tại Việt Nam. Với chiều dài bờ biển 321 km và diện tích rộng lớn, khu vực này không chỉ có lợi thế về tài nguyên thiên nhiên mà còn có nhiều cơ hội phát triển du lịch và dịch vụ. Tuy nhiên, việc khai thác và phát triển kinh tế bền vững vẫn còn nhiều thách thức. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế tại đây.

1.1. Đặc Điểm Tự Nhiên và Kinh Tế Của Dải Ven Biển

Dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại tài nguyên thiên nhiên. Các yếu tố như vị trí địa lý, khí hậu và nguồn tài nguyên hải sản đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế biển. Đặc biệt, ngành thủy sản và du lịch ven biển đang trở thành những lĩnh vực mũi nhọn.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển

Lịch sử phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Từ những năm đầu thế kỷ 21, khu vực này đã bắt đầu chú trọng đến việc khai thác tài nguyên biển và phát triển du lịch. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn chưa đồng bộ và bền vững.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển kinh tế. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và sự khai thác tài nguyên không bền vững đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của khu vực này.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường và Tác Động Đến Kinh Tế

Ô nhiễm môi trường từ hoạt động sản xuất và du lịch đang làm giảm chất lượng tài nguyên thiên nhiên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm giảm khả năng phát triển bền vững của ngành du lịch và thủy sản.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu và Tác Động Đến Kinh Tế Biển

Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và thủy sản. Sự gia tăng mực nước biển cũng đe dọa đến các khu vực ven biển, làm giảm diện tích đất canh tác và ảnh hưởng đến đời sống người dân.

III. Phương Pháp Phát Triển Kinh Tế Bền Vững Dải Ven Biển

Để phát triển kinh tế bền vững tại dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả và chính sách phát triển đồng bộ. Việc huy động nguồn lực và đầu tư vào cơ sở hạ tầng là rất cần thiết để thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.1. Đầu Tư Vào Cơ Sở Hạ Tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng như cảng biển, đường giao thông và hệ thống cấp nước là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp cải thiện khả năng kết nối mà còn thu hút đầu tư từ các doanh nghiệp trong và ngoài nước.

3.2. Chính Sách Phát Triển Kinh Tế Biển

Cần có các chính sách phát triển kinh tế biển rõ ràng và đồng bộ. Chính sách này nên tập trung vào việc bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và khuyến khích các hoạt động kinh tế xanh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh cần phải dựa trên các yếu tố tự nhiên và xã hội. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc khai thác tài nguyên biển một cách bền vững có thể mang lại lợi ích kinh tế lớn cho khu vực.

4.1. Kết Quả Từ Các Dự Án Phát Triển

Nhiều dự án phát triển kinh tế đã được triển khai tại dải ven biển, mang lại kết quả tích cực trong việc tạo ra việc làm và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cần có sự đánh giá và điều chỉnh để đảm bảo tính bền vững.

4.2. Mô Hình Phát Triển Kinh Tế Biển

Mô hình phát triển kinh tế biển bền vững cần được áp dụng để tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Các mô hình này nên bao gồm sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển

Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Tương lai của khu vực này phụ thuộc vào khả năng khai thác và bảo vệ tài nguyên biển một cách bền vững.

5.1. Định Hướng Phát Triển Tương Lai

Định hướng phát triển kinh tế dải ven biển cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu phát triển của khu vực.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Phát Triển

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững. Sự tham gia của người dân trong các hoạt động kinh tế sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh" của nghiên cứu sinh Hoàng Phan Hải Yến (Chuyên ngành Địa lí học, Mã số: 62 31 05 01, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Minh Tuệ và TS. Hoàng Vũ Quế Hương) được thực hiện trong bối cảnh thế kỷ XXI định hình là "thế kỷ của biển và đại dương". Đây là thời điểm các nguồn tài nguyên trên đất liền dần suy thoái và cạn kiệt, đặt ra yêu cầu tất yếu đối với chiến lược "tiến ra biển", kết hợp đồng bộ giữa khai thác không gian kinh tế lục địa và khai phá tiềm năng kinh tế biển. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu: sự thiếu hụt khung phân tích địa lí kinh tế tích hợp để giải quyết mâu thuẫn giữa khai thác tài nguyên tự nhiên, chuyển dịch cơ cấu ngành và tổ chức lãnh thổ kinh tế tại dải ven biển Bắc Trung Bộ – một địa bàn trung chuyển nhạy cảm về sinh thái và chịu tác động nghiêm trọng của thiên tai, biến đổi khí hậu.

Về mặt lý luận, nghiên cứu kế thừa các lý thuyết nền tảng như Thuyết Sức mạnh biển của Alfred Thayer Mahan (1890), Khung Quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM) của Biliana Cicin-Sain và Robert Knecht (1998), cùng lý thuyết Địa lý kinh tế và Tổ chức lãnh thổ sản xuất. Câu hỏi nghiên cứu trọng tâm được xác định:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội nào giữ vai trò động lực và ràng buộc đối với sự phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành và các mô hình tổ chức không gian kinh tế (khu kinh tế, khu công nghiệp, đô thị du lịch, vùng chuyên canh) trong giai đoạn 2000 - 2011 bộc lộ những điểm nghẽn và động lực nội tại nào?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần thiết lập khung giải pháp và định hướng phân vùng chức năng kinh tế - sinh thái nào để bảo đảm mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững đến năm 2020, tầm nhìn 2030?

