Luận án tiến sĩ pháp luật doanh nghiệp trong mối quan hệ với cải cách thủ tục hành chính ở việt nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu pháp luật doanh nghiệp trong mối quan hệ với cải cách thủ tục hành chính ở việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Trần Huỳnh Thanh Nghị
• Người hướng dẫn: GS.TS Mai Hồng Quỳ
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Pháp luật doanh nghiệp trong mối quan hệ với cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Bối cảnh và sự cần thiết của việc nghiên cứu thủ tục hành chính đối với thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu thủ tục hành chính đối với thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp
• 1.2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.2.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.3. Lý thuyết nghiên cứu đề tài và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3.1. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu đề tài
• 1.3.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT DOANH NGHIỆP, THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TRONG PHÁP LUẬT DOANH NGHIỆP VÀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và những nội dung cơ bản của pháp luật doanh nghiệp
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật doanh nghiệp
• 2.1.2. Những nội dung cơ bản của pháp luật doanh nghiệp Việt Nam
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm và nội dung của thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.2.1. Khái niệm thủ tục hành chính và thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.2.2. Đặc điểm của thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.2.3. Nội dung của thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.3. Quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.3.1. Quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục thành lập doanh nghiệp
• 2.3.2. Quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục tổ chức lại doanh nghiệp
• 2.3.3. Quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục giải thể doanh nghiệp
• 2.4. Các nguyên tắc quy định về thủ tục hành chính trong pháp luật doanh nghiệp và các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.4.1. Các nguyên tắc quy định về thủ tục hành chính trong pháp luật doanh nghiệp
• 2.4.2. Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.5. Mối quan hệ giữa quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính và cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam
• 2.6. Sự cần thiết của cải cách thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp
• 2.7. Mục tiêu của cải cách thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT DOANH NGHIỆP VỀ THỦ TỤC THÀNH LẬP, TỔ CHỨC LẠI VÀ GIẢI THỂ DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Đánh giá quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục thành lập doanh nghiệp
• 3.1.1. Những kết quả đạt được
• 3.1.2. Những hạn chế của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục thành lập doanh nghiệp
• 3.2. Đánh giá quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục tổ chức lại doanh nghiệp
• 3.2.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.2. Những hạn chế của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục tổ chức lại doanh nghiệp
• 3.3. Đánh giá quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục giải thể doanh nghiệp
• 3.3.1. Những kết quả đạt được
• 3.3.2. Những hạn chế của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục giải thể doanh nghiệp
• 3.4. Nguyên nhân của những hạn chế của quy định pháp luật doanh nghiệp về thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT DOANH NGHIỆP VỀ THỦ TỤC THÀNH LẬP, TỔ CHỨC LẠI VÀ GIẢI THỂ DOANH NGHIỆP ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Những yêu cầu cơ bản cho việc hình thành giải pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và hội nhập quốc tế ở Việt Nam
• 4.2. Định hướng hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và hội nhập quốc tế ở Việt Nam
• 4.3. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và hội nhập quốc tế ở Việt Nam
• 4.3.1. Hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp về thủ tục thành lập doanh nghiệp
• 4.3.2. Hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp về thủ tục tổ chức lại doanh nghiệp
• 4.3.3. Hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp về thủ tục giải thể doanh nghiệp
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính

Pháp luật doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính là hai yếu tố quan trọng trong việc hoàn thiện môi trường kinh doanh tại Việt Nam. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này, đặc biệt là tác động của quy định pháp luật doanh nghiệp đến hiệu quả cải cách thủ tục hành chính. Doanh nghiệp tại Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nhờ sự thông thoáng trong thủ tục gia nhập thị trường, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Các báo cáo từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đã chỉ ra những điểm tích cực và tiêu cực trong hệ thống pháp luật hiện hành.

1.1. Bối cảnh và sự cần thiết của cải cách thủ tục hành chính

Cải cách thủ tục hành chính là yếu tố then chốt để cải thiện môi trường đầu tư và kinh doanh. Pháp luật doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình này. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành đã gây ra nhiều khó khăn cho doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa pháp luật doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính là cần thiết để đưa ra các giải pháp hoàn thiện.

1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Các nghiên cứu trong nước và quốc tế đã chỉ ra những điểm mạnh và yếu của pháp luật doanh nghiệp Việt Nam. Các báo cáo từ OECD và WEF đã đánh giá cao sự cải thiện trong thủ tục thành lập doanh nghiệp, nhưng cũng chỉ ra những hạn chế trong việc thực thi quy định pháp luật. Luận án này kế thừa và phát triển các nghiên cứu trước đó, đưa ra cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề này.