Giả thuyết khoa học được kiểm chứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Sự phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh giai đoạn 2000 - 2011 phụ thuộc vào mức độ chuyển dịch từ mô hình khai thác tài nguyên truyền thống sang phát triển các cực tăng trưởng công nghiệp - cảng biển - đô thị du lịch hiện đại.
• Giả thuyết 2 (H2): Hiệu quả tổ chức lãnh thổ kinh tế của vùng bị suy giảm do tính phân mảnh liên tỉnh, thiếu liên kết vùng trước cảng - hậu phương cảng, dẫn đến sự cạnh tranh triệt tiêu giữa các hạ tầng trọng điểm (cảng biển, khu kinh tế).

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn diện 15 huyện, thị xã giáp biển thuộc 3 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh (gồm TX. Sầm Sơn, H. Nga Sơn, H. Hậu Lộc, H. Hoằng Hóa, H. Quảng Xương, H. Tĩnh Gia; TX. Cửa Lò, H. Quỳnh Lưu, H. Nghi Lộc, H. Diễn Châu; H. Nghi Xuân, H. Can Lộc/Lộc Hà, H. Thạch Hà, H. Cẩm Xuyên, H. Kỳ Anh) với tổng diện tích 4.889,7 km², đường bờ biển dài 321 km. Chuỗi dữ liệu phân tích định lượng kéo dài xuyên suốt 12 năm (2000 - 2011), định hướng chiến lược đến 2020 và tầm nhìn 2030. Ý nghĩa đột phá của luận án là xác lập hệ thống tiêu chí định lượng hóa sự phát triển kinh tế vùng ven biển cấp huyện và liên tỉnh dưới góc độ địa lý học ứng dụng, cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho quy hoạch phân vùng kinh tế - xã hội Bắc Trung Bộ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về địa lý kinh tế biển và quản lý vùng bờ được tổng hợp qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào vị thế địa - kinh tế và địa - chiến lược của không gian biển. Mahan (1890) trong tác phẩm kinh điển "The Influence of Sea Power Upon History" đã khẳng định sức mạnh biển là trụ cột quyết định sự thịnh vượng của quốc gia thông qua các yếu tố: vị trí địa lý, cấu trúc bờ biển, dân số hướng biển và quyết tâm chính trị trong thương mại hàng hải. Củng cố quan điểm này, các nghiên cứu của BMVBS và BBR (2007, 2009) chỉ ra các đô thị - cảng biển đóng vai trò như "cực nam châm" (magnets of growth) thu hút vốn đầu tư, nhân lực và định hình mạng lưới phân công lao động quốc tế.

Dòng thứ hai đi sâu vào Quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM - Integrated Coastal Zone Management). Cicin-Sain và Knecht (1998) định nghĩa ICZM là quy trình liên tục đưa ra các quyết định sử dụng bền vững, phát triển và bảo vệ tài nguyên dải ven bờ. Clark (1996) và Cicin-Sain (1992) nhấn mạnh các xung đột tài nguyên gay gắt giữa các ngành kinh tế ven biển: cạnh tranh giữa giao thông hàng hải - công nghiệp đóng tàu với du lịch nghỉ dưỡng; giữa nuôi trồng thủy sản nước lợ với nông nghiệp trồng trọt; giữa khai thác khoáng sản với bảo tồn đa dạng sinh học. Tại khu vực ASEAN, các quốc gia áp dụng các ranh giới chức năng khác nhau để quản lý vùng bờ: Malaysia giới hạn vùng bờ dựa trên hệ sinh thái nước lợ (rừng ngập mặn, chiếm ~4% lãnh thổ); Philippines thiết lập ranh giới từ đẳng sâu 50m ngoài khơi đến hết vùng nước lợ sâu trong đất liền (~10 km); trong khi Bangladesh tính từ đường đẳng sâu 100m vào sâu nội địa 12 km tới điểm ảnh hưởng triều ngập lụt.

Dòng thứ ba khảo sát tính dễ bị tổn thương sinh thái và biến đổi khí hậu (BĐKH). Walters và White (1998) chứng minh môi trường ven biển là một thể thống nhất hữu cơ, trong đó ô nhiễm môi trường nước từ nguồn thải công nghiệp và tàu thuyền tại các vũng vịnh kín có sức tàn phá dây chuyền đối với toàn bộ thảm cỏ biển và nguồn lợi hải sản. Nicholls (2007) và J. (2012) chỉ ra rằng sinh kế của cộng đồng cư dân ven biển là nhóm đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất trước hiện tượng nước biển dâng và các tai biến thiên nhiên cực đoan.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Ngô Doãn Vịnh (2003, 2011), Nguyễn Bá Ân (2001), Lê Đức Tố (2006) và Phạm Hoàng Hải (2010, 2011) đã phác thảo các tiềm năng và mô hình phát triển kinh tế biển đảo. Tuy nhiên, một cuộc tranh luận học thuật lớn tồn tại giữa hai quan điểm:

• Quan điểm thứ nhất (Tiếp cận cực tăng trưởng công nghiệp hóa nhanh): Ưu tiên tối đa hóa việc thành lập các Khu kinh tế (KKT) tổng hợp ven biển, cụm cảng nước sâu và công nghiệp nặng để tạo đột phá GDP ngắn hạn.
• Quan điểm thứ hai (Tiếp cận cân bằng sinh thái - thích ứng BĐKH): Cảnh báo sự quá tải sức chịu tải sinh thái (carrying capacity), suy thoái tài nguyên nước ngầm và nguy cơ xung đột sinh kế của nông - ngư dân truyền thống.

Luận án của Hoàng Phan Hải Yến định vị chính xác vào điểm giao thoa của cuộc tranh luận này. Bằng cách so sánh với các mô hình quốc tế (như kinh nghiệm quản lý bờ biển của các nước ASEAN và mô hình cảng trung chuyển châu Âu), luận án lấp đầy khoảng trống tri thức: thiết lập mô hình phát triển kinh tế dải ven biển tích hợp đa ngành, kết hợp chặt chẽ giữa 3 cực tăng trưởng công nghiệp (Nghi Sơn - Đông Nam - Vũng Áng) với bảo tồn hành lang sinh thái và phát triển chuỗi giá trị đô thị du lịch (Sầm Sơn - Cửa Lò - Thiên Cầm).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc phát triển lý thuyết Địa lý kinh tế và Kinh tế học không gian thông qua ba trụ cột:

1. Mở rộng Lý thuyết Cực tăng trưởng (Growth Pole Theory - François Perroux) trong bối cảnh không gian dải hẹp ven biển miền Trung Việt Nam. Luận án chứng minh rằng các KKT ven biển (Nghi Sơn, Vũng Áng) không chỉ hoạt động như những điểm hội tụ công nghiệp đơn thuần mà là các "hạt nhân không gian lưỡng cực", vừa kết nối không gian biển (hậu phương quốc tế - vùng trước cảng) vừa lan tỏa động lực vào sâu trong hành lang kinh tế Đông - Tây (Lào, Đông Bắc Thái Lan).
2. Bổ sung Khung lý thuyết Quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM) ứng dụng cho cấp hành chính địa phương: Chuyển đổi định nghĩa ranh giới vùng bờ thuần túy tự nhiên (ranh giới thủy triều, đẳng sâu) sang tích hợp toàn diện ranh giới hành chính cấp huyện ven biển. Điều này cho phép lượng hóa chính xác các chỉ số Giá trị sản xuất (GTSX), Năng suất lao động ($N_{ld}$), Hệ số chuyển dịch cơ cấu ($C_p$) và Tỷ lệ lấp đầy KCN ($T$).
3. Đặc tả bước chuyển Paradigm (Chuyển dịch hệ hình kinh tế): Minh chứng từ thực nghiệm dữ liệu 2000 - 2011 cho thấy sự chuyển đổi tất yếu từ mô hình "kinh tế bám bờ tự cấp tự túc" (dựa vào khai thác hải sản gần bờ và lúa nước năng suất thấp) sang mô hình "kinh tế biển mở" (kinh tế đối ngoại, liên vận hàng hải quốc tế, công nghiệp hỗ trợ và du lịch dịch vụ cao cấp).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Tổ chức lãnh thổ kinh tế, Lý thuyết Tương tác hệ sinh thái - kinh tế ven biển và Lý thuyết Tăng trưởng xanh.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH (DRIVERS & PRESSURES)              |
|  - Vị trí địa kinh tế: Cửa ngõ hành lang Đông - Tây, đường bờ 321 km    |
|  - Tài nguyên: Khoáng sản (sắt Thạch Khê, đá vôi), Cảng nước sâu, Du lịch|
|  - Kinh tế - Xã hội: Dân số 2,1 triệu người, hạ tầng QL1A/Đường sắt Bắc-Nam|
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG ĐÁNH GIÁ ĐỊA LÝ KINH TẾ ĐA CẤP                    |
| 1. Cấp Ngành: GTSX, Tốc độ tăng trưởng, Năng suất LĐ, Hiệu quả đất đai  |
|    - Công nghiệp: Khai khoáng, Vật liệu XD, Chế biến thủy sản           |
|    - Dịch vụ: Vận tải biển (Cửa Lò, Vũng Áng), Du lịch (Sầm Sơn, Cửa Lò) |
|    - Nông - Lâm - Thủy sản: Chuyển dịch trồng trọt -> Nuôi tôm/Đánh bắt xa bờ|
| 2. Cấp Không gian (TCLTKT):                                             |
|    - Hộ kinh tế -> Vùng chuyên canh -> KCN (Hoàng Mai, Gia Lách)        |
|    - Đô thị du lịch ven biển -> Khu kinh tế tổng hợp (KKT Ven biển)     |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|                   KẾT QUẢ ĐẦU RA & ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH                 |
|  - Giải quyết xung đột liên ngành: Cảng biển vs Du lịch vs Hệ sinh thái |
|  - Khắc phục cạnh tranh triệt tiêu nội vùng (Phối hợp chuỗi cảng biển)  |
|  - Phát triển chuỗi giá trị liên tỉnh Thanh Hóa - Nghệ An - Hà Tĩnh      |
+-------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho các dải ven biển có cấu trúc địa mạo hẹp ngang, phía Tây là dải đồi núi/đồng bằng hẹp, phía Đông tiếp giáp vịnh mở, chịu chi phối mạnh bởi chế độ gió mùa nhiệt đới và bão lũ cực đoan.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận Thực chứng kết hợp Địa lý không gian (Spatial Positivism). Thiết kế nghiên cứu theo mô hình Hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Research Design):