II. Cơ sở lý luận về pháp luật doanh nghiệp và thủ tục hành chính

Luận án đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận về pháp luật doanh nghiệp và thủ tục hành chính, bao gồm các nguyên tắc, nội dung và tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định pháp luật. Pháp luật doanh nghiệp không chỉ điều chỉnh việc thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp mà còn tác động đến hiệu quả của cải cách thủ tục hành chính. Luận án cũng làm rõ mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này, khẳng định tầm quan trọng của việc cải cách thủ tục hành chính đối với sự phát triển của doanh nghiệp tại Việt Nam.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật doanh nghiệp

Pháp luật doanh nghiệp bao gồm các quy định về thành lập, tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp. Luận án phân tích các đặc điểm cơ bản của pháp luật doanh nghiệp, bao gồm tính minh bạch, sự thống nhất và khả năng thực thi. Các quy định này có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của cải cách thủ tục hành chính.

2.2. Nội dung của thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp

Thủ tục hành chính đối với doanh nghiệp bao gồm các quy trình liên quan đến thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp. Luận án đánh giá mức độ hoàn thiện của các quy định này, đồng thời chỉ ra những hạn chế cần khắc phục để thúc đẩy cải cách pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

III. Đánh giá thực trạng pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính

Luận án đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật doanh nghiệp về thủ tục hành chính, bao gồm các quy định về thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp. Các kết quả đạt được và hạn chế của quy định pháp luật đã được phân tích chi tiết. Luận án cũng chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến các hạn chế này, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp nhằm thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính.

3.1. Đánh giá quy định về thủ tục thành lập doanh nghiệp

Các quy định về thủ tục thành lập doanh nghiệp đã đạt được nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn tồn tại những hạn chế như sự phức tạp trong thủ tục và thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật. Luận án đưa ra các giải pháp để hoàn thiện các quy định này, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tại Việt Nam.

3.2. Đánh giá quy định về thủ tục tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp

Các quy định về tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp cũng được đánh giá là còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện. Luận án đề xuất các giải pháp để cải thiện tính minh bạch và hiệu quả của các quy định này, góp phần thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính.

IV. Giải pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính

Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp nhằm thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính tại Việt Nam. Các giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện các quy định về thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp, cũng như nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hệ thống pháp luật. Luận án cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý doanh nghiệp và chính phủ điện tử để cải thiện hiệu quả của cải cách thủ tục hành chính.

4.1. Hoàn thiện quy định về thủ tục thành lập doanh nghiệp

Luận án đề xuất các giải pháp để đơn giản hóa thủ tục thành lập doanh nghiệp, bao gồm việc giảm bớt các giấy tờ không cần thiết và tăng cường tính minh bạch trong quy trình đăng ký. Các giải pháp này nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tại Việt Nam.

4.2. Hoàn thiện quy định về thủ tục tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp

Luận án cũng đề xuất các giải pháp để cải thiện các quy định về tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp, bao gồm việc tăng cường tính minh bạch và hiệu quả của các quy trình này. Các giải pháp này góp phần thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và tiến trình gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2006 đã đặt nền kinh tế Việt Nam trước yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong cấu trúc thể chế đó, pháp luật doanh nghiệp (PLDN) giữ vai trò nền tảng điều chỉnh sự hình thành, vận hành và chấm dứt của các chủ thể kinh doanh, trong khi cải cách thủ tục hành chính (TTHC) là đòn bẩy trực tiếp quyết định chất lượng môi trường kinh doanh (MTKD), chi phí gia nhập thị trường và mức độ bảo đảm quyền tự do kinh doanh của công dân. Luận án tiến sĩ luật học "Pháp luật doanh nghiệp trong mối quan hệ với cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam" của tác giả Trần Huỳnh Thanh Nghị (chuyên ngành Luật Kinh tế, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Mai Hồng Quỳ và PGS.TS Nguyễn Cảnh Hợp) là công trình khoa học pháp lý tiên phong nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện mối quan hệ hữu cơ giữa quy định PLDN và tiến trình cải cách TTHC trong toàn bộ chu kỳ sống của doanh nghiệp: thành lập (gia nhập thị trường), tổ chức lại (tái cấu trúc) và giải thể (rút lui khỏi thị trường).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng các công trình khoa học pháp lý và kinh tế trước đây chủ yếu tiếp cận PLDN thuần túy dưới góc độ luật nội dung (quy chế quản trị nội bộ, quyền và nghĩa vụ của thành viên/cổ đông) hoặc nghiên cứu TTHC dưới góc độ khoa học quản lý hành chính nhà nước nói chung trên các lĩnh vực rời rạc (đất đai, thuế, hải quan, xây dựng). Thiếu vắng một công trình giải quyết thấu đáo câu hỏi: Làm thế nào để cấu trúc lại các quy định nội dung và quy phạm thủ tục trong Luật Doanh nghiệp nhằm chuyển đổi căn bản phương thức quản trị quốc gia từ "tiền kiểm" (nặng về thẩm định, cấp phép, xin - cho) sang "hậu kiểm" (đăng ký công khai, tăng cường thanh tra, giám sát tuân thủ), từ đó cắt giảm triệt để chi phí tuân thủ TTHC cho doanh nghiệp mà vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước (QLNN).