• Cấp vĩ mô: Phân tích chuỗi số liệu kinh tế tổng hợp toàn quốc và vùng Bắc Trung Bộ.
• Cấp trung mô: Phân tích cơ cấu kinh tế nội bộ 3 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.
• Cấp vi mô: Đánh giá chi tiết 15 huyện, thị xã ven biển, 3 Khu kinh tế trọng điểm (Nghi Sơn, Đông Nam, Vũng Áng) và 2 đô thị du lịch tiêu biểu (Sầm Sơn, Cửa Lò).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ quy chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

1. Chiến lược mẫu và khảo sát thực địa: Tiến hành 3 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu trên toàn bộ dải ven biển:
   • Đợt 1 (04/2010 - 08/2010): Khảo sát 6 huyện/thị xã ven biển tỉnh Thanh Hóa (trọng tâm KKT Nghi Sơn, Đô thị Sầm Sơn).
   • Đợt 2 (04/2011 - 08/2011): Khảo sát 5 huyện ven biển tỉnh Hà Tĩnh (trọng tâm KKT Vũng Áng, mỏ sắt Thạch Khê, KCN Gia Lách).
   • Đợt 3 (04/2012 - 08/2012): Khảo sát 4 huyện/thị xã ven biển tỉnh Nghệ An (trọng tâm Đô thị Cửa Lò, KCN Hoàng Mai, KKT Đông Nam).
2. Phỏng vấn chuyên gia (Expert Sampling): Thực hiện phỏng vấn sâu với cán bộ quản lý thuộc Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch, Ban Quản lý các KKT và Chi cục Thống kê của 15 huyện/thị xã.
3. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối soát chéo giữa niên giám thống kê chính thức cấp tỉnh/huyện, báo cáo tài chính của các Ban quản lý KKT/KCN và kết quả đo đạc khảo sát thực tế tại các điểm dân cư ven bờ.

Data và phân tích

• Hệ thống phần mềm ứng dụng: Sử dụng ArcGIS và MapInfo trong biên tập, chồng xếp lớp bản đồ chuyên đề (Bản đồ 1 đến Bản đồ 8); MS Excel và các công cụ thống kê mô tả để xử lý ma trận dữ liệu chuỗi thời gian 2000 - 2011.
• Các công thức kinh tế - địa lý chuyên biệt được chuẩn hóa:
  • Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất: $$T_{sx} = \frac{GTSX_S - GTSX_T}{GTSX_T} \times 100 (%)$$
  • Năng suất lao động ngành nông - lâm - thủy sản: $$N_{ld} = \frac{GTSX_{NLTS}}{LD_{NLTS}} \text{ (triệu đồng/người)}$$
  • Tỷ lệ lấp đầy KCN/KKT: $$T = \frac{S_d}{S_c} \times 100 (%)$$ (với $S_d$ là diện tích đất đã cho thuê, $S_c$ là diện tích đất có thể cho thuê).
  • Tỷ trọng giá trị xuất khẩu KKT: $$T_{XKKT} = \frac{X_{KKT}}{G_{KKT}} \times 100 (%)$$

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tăng tốc chuyển dịch cơ cấu kinh tế công nghiệp - dịch vụ: Trong giai đoạn 2000 - 2011, GTSX công nghiệp toàn dải ven biển đạt tốc độ tăng trưởng trung bình ấn tượng 14,1%/năm, vượt mức bình quân cả nước. Đáng chú ý, khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại các dải ven biển tăng trưởng đột biến 29,2%/năm. Tỷ trọng GTSX công nghiệp - xây dựng toàn dải tăng từ 42,6% (năm 2000) lên 46,2% (năm 2011).
2. Nghịch lý "vừa thừa vừa thiếu" trong hệ thống hạ tầng cảng biển: Toàn vùng duyên hải miền Trung có 20 cảng biển với mật độ dày đặc (trung bình 30 - 40 km có một cảng), nhưng hiệu suất khai thác thực tế chỉ đạt bình quân 1/3 công suất thiết kế. Điển hình năm 2011, tổng khối lượng hàng hóa thông qua toàn bộ 5 cảng lớn của miền Trung (Cửa Lò, Vũng Áng, Hòn La, Cửa Việt, Chân Mây) cộng lại vẫn chưa bằng 1/3 sản lượng của riêng Cảng Hải Phòng. Phần lớn cảng chỉ đóng vai trò gom hàng nội địa rồi trung chuyển về Hải Phòng hoặc TP. Hồ Chí Minh do thiếu chân hàng tại chỗ và kết nối hạ tầng logistics sau cảng chưa đồng bộ.
3. Đột phá doanh thu du lịch biển nhưng tồn tại điểm nghẽn tính mùa vụ: Doanh thu trực tiếp từ du lịch ven biển toàn quốc năm 2011 đạt 54.689 tỉ đồng (chiếm 61,2% tổng doanh thu du lịch cả nước), tăng 27,6% giai đoạn 2000 - 2011. Tại dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh, hai đô thị du lịch Sầm Sơn và Cửa Lò đóng vai trò hạt nhân thu hút hàng triệu lượt khách. Tuy nhiên, tính chất du lịch thuần túy nghỉ mát tắm biển 1 mùa (mùa hè) khiến hiệu suất sử dụng phòng khách sạn trong mùa đông giảm xuống dưới 15%, gây lãng phí lớn nguồn vốn tài sản cố định.
4. Sự phân hóa không gian sản xuất thủy sản rõ nét: Ngành nông - lâm - thủy sản giảm tỷ trọng xuống 21,2% vào năm 2011 nhưng nội bộ ngành chứng kiến cuộc cách mạng về giá trị: GTSX thủy sản tăng trưởng liên tục >7,0%/năm. Diện tích và sản lượng nuôi tôm công nghiệp, thâm canh tại Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Tĩnh Gia, Cẩm Xuyên tạo ra giá trị kinh tế trên 1 ha mặt nước cao gấp 4-6 lần so với canh tác lúa truyền thống trên đất nhiễm mặn.
5. Xung đột phát triển giữa bảo tồn sinh thái và công nghiệp hóa nặng: Phát hiện bằng chứng rõ ràng về sự xung đột gay gắt giữa hoạt động khai thác khoáng sản (mỏ sắt Thạch Khê, khai thác titan ven biển Hà Tĩnh, vật liệu đá vôi Thanh Hóa) với việc giữ gìn chất lượng nước biển, rừng phòng hộ chắn cát và không gian du lịch sinh thái ven bờ.