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và bản chất pháp lý của mối quan hệ giữa quy định PLDN về TTHC và tiến trình cải cách TTHC ở Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng quy định PLDN tại Luật Doanh nghiệp 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành về thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp đã đạt được những thành tựu gì và còn tồn tại những điểm nghẽn, xung đột pháp lý nào cản trở cải cách TTHC?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những quan điểm, định hướng và giải pháp lập pháp cụ thể nào cần được đề xuất để sửa đổi, hoàn thiện Luật Doanh nghiệp và hệ thống văn bản liên quan đáp ứng yêu cầu cải cách TTHC và hội nhập quốc tế?

Tương ứng với đó, hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Sự thông thoáng, minh bạch và thống nhất của quy định PLDN về TTHC là điều kiện tiên quyết quyết định mức độ thành công của công cuộc cải cách TTHC và năng lực cạnh tranh quốc gia.
• Giả thuyết 2 (H2): Thực tiễn thi hành Luật Doanh nghiệp 2005 và Nghị định 43/2010/NĐ-CP tuy có bước đột phá về thủ tục đăng ký doanh nghiệp (ĐKDN) nhưng vẫn tồn tại sự bất cập lớn do sự tồn tại của hệ thống "giấy phép con", sự phân biệt đối xử giữa các loại hình doanh nghiệp trong thủ tục tổ chức lại, và sự bế tắc kéo dài trong thủ tục giải thể doanh nghiệp.
• Giả thuyết 3 (H3): Việc luật hóa quy trình ĐKDN liên thông, chuẩn hóa cơ chế quản lý theo mã số doanh nghiệp duy nhất, bãi bỏ các điều kiện kinh doanh bất hợp lý và tinh giản thủ tục thanh lý - xóa tên giải thể sẽ tạo bước chuyển căn bản cho MTKD Việt Nam.

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Lựa chọn Công cộng (Public Choice Theory), Lý thuyết Tự do Kinh tế (Economic Freedom Theory) và Lý thuyết Quản lý Công Mới (New Public Management). Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào các quy định của Luật Doanh nghiệp 2005, Nghị định 43/2010/NĐ-CP, Nghị định 102/2010/NĐ-CP, Nghị định 63/2010/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn áp dụng cho 4 loại hình doanh nghiệp: Công ty TNHH, Công ty Cổ phần, Công ty Hợp danh và Doanh nghiệp Tư nhân trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ đổi mới (1990) đến năm 2014.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế phản ánh bức tranh đa chiều về nỗ lực cải cách môi trường thể chế kinh doanh:

Dòng nghiên cứu trong nước

Các công trình thực nghiệm và khảo sát xã hội học pháp lý quy mô lớn đã ghi nhận thực trạng thực thi thủ tục hành chính. Báo cáo "Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2012" do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID/VNCI) thực hiện trên 8.053 doanh nghiệp dân doanh tại 63 tỉnh, thành phố chỉ ra rằng dù thời gian cấp ĐKDN được rút ngắn, niềm tin vào thiết chế pháp lý và gánh nặng chi phí không chính thức vẫn là rào cản nghiêm trọng. Báo cáo "Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) 2012" của CECODES, VFF-CRT và UNDP khảo sát 13.747 người dân cho thấy thủ tục hành chính công còn phức tạp, hiện tượng tiêu cực, "tham nhũng vặt" có xu hướng gia tăng trong các thủ tục liên quan đến đất đai và cấp phép (32% người dân cho biết có tham nhũng trong cấp quyền sử dụng đất). Cuốn sách "Báo cáo đặc điểm môi trường kinh doanh ở Việt Nam: Kết quả điều tra doanh nghiệp nhỏ và vừa 2011" do CIEM, DoE, ILSSA và UNU-WIDER chủ trì trên 2.449 SMEs khẳng định 61,2% doanh nghiệp chịu tác động tiêu cực từ khủng hoảng kinh tế song gánh nặng thủ tục hành chính và thuế còn tạo ra sức ép nặng nề hơn.

Ở khía cạnh khoa học pháp lý, cuốn sách "Tự do kinh doanh và vấn đề bảo đảm quyền con người tại Việt Nam" do GS.TS Mai Hồng Quỳ chủ biên (2012) đã phân tích sâu sắc quyền tự do kinh doanh như một quyền con người hiến định, đòi hỏi nhà nước phải dỡ bỏ mọi rào cản hành chính trái luật. PGS.TS Lê Danh Vĩnh (2009) trong "Hoàn thiện thể chế về môi trường kinh doanh của Việt Nam" và TS. Nguyễn Văn Hậu & TS. Nguyễn Thị Thu Hà (2009) nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi căn bản nhận thức từ cơ chế cấp phép "xin - cho" sang cơ chế đăng ký phục vụ. PGS.TS Bùi Xuân Hải (2011) và ThS. Nguyễn Đình Cung (2007) chỉ ra 14 vướng mắc thực tiễn khi thi hành Luật Doanh nghiệp 2005, đặc biệt là sự xung đột giữa Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành trong việc kiểm soát vốn pháp định và cấp giấy phép kinh doanh.