Implications đa chiều

• Về lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định sự cần thiết phải tích hợp quy hoạch không gian biển (Marine Spatial Planning) vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương, tránh tình trạng chia cắt địa giới hành chính.
• Về phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ chỉ số đánh giá địa lý kinh tế định lượng cấp huyện ven biển, có khả năng chuyển giao và áp dụng cho các dải ven biển Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Hồng.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Kiến nghị Chính phủ chấm dứt tình trạng đầu tư dàn trải theo phong trào tỉnh nào cũng xây cảng nước sâu và mở khu kinh tế; cần quy hoạch Cảng nước sâu Vũng Áng và Nghi Sơn thành cảng tổng hợp trung chuyển quốc tế, trong khi Cửa Lò tập trung phục vụ hàng rời nội địa và du lịch.
  • Xây dựng cơ chế liên kết "tam giác kinh tế du lịch Sầm Sơn - Cửa Lò - Thiên Cầm" để đa dạng hóa sản phẩm du lịch (du lịch văn hóa tâm linh, du lịch hội thảo MICE, du lịch thể thao mạo hiểm) nhằm khắc phục triệt để tính mùa vụ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn nhìn nhận 4 hạn chế chính xuất phát từ bối cảnh và điều kiện thực hiện luận án tại thời điểm 2014:

1. Giới hạn chuỗi số liệu: Chuỗi dữ liệu phân tích tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2000 - 2011. Do sự chia tách và sáp nhập địa giới hành chính (huyện Can Lộc chia tách thành lập huyện Lộc Hà năm 2007; điều chỉnh địa giới Tĩnh Gia, Kỳ Anh), một số chỉ tiêu thống kê chuỗi thời gian phải sử dụng phương pháp nội suy và hiệu chỉnh toán học.
2. Độ sâu mô hình hóa kinh tế lượng: Luận án sử dụng chủ yếu phương pháp phân tích thống kê so sánh, chỉ số địa lý kinh tế và trực quan hóa bản đồ GIS; chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng không gian phức tạp (như Spatial Autoregression - SAR, Spatial Error Model - SEM) để kiểm định độ lan tỏa không gian giữa các huyện.
3. Đánh giá định lượng về ô nhiễm tích tụ: Chưa đo lường chi tiết tải lượng phát thải hóa chất và kim loại nặng thực tế từ các khu liên hợp luyện cán thép và hóa dầu vào môi trường trầm tích biển do hạn chế về thiết bị quan trắc sinh hóa chuyên sâu.
4. Biến số thể chế: Chưa lượng hóa đầy đủ tác động của các chính sách vĩ mô thay đổi đột xuất liên quan đến giá nhiên liệu toàn cầu và khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 đối với tốc độ xuất khẩu thủy sản.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Ứng dụng viễn thám vệ tinh đa phổ (Multi-spectral Remote Sensing) độ phân giải cao để giám sát biến động đường bờ biển và rừng phòng hộ ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo thời gian thực.
• Xây dựng mô hình cân bằng tổng thể khả tính toán (CGE) kết hợp mô hình lan tỏa không gian để đánh giá tác động kinh tế liên vùng khi Tuyến đường bộ cao tốc Bắc - Nam và Đường ven biển Quốc gia hoàn thành.
• Đánh giá sức tải môi trường (Carrying Capacity) chuyên biệt cho các vịnh nước sâu và đảo ven bờ (Đảo Hòn Mê, Đảo Mắt, Đảo Ngư).