Dòng nghiên cứu quốc tế

Báo cáo "Doing Business 2013" của Ngân hàng Thế giới (WB) xếp hạng MTKD của 185 nền kinh tế, trong đó Việt Nam đứng thứ 99/185 về xếp hạng chung, nhưng tiêu chí thành lập doanh nghiệp đứng thứ 108/185 với quy trình gồm 10 thủ tục và mất trung bình 34 ngày. Ngược lại, New Zealand chỉ mất 1 thủ tục trong 1 ngày, Canada mất 1 thủ tục trong 5 ngày, và Australia mất 2 thủ tục trong 2 ngày. Báo cáo "The Global Competitiveness Report 2012–2013" của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) khảo sát 144 nền kinh tế xếp Việt Nam ở vị trí 75/144, tụt 10 bậc so với năm 2011, trong đó môi trường kinh tế vĩ mô tụt tới 41 bậc (xuống hạng 106). Báo cáo của OECD (2011) "Administrative Simplification in Vietnam" đánh giá cao Đề án 30 của Chính phủ Việt Nam trong việc thiết lập Cơ sở dữ liệu quốc gia về TTHC với mục tiêu cắt giảm 30% chi phí tuân thủ, song nhấn mạnh Việt Nam cần xây dựng thể chế bền vững để chống tình trạng tái phát sinh rào cản.

Công trình kinh điển "Reducing administrative barriers to investment: Lessons learned" của Scott Jacobs và Jacqueline Coolidge (2006) dẫn chứng nghiên cứu của FIAS trên 32 quốc gia: "chỉ cần giảm 10% chi phí tuân thủ TTHC cho doanh nghiệp, các quốc gia có thể tăng thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài lên đến 5%". Trong khi đó, cuốn "Understanding Company Law" của Phillip Lipton, Abe Herzberg và Michelle Welsh (2012) phân tích cơ chế đăng ký trực tuyến tập trung của Ủy ban Đầu tư và Chứng khoán Australia (ASIC) thông qua cấp Mã số Công ty Australia (ACN - Australian Company Number), cung cấp bài học kinh nghiệm quốc tế điển hình cho Việt Nam.

Điểm tranh luận lý thuyết và định vị nghiên cứu

Trong y văn tồn tại hai trường phái đối lập sâu sắc:

1. Trường phái can thiệp/trọng cầu (Keynesianism): Nhấn mạnh sự cần thiết của các thủ tục kiểm soát chặt chẽ ("tiền kiểm") nhằm ngăn ngừa thất bại thị trường, lừa đảo thương mại và bảo vệ lợi ích công cộng.
2. Trường phái tự do kinh doanh mới (Neoliberalism / Laissez-faire của Milton Friedman và trường phái Anglo-Saxon): Coi các rào cản TTHC là nguồn gốc của hành vi tìm kiếm đặc lợi (rent-seeking), quan liêu và tham nhũng, đòi hỏi phải giải phóng tối đa quyền tự do gia nhập và rút lui khỏi thị trường.

Luận án định vị chính xác vị thế khoa học của mình: Không tuyệt đối hóa tự do hóa vô chính phủ cũng không duy trì can thiệp hành chính xơ cứng, mà xác lập mô hình "Nhà nước kiến tạo và phục vụ" – nơi PLDN đóng vai trò thiết lập khung khổ pháp lý minh bạch cho cơ chế "tiền đăng, hậu kiểm", tối giản hóa chi phí hành chính ở khâu gia nhập và rút lui, nhưng tăng cường hiệu lực cưỡng chế tuân thủ và trách nhiệm giải trình hậu đăng ký.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết quyền tự do kinh doanh trong nền kinh tế chuyển đổi thông qua việc xác lập 5 nguyên tắc chỉ đạo bắt buộc khi xây dựng quy định PLDN về TTHC:

1. Nguyên tắc đơn giản, minh bạch và khả thi: Trình tự, hồ sơ và yêu cầu phải rõ ràng, một nghĩa, dễ tiếp cận nhằm triệt tiêu sự tùy nghi của bộ máy thực thi.
2. Nguyên tắc tương thích với mục tiêu quản lý nhà nước hiện đại: Chuyển đổi căn bản từ phương thức tiền kiểm nặng nề sang hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro và trách nhiệm tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp.
3. Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật: Thể chế hóa nguyên tắc Hiến định tại Điều 16 Hiến pháp 2013, không phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp dân doanh, doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
4. Nguyên tắc tối ưu hóa chi phí và thời gian tuân thủ: Giảm thiểu gánh nặng tài chính và thời gian cho cả chủ thể kinh doanh lẫn cơ quan hành chính công.
5. Nguyên tắc bảo đảm an toàn pháp lý và công khai thông tin: Khẳng định giá trị công khai, minh bạch của dữ liệu ĐKDN quốc gia đối với bên thứ ba và xã hội.