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Địa lý học, Kinh tế phát triển và Quản lý tài nguyên môi trường; mở ra hướng tiếp cận địa lý kinh tế ứng dụng trong nghiên cứu biển đảo tại Việt Nam.
• Tác động chính sách: Các kiến nghị của luận án đã đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu xây dựng Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung đến năm 2020, cũng như hỗ trợ UBND ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh rà soát lại quy hoạch các cụm công nghiệp và điều chỉnh quy hoạch phân khu chức năng KKT Nghi Sơn, Vũng Áng.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Đưa ra các khuyến nghị sinh kế cụ thể giúp cộng đồng ngư dân chuyển đổi mô hình từ đánh bắt ven bờ kiệt quệ sang tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ hậu cần nghề cá và nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, trực tiếp cải thiện thu nhập và giảm nghèo bền vững cho cư dân 15 huyện ven biển.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích không gian tích hợp, hệ thống tiêu chí định lượng cấp huyện và phương pháp luận khảo sát thực địa ven biển bài bản.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Giao thông Vận tải, UBND các tỉnh): Sở hữu các luận cứ khoa học tin cậy để thẩm định dự án đầu tư cảng biển, khu công nghiệp và ban hành chính sách liên kết kinh tế vùng thực chất.
• Doanh nghiệp và Nhà đầu tư (Logistics, Thủy sản, Bất động sản Du lịch): Nắm bắt bức tranh tổng thể về tiềm năng đất đai, nguồn nhân lực, hạ tầng giao thông kết nối và định hướng ưu đãi ngành tại các Khu kinh tế Nghi Sơn, Đông Nam, Vũng Áng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Địa lý kinh tế bằng cách hệ thống hóa và vận dụng thành công Khung chỉ số phát triển kinh tế dải ven bờ tích hợp cấp địa phương, kết hợp hài hòa giữa tiếp cận không gian kinh tế (spatial economic approach) với quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM), chứng minh quy luật chuyển dịch cấu trúc không gian từ phân tán nông nghiệp sang tập trung công nghiệp - dịch vụ ven biển.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Nguyễn Bá Ân (2001) (chỉ dừng ở luận cứ khoa học tổng thể quốc gia) hay nghiên cứu của Bộ Xây dựng (2007) (thiên về quy hoạch đô thị), luận án này đã thực hiện quy trình tam giác đạc phương pháp luận toàn diện: kết hợp chuỗi dữ liệu định lượng 12 năm của 15 huyện/thị xã với 3 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu (2010 - 2012) và biên vẽ 8 bộ bản đồ GIS chuyên đề phản ánh chân thực mọi khía cạnh ngành và không gian.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Đó là sự mâu thuẫn sâu sắc giữa quy mô đầu tư và hiệu quả vận hành của hệ thống cảng biển: Dù dải ven biển miền Trung được đầu tư tới 20 cảng biển lớn nhỏ nhưng có tới hơn 85% là cảng hoạt động dưới 35% công suất thiết kế do thiếu kết nối hậu phương; lượng hàng qua 5 cảng lớn miền Trung cộng lại không bằng 1/3 Cảng Hải Phòng.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Khung tiêu chí đánh giá kinh tế theo ngành (GTSX, Năng suất lao động, Sản lượng/ha) và theo lãnh thổ (Tỷ lệ lấp đầy KCN $T$, Tỷ trọng xuất khẩu $T_{XKKT}$, Doanh thu/khách du lịch) cùng quy trình phân tích GIS 8 bước được mô tả chi tiết, cho phép tái lập nguyên vẹn tại bất kỳ vùng ven biển nào của Việt Nam.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình hóa tác động của kịch bản nước biển dâng 100 cm đến sự tồn tại của các KKT ven biển; (2) Tích hợp kinh tế số và logistics xanh vào mạng lưới cảng biển quốc tế; (3) Thiết lập thể chế Hội đồng điều phối liên vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh thực quyền.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế dải ven biển trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của một vùng lãnh thổ đặc thù miền Trung.
2. Xác lập hệ thống tiêu chí định lượng khoa học và bộ bản đồ chuyên đề GIS, phản ánh chính xác thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh giai đoạn 2000 - 2011 trên cả hai phương diện: cơ cấu ngành và tổ chức lãnh thổ kinh tế.
3. Đánh giá toàn diện các thế mạnh vượt trội (vị trí cửa ngõ, tài nguyên khoáng sản, du lịch, cảng biển) và chỉ rõ những lực cản cốt lõi (hạ tầng dàn trải, liên kết vùng lỏng lẻo, tính mùa vụ du lịch, sức ép môi trường sinh thái).
4. Khẳng định sự chuyển dịch hệ hình kinh tế (paradigm shift) tất yếu sang mô hình kinh tế biển mở, xác định KKT Nghi Sơn, KKT Đông Nam và KKT Vũng Áng là 3 đột phá khẩu không gian chiến lược.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ thu hút vốn đầu tư, đào tạo nguồn nhân lực, đổi mới cơ chế điều phối liên tỉnh đến phát triển chuỗi giá trị các ngành mũi nhọn (công nghiệp chế biến - lọc hóa dầu, vận tải biển, du lịch biển cao cấp và nuôi trồng thủy sản bền vững).
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị không gian biển tích hợp, thích ứng biến đổi khí hậu và kinh tế biển xanh cho các vùng duyên hải Việt Nam trong các thập kỷ tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bƣớc sang thế kỷ XXI, “thế kỷ của biển và đại dương” vấn đề khai thác biển chiếm vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Xã hội càng phát triển, dân số càng tăng thì yêu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội ngày càng lớn. Trong khi đó, nguồn dự trữ tài nguyên trên đất liền có giới hạn, nhiều loại không thể tái tạo và đang có nguy cơ bị cạn kiệt.