Đồng thời, luận án xây dựng hệ thống tiêu chí khoa học đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định PLDN về TTHC gồm 4 trụ cột: Tính hợp hiến - hợp pháp; Tính đồng bộ - thống nhất; Tính công khai - minh bạch; và Tính hiệu quả - chi phí tuân thủ thấp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng để khảo sát 3 giai đoạn sống của pháp nhân thương mại:

$$\text{Chỉ số Hoàn thiện PLDN} = f(\text{Quyền Tự do Kinh doanh}, \text{Hiệu lực Hậu kiểm}, \text{Chi phí Tuân thủ TTHC})$$

Phương pháp tiếp cận phân tích quy phạm thủ tục trong mối quan hệ hữu cơ với quy phạm nội dung giúp nhận diện các điểm nghẽn thể chế: Quy phạm nội dung dù tiến bộ đến đâu cũng sẽ bị vô hiệu hóa nếu quy phạm thủ tục rườm rà, tạo ra "cơ chế xin - cho" trá hình.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Pháp lý Phê phán (Critical Legal Realism) kết hợp với Thuyết Thực chứng Pháp lý (Legal Positivism), nhìn nhận luật pháp không chỉ là hệ thống quy phạm trên văn bản mà là quy tắc vận hành sống động trong thực tiễn hành chính và kinh tế. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods): Kết hợp phân tích luật học kinh điển (Doctrinal Legal Research) với phân tích dữ liệu thứ cấp định lượng từ các chỉ số đo lường kinh tế - xã hội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua phương pháp tam giác đạc dữ liệu (data triangulation) và tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation):

• Phân tích chuẩn tắc văn bản pháp luật (Normative Legal Analysis): Rà soát toàn diện Luật Doanh nghiệp 1990, 1999, 2005; Luật Đầu tư 2005; Nghị định 43/2010/NĐ-CP; Nghị định 102/2010/NĐ-CP; Nghị định 63/2010/NĐ-CP và hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối sánh quy định về ĐKDN, bảo tồn tên công ty, thủ tục hợp nhất, sáp nhập và đóng cửa doanh nghiệp của Việt Nam với các hệ thống pháp luật tiên tiến (Luật Công ty Australia 2001, mô hình một cửa của New Zealand, Canada, Malaysia, Indonesia).
• Phân tích thống kê và kiểm chứng thực nghiệm: Khai thác và xử lý dữ liệu thống kê từ 8.053 doanh nghiệp trong PCI 2012, 13.747 công dân trong PAPI 2012, 2.449 doanh nghiệp nhỏ và vừa trong khảo sát CIEM 2011, cùng các bộ chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia của WEF và World Bank.

Data và phân tích

Luận án tiến hành phân tích diễn ngôn pháp lý và đối chiếu thực nghiệm:

• Dữ liệu lịch sử tăng trưởng doanh nghiệp: Tác động vượt bậc của Luật Doanh nghiệp 1999 được chứng minh qua số liệu: giai đoạn 1991–1999 cả nước chỉ có khoảng 40.000 doanh nghiệp thành lập, nhưng chỉ trong 2 năm 2000–2001 thi hành Luật Doanh nghiệp 1999 đã có 32.441 doanh nghiệp thành lập mới (năm 2000: 14.441 DN; năm 2001: 18.000 DN), bằng hơn 80% tổng số doanh nghiệp thành lập của cả thập kỷ trước đó.
• Phân tích độ tin cậy của các chỉ số quốc tế: Đánh giá độ trễ và sự sụt giảm thứ hạng của Việt Nam giai đoạn 2011–2014 trên bảng xếp hạng Doing Business (từ hạng 92 năm 2011 tụt xuống hạng 98 năm 2012 và hạng 99/189 năm 2014) phản ánh tính thiếu ổn định và bền vững của cải cách thể chế.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đột phá cơ chế liên thông "2 trong 1" nhưng vấp phải rào cản "giấy phép con" hậu đăng ký: Nghị định 43/2010/NĐ-CP đã tạo bước tiến lịch sử khi tích hợp ĐKKD và đăng ký thuế thành thủ tục ĐKDN duy nhất, rút ngắn thời hạn cấp Giấy chứng nhận ĐKDN xuống còn 5 ngày làm việc. Tuy nhiên, quyền tự do kinh doanh bị bẻ gãy ở khâu sau đăng ký do sự bùng phát của hàng trăm loại giấy phép kinh doanh, chứng chỉ hành nghề và điều kiện kinh doanh quy định trái thẩm quyền tại các thông tư, quyết định của các bộ, ngành.
2. Xung đột thể chế sâu sắc giữa Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư: Nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp tại Việt Nam phải thực hiện quy trình kép phức tạp: xin Giấy chứng nhận đầu tư (đồng thời là Giấy chứng nhận ĐKDN) theo Luật Đầu tư 2005 với thời gian thẩm tra kéo dài (từ 15 đến 45 ngày), làm triệt tiêu tính thông thoáng của thủ tục ĐKDN 5 ngày tại Luật Doanh nghiệp.
3. Sự bất bình đẳng và hạn chế quyền tái cấu trúc doanh nghiệp: Các quy định về tổ chức lại doanh nghiệp (chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi) từ Điều 150 đến Điều 155 Luật Doanh nghiệp 2005 bộc lộ sự phân biệt đối xử vô lý: chỉ cho phép chia, tách, hợp nhất, sáp nhập đối với công ty cùng loại hình (như giữa các công ty TNHH hoặc giữa các công ty cổ phần với nhau); doanh nghiệp tư nhân không được sáp nhập, hợp nhất hoặc chia tách, làm nghẽn dòng chảy tái cơ cấu vốn trong nền kinh tế.
4. Quy trình giải thể doanh nghiệp bị tê liệt và bế tắc thể chế: Thủ tục giải thể (Điều 157–159 Luật Doanh nghiệp 2005) biến thành "cơn ác mộng" hành chính. Doanh nghiệp muốn rút lui khỏi thị trường phải tự mình xin xác nhận hoàn thành nghĩa vụ từ hàng loạt cơ quan độc lập: cơ quan thuế (quyết toán thuế phức tạp, kéo dài hàng năm), cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan hải quan, cơ quan công an (hủy con dấu) trước khi cơ quan ĐKKD có thể xóa tên trong thời hạn 7 ngày. Thực trạng này khiến hàng chục ngàn doanh nghiệp ngừng hoạt động nhưng không thể giải thể, trở thành "doanh nghiệp ma" gây nhiễu loạn công tác thống kê và quản lý nhà nước.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc soạn thảo và thông qua Luật Doanh nghiệp 2014 và Luật Đầu tư 2014, cụ thể là: bãi bỏ ghi ngành nghề kinh doanh trên Giấy chứng nhận ĐKDN, tách bạch Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và Giấy chứng nhận ĐKDN, cho phép chuyển đổi linh hoạt giữa DNTN và công ty TNHH, quyền tự quyết con dấu của doanh nghiệp.
• Ý nghĩa quản trị công: Khẳng định yêu cầu chuyển đổi số toàn diện thông qua Hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia (National Business Registration System), bảo đảm tính duy nhất của mã số doanh nghiệp và cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông giữa cơ quan ĐKKD, Thuế, Hải quan và Bảo hiểm xã hội.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu

• Giới hạn phạm vi đối tượng: Luận án tập trung vào 4 loại hình doanh nghiệp phổ quát chịu sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp 2005; chưa đi sâu nghiên cứu thủ tục hành chính đặc thù áp dụng cho các định chế tài chính, ngân hàng, công ty chứng khoán, bảo hiểm, văn phòng luật sư và các tổ chức kinh tế hợp tác xã.
• Tính thời điểm của dữ liệu: Các số liệu khảo sát và bảng xếp hạng môi trường kinh doanh phản ánh thực trạng giai đoạn 2006–2014; chưa phản ánh các biến chuyển kinh tế vĩ mô và công nghệ sau khi Luật Doanh nghiệp 2014, 2020 ra đời.
• Thiếu mô hình kinh tế lượng vi mô: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phân tích luật học định tính kết hợp dữ liệu thống kê mô tả, chưa xây dựng các mô hình định lượng đánh giá độ co giãn giữa chi phí thủ tục hành chính và tỷ suất sinh lời của doanh nghiệp.