Do vậy, để giải quyết những vấn đề then chốt về lƣơng thực, thực phẩm cũng nhƣ về nguyên liệu, nhiên liệu, năng lƣợng. cho sự tồn tại và phát triển của nhân loại, không có con đƣờng nào khác là kết hợp chặt chẽ giữa khai thác có hiệu quả các tiềm năng kinh tế trên đất liền với tăng cƣờng khai thác các tiềm năng kinh tế của biển. Sự phát triển vƣợt bậc của khoa học - công nghệ trong vài thập kỷ qua đã giúp cho nhân loại phát hiện đƣợc thêm nhiều loại tài nguyên mới, cho phép chúng ta có thể khai thác, sử dụng đƣợc nhiều loại tài nguyên thiên nhiên của biển và đại dƣơng. Việt Nam nằm trong số 10 nƣớc có chỉ số cao nhất về chiều dài bờ biển; có vùng biển và thềm lục địa rộng lớn, diện tích hơn một triệu km2, lớn gấp 3 lần diện tích đất liền; có gần 4.000 hòn đảo lớn, nhỏ, gần bờ và xa bờ, chạy suốt từ vịnh Bắc Bộ tới vịnh Thái Lan.

Những lợi thế địa lí tự nhiên và tiềm năng kinh tế của vùng biển nƣớc ta có tầm quan trọng trong chiến lƣợc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. [1] Thanh Hoá - Nghệ An - Hà Tĩnh là 3 tỉnh ven biển thuộc vùng Bắc Trung Bộ của Việt Nam có đƣờng bờ biển dài 321 km. Dải ven biển (DVB) của 3 tỉnh này (tính theo địa giới hành chính của các huyện/thị giáp biển) có diện tích rộng 4.889,7 km2 và dân số 2. Tiềm năng tài nguyên ở biển và vùng ven biển khá phong phú, đa dạng nhƣ trữ lƣợng hải sản, quần thể thực động vật đa dạng; có nhiều thắng cảnh đẹp, có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch biển, đảo nhƣ: du lịch sinh thái, nghỉ dƣỡng và tìm hiểu khám phá.

Hệ thống các điểm du lịch ở đây đã tạo thành các tuyến du lịch ven biển đẹp, có sức hấp dẫn trong nƣớc và quốc tế; có nhiều điều kiện rất thuận lợi cho phát triển hệ thống cảng và vận tải đƣờng biển. Thời gian qua, kinh tế của DVBTNT phát triển theo hƣớng mở rộng, giao lƣu với nƣớc ngoài, liên kết với các tỉnh trong cả nƣớc và thu hút phần lớn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào khu vực này, giải quyết việc làm cho nhiều lao động… Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế ở DVBTNT vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là trong khai thác các tiềm năng kinh tế biển, trong khai thác các loại tài nguyên khoáng sản. Nhận thức về vị trí, vai trò của kinh tế DVB trong nền kinh tế chƣa đầy đủ. Còn thiếu một quy hoạch phát triển kinh tế DVB đến năm 2020 ở tầm dài 2 hạn phù hợp với Chiến lƣợc phát triển của cả nƣớc.

Thiếu sự liên kết trong chính sách, trong quy hoạch phát triển kinh tế giữa Thanh - Nghệ - Tĩnh với các tỉnh, thành phố khác thuộc vùng Bắc Trung Bộ và DVB miền Trung. Hệ thống chính sách thiếu sự đồng bộ để thúc đẩy sự phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững kinh tế. Cơ cấu các ngành kinh tế còn nhiều bất cập, nông nghiệp vẫn đang chiếm tỉ lệ cao, trong khi công nghiệp và dịch vụ chƣa tận dụng đƣợc các lợi thế để phát triển. Đời sống nhân dân vùng ven biển còn gặp nhiều khó khăn.

Vì vậy, nghiên cứu sự "Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh” nhằm phát huy có hiệu quả những tiềm năng, lợi thế cũng nhƣ góp phần vào việc xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng biển, ven biển của DVBTNT đến năm 2020 có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài 2.1 Mục tiêu Trên cơ sở tổng quan những vấn đề lí luận và thực tiễn về phát triển kinh tế và kinh tế dải ven biển, luận án có mục tiêu là phân tích thực trạng phát triển kinh tế DVBTNT, từ đó đề xuất các định hƣớng và giải pháp phát triển kinh tế nhằm khai thác có hiệu quả hơn DVBTNT.2 Nhiệm vụ - Tổng quan có chọn lọc cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế và kinh tế dải ven biển; xác định các chỉ tiêu đánh giá phát triển kinh tế; - Đánh giá các nhân tố chủ yếu ảnh hƣởng tới phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh dƣới góc độ địa lí học; - Phân tích thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo ngành và theo không gian giai đoạn 2000 - 2011; - Đề xuất các định hƣớng và giải pháp phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh có hiệu quả và bền vững đến năm 2020.3 Giới hạn nghiên cứu - Về nội dung: Luận án tập trung đánh giá thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo ngành và theo không gian. + Theo ngành, đề tài tập trung vào các ngành tiêu biểu đó là công nghiệp (công nghiệp - xây dựng); nông - lâm - thủy sản; giao thông vận tải và du lịch (dịch vụ). + Theo không gian, đề tài tập trung phân tích một số hình thức tổ chức lãnh thổ tiêu biểu ở DVBTNT, cụ thể theo ngành (các KCN; hộ gia đình, vùng chuyên canh; đô thị du lịch) và theo không gian lãnh thổ (KKT).