Hướng nghiên cứu tương lai

1. Nghiên cứu thể chế ĐKDN điện tử cấp độ 4 và ứng dụng chữ ký số, công nghệ Blockchain trong quản lý định danh pháp nhân thương mại.
2. Khung pháp lý cho thủ tục phá sản doanh nghiệp trong mối liên hệ với TTHC giải thể và tái cấu trúc nợ theo thông lệ quốc tế (UNCITRAL Model Law).
3. Đánh giá tác động pháp lý (Regulatory Impact Assessment - RIA) của hệ thống điều kiện kinh doanh và cấp phép ngành nghề có điều kiện đối với kinh tế số và mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo.
4. Cơ chế tư pháp kiểm soát TTHC: Vai trò của Tòa Hành chính trong việc giải quyết khiếu kiện quyết định hành chính về đăng ký, thu hồi giấy phép doanh nghiệp.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng góp nguồn tài liệu lý luận nền tảng cho công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu các môn học Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và Luật Hành chính tại các cơ sở đào tạo luật lớn ở Việt Nam (Trường ĐH Luật TP.HCM, ĐH Luật Hà Nội, Khoa Luật ĐHQGHN).
• Tác động chính sách và lập pháp: Luận án là tài liệu tham khảo cho Ban soạn thảo Luật Doanh nghiệp (sửa đổi), Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) và Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc bãi bỏ các điều kiện kinh doanh trái luật, thiết kế lại thủ tục thông báo mẫu dấu và đơn giản hóa thủ tục tổ chức lại doanh nghiệp.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Thúc đẩy nỗ lực giảm chi phí gia nhập thị trường cho hàng trăm ngàn doanh nghiệp thành lập mới mỗi năm, giải phóng sức sản xuất và nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nhóm đối tượng	Lợi ích cụ thể từ luận án
Nghiên cứu sinh & Giảng viên Luật	Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh về mối quan hệ giữa PLDN và TTHC; khung phân tích đánh giá chất lượng văn bản quy phạm pháp luật; hệ thống trích dẫn và dữ liệu phong phú.
Nhà làm luật & Hoạch định chính sách	Cơ sở khoa học để thiết kế các quy định về ĐKDN, loại bỏ "giấy phép con", sửa đổi thủ tục giải thể, hoàn thiện cơ chế một cửa liên thông và xây dựng Chính phủ điện tử.
Doanh nghiệp & Luật sư tư vấn	Nắm vững bản chất quyền tự do kinh doanh hiến định, nhận diện rủi ro pháp lý trong quá trình thành lập, tái cấu trúc và giải thể doanh nghiệp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Cơ quan Quản lý ĐKKD & Hành chính	Định hình phương thức phục vụ hành chính công hiện đại, áp dụng tiêu chuẩn kiểm soát TTHC theo Nghị định 63/2010/NĐ-CP, chuẩn hóa quy trình xử lý hồ sơ minh bạch.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận chứng khoa học và xác lập bản chất pháp lý của mối quan hệ giữa quy phạm pháp luật doanh nghiệp (luật nội dung) và quy phạm thủ tục hành chính (luật hình thức), từ đó đề xuất hệ thống 5 nguyên tắc chỉ đạo và 4 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định PLDN về TTHC. Luận án mở rộng Lý thuyết Tự do Kinh tế (Milton Friedman) trong bối cảnh nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, khẳng định TTHC không phải là công cụ ban phát quyền mà là phương thức pháp lý để nhà nước ghi nhận và bảo hộ quyền tự do kinh doanh của công dân.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các công trình của GS.TS Mai Hồng Quỳ (2012) thiên về bảo đảm quyền con người hay PGS.TS Lê Danh Vĩnh (2009) thiên về quản lý kinh tế vĩ mô, luận án đã tích hợp phương pháp phân tích quy phạm luật học kinh điển với phương pháp so sánh luật học quốc tế (Australia, New Zealand, Canada, Malaysia) và đối chiếu thực chứng với các bộ chỉ số đo lường độc lập quy mô lớn (PCI 2012 trên 8.053 DN, PAPI 2012 trên 13.747 người dân, CIEM 2011 trên 2.449 SMEs, Báo cáo Doing Business và WEF). Cách tiếp cận này loại bỏ tính chủ quan, cảm tính trong đánh giá chính sách pháp luật.

3. Phát hiện bất ngờ và nghịch lý thể chế lớn nhất được tìm thấy từ dữ liệu là gì?

Đó là nghịch lý: "Đăng ký thành lập doanh nghiệp ngày càng dễ dàng nhưng chính thức hoạt động và rút lui khỏi thị trường lại vô cùng khó khăn". Số liệu từ Doing Business 2013 cho thấy nhà đầu tư tại Việt Nam phải trải qua tới 10 thủ tục và 34 ngày để đưa một doanh nghiệp đi vào hoạt động (xếp hạng 108/185). Trong khi thủ tục cấp Giấy chứng nhận ĐKDN đã giảm xuống còn 5 ngày làm việc nhờ Nghị định 43/2010/NĐ-CP, doanh nghiệp lại bị bủa vây bởi các điều kiện kinh doanh, giấy phép con của các bộ ngành và bị "giam lỏng" vô thời hạn khi làm thủ tục giải thể do sự đứt gãy kết nối giữa cơ quan ĐKKD, cơ quan Thuế và Bảo hiểm Xã hội.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chuẩn đánh giá hoàn thiện quy định TTHC gồm 4 trục tiêu chí:

1. Tính hợp hiến - hợp pháp;
2. Tính đồng bộ - thống nhất;
3. Tính công khai - minh bạch;
4. Tính hiệu quả - chi phí tuân thủ thấp.

Quy trình đánh giá này hoàn toàn có thể nhân rộng và áp dụng chuẩn hóa cho các lĩnh vực pháp luật kinh tế chuyên ngành khác như đất đai, xây dựng, môi trường, tài chính ngân hàng và đầu tư công.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn bao gồm:

1. Xây dựng lý thuyết quản trị doanh nghiệp số và thủ tục thành lập công ty hoàn toàn tự động trên môi trường điện tử (e-Incorporation).
2. Nghiên cứu cơ chế kiểm soát độc lập tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy định điều kiện kinh doanh dưới luật.
3. Cải cách đồng bộ thủ tục phá sản và giải thể doanh nghiệp tương thích với Chuẩn mực Pháp luật Phá sản Quốc tế UNCITRAL.
4. Thiết lập mô hình chia sẻ dữ liệu liên thông quốc gia giữa cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan tư pháp trong kiểm soát tư cách người quản lý doanh nghiệp.