- Về lãnh thổ: Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao gồm 15 huyện, thị xã giáp biển thuộc ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, đó là: thị xã Sầm Sơn, huyện Nga Sơn, huyện Hậu Lộc, huyện Hoằng Hóa, huyện Quảng Xƣơng, huyện Tĩnh Gia, thị xã 3 Cửa Lò, huyện Quỳnh Lƣu, huyện Nghi Lộc, huyện Diễn Châu, huyện Nghi Xuân, huyện Can Lộc (đến năm 2006), huyện Thạch Hà, huyện Lộc Hà (từ năm 2007), huyện Cẩm Xuyên, huyện Kỳ Anh. - Về thời gian: Đề tài sử dụng chuỗi số liệu chủ yếu từ năm 2000 đến năm 2011, định hƣớng đến năm 2020. Lịch sử nghiên cứu 3. Ngoài nước Lịch sử phát triển loài ngƣời đã chứng tỏ, các quốc gia hùng mạnh đều là những cƣờng quốc về biển.

Từ khi xuất hiện, các nƣớc có biển luôn có xu hƣớng mở rộng quyền lực của mình ra hƣớng biển, đồng thời một số cƣờng quốc biển lại muốn duy trì quyền tự do hoạt động trên biển để khai thác tài nguyên và chinh phục thuộc địa. Xuất phát từ vai trò to lớn của biển và vùng ven biển, những hƣớng nghiên cứu mới về biển đƣợc hình thành. Ngay từ thời xa xƣa, ngƣời Phê - ni - xi và ngƣời Hy Lạp ở Địa Trung Hải đã thấy sự cần thiết phải bảo vệ DVB. Vào thế kỷ XV, hai quốc gia biển hùng mạnh là Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha kình địch nhau dữ dội trên biển và Giáo Hoàng A-lec-xan- đơ-rơ VI (1493) đã ký sắc lệnh chia trái đất làm hai phần, phần đất nằm về phía Tây của Đại Tây Dƣơng thuộc về Tây Ban Nha, còn lại phần đất về phía Đông Đại Tây Dƣơng thuộc về Bồ Đào Nha.

Đây cũng là cơ sở đầu tiên cho các công ƣớc về luật biển ra đời sau này. 6 Kinh tế biển và DVB thực sự phát triển vào thế kỷ thứ XV, gắn liền với các cuộc phát kiến địa lí diễn ra ở châu Âu trong hoàn cảnh châu lục này đang chuyển dần từ chế độ phong kiến sang chế độ tƣ bản, kinh tế hàng hóa ở Tây Âu đã khá phát triển, nhu cầu về thị trƣờng tăng cao. Giai cấp tƣ sản ở Tây Âu muốn mở rộng thị trƣờng sang phƣơng Đông. Tuy nhiên, các con đƣờng giao thƣơng trên đất liền qua Tây Á và Địa Trung Hải bị ngƣời Ả Rập và ngƣời Thổ Nhĩ Kỳ chiếm giữ.

Vì vậy, các quốc gia Tây Âu mà đứng đầu là Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã nghĩ tới việc phải tìm một con đƣờng giao thƣơng mới để buôn bán với các quốc gia phƣơng Đông. Điều này đã thúc đẩy các nhà hàng hải tiến hành các chuyến thám hiểm dài ngày trên biển. Và cũng từ đây, ngành hàng hải thực sự trở thành một ngành có bƣớc phát triển vƣợt bậc, kéo theo các ngành kinh tế gắn với biển khác phát triển nhƣ: buôn bán hàng hóa, khai thác tài nguyên, du lịch biển… Kể từ năm 1492, khi Côlômbô phát hiện ra châu Mỹ, các vùng đất ven biển đã bắt đầu đƣợc khám phá và một thế kỷ sau, thế kỷ thứ XVI, với sự nổi lên của Hà Lan, Anh, Pháp, Hoa Kỳ, một số quốc gia ở châu Á, đã đánh dấu sự phát triển một cách có hệ thống của các ngành kinh tế ở DVB. 4 Năm 1890, trong cuốn “The Influence of Sea Power Upon History” của Alfred Thayer Mahan, đƣợc dịch ra tiếng Việt là “Ảnh hưởng của sức mạnh biển đối với lịch sử”, tác giả đã xác định đƣợc vai trò, tầm quan trọng của biển đối với bất kỳ một quốc gia nào.

Sức mạnh biển là nhân tố chính làm cho đất nƣớc giàu mạnh. Theo Mahan, các yếu tố sức mạnh biển mà một quốc gia cần phải có gồm: 1- Vị trí địa lý thuận lợi qua biển đi ra thế giới; 2- Địa hình thuận lợi nhƣ có nhiều cảng và con sông chảy qua vùng đất màu mỡ thông ra biển; 3- Lãnh thổ có dân sống thì phân bố dọc theo bờ biển; 3- Phải có số dân tƣơng đối đông để có thể cung cấp đủ thuỷ thủ và lao động đóng tàu; 4- Toàn dân phải có khát vọng và nhu cầu về thƣơng mại trên biển; 5- Chính phủ phải có quyết tâm phát triển sức mạnh biển của nƣớc mình. Từ đó, ông đã đƣa ra các điều kiện cơ bản để trở thành thành quốc gia kiểm soát biển: 1- Phải có hải quân, căn cứ hải quân và các tuyến giao thông trên biển không bị nƣớc khác kiểm soát; 2- Phải có đội tàu buôn mạnh cùng các hải cảng và tuyến hàng hải, phải có buôn bán với nƣớc ngoài. Sức mạnh biển phải thể hiện ở chỗ kiểm soát đƣợc và lợi dụng đƣợc biển; công cụ chính để khai thác biển là đội tàu buôn và hải quân, phải có lực lƣợng vũ trang để bảo vệ đội tàu buôn và tuyến hàng hải.