---

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết căn cơ các vấn đề lý luận cốt lõi về mối quan hệ giữa pháp luật doanh nghiệp và cải cách thủ tục hành chính, khẳng định TTHC là đòn bẩy trực tiếp hiện thực hóa quyền tự do kinh doanh hiến định.
2. Hệ thống hóa thành công 5 nguyên tắc lập pháp và 4 nhóm tiêu chí khoa học đánh giá mức độ hoàn thiện của quy định PLDN về TTHC tại Việt Nam.
3. Phân tích, mổ xẻ toàn diện thực trạng thi hành Luật Doanh nghiệp 2005 và Nghị định 43/2010/NĐ-CP, chỉ rõ những bước tiến vượt bậc của cơ chế ĐKDN liên thông và vạch trần các rào cản thể chế nghiêm trọng từ "giấy phép con", thủ tục tổ chức lại phân biệt đối xử và bế tắc giải thể.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ, kiến nghị luật hóa quy trình ĐKDN liên thông, tách bạch thủ tục đầu tư và đăng ký kinh doanh, mở rộng quyền tổ chức lại cho mọi loại hình doanh nghiệp và tái cấu trúc quy trình giải thể theo hướng một cửa liên thông.
5. So sánh, đối chiếu sâu sắc với kinh nghiệm lập pháp quốc tế (Australia, New Zealand, Canada, OECD), tạo tiền đề lý luận và thực tiễn vững chắc cho công cuộc cải cách thể chế kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị số, kiểm soát rào cản hành chính và hoàn thiện quyền tự do kinh doanh trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Bối cảnh và sự cần thiết của việc nghiên cứu thủ tục hành chính đối với thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp Cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp là giải pháp quan trọng để cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, đảm bảo sự tự do kinh tế, tự do kinh doanh cho doanh nghiệp đã có từ lâu trong chính sách của các quốc gia và các học thuyết kinh tế. Cuộc đại suy thoái kinh tế 1929 – 1933 đã chứng minh sự thắng thế của mô hình kinh tế theo học thuyết Keynes – trường phái trọng cầu, với sự can thiệp mạnh mẽ của nhà nước vào thị trường để hạn chế các khuyết tật thị trường từ hoạt động của doanh nghiệp. Cuộc khủng hoảng dầu lửa 1973 kéo theo sự đình trệ kinh tế ở thập niên 1970 do sự trì trệ, kém hiệu quả của hệ thống bộ máy nhà nước ngày càng cồng kềnh làm cho học thuyết của Keynes bị lu mờ, dẫn đến sự ra đời và hưng thịnh của các học thuyết kinh tế mới – chủ nghĩa tự do mới (newclassical), xuất phát từ lý thuyết kinh tế laissez-faire (tự do kinh doanh) của Milton Friedman.

Các trào lưu kinh tế học trọng cung, chủ nghĩa trọng tiến, kinh tế thị trường xã hội Đức, trường phái REM hay mô hình kinh tế tư bản tự do Anglo-Saxon (học thuyết Reegan – Thatcher) phát triển mạnh trong thập niên 80 của thế kỷ XX. Đặc trưng cơ bản của các trào lưu này là đề cao tự do hóa kinh tế, giảm sự can thiệp của nhà nước xuống mức thấp nhất, loại bỏ mọi giám sát cho giới doanh thương, cải cách hành chính, đẩy mạnh tư hữu hóa khu vực kinh tế công và khôi phục vai trò thống trị của thị trường. Khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết để thế giới đánh giá lại mối quan hệ giữa tự do kinh tế, tự do kinh doanh của doanh nghiệp với vai trò quản lý kinh tế của nhà nước. Đối phó với khủng hoảng kinh tế này, các quốc gia thường đưa ra hai giải pháp quan trọng song song nhau : Một là, có sự can thiệp của nhà nước bằng cách sử dụng biện pháp tài chính cần thiết để giải cứu doanh nghiệp và nền kinh tế.

Hoa Kỳ có gói cứu trợ hơn 1.000 tỷ USD hỗ trợ doanh nghiệp và nền kinh tế trong năm 2008 và 2009. Liên minh Châu Âu (EU) có gói cứu trợ kinh tế cho 27 quốc gia thành viên khoảng 750 tỷ euro.1 Nhật Bản cũng có gói cứu trợ 1 Nguồn : Có thể truy cập tại www.vn/m33/sm37/n35814 , thứ ba ngày 11/05/2010 10 kinh tế rất lớn lên đến 5.050 tỷ JPY (tương đương 1.2 Song, biện pháp giải cứu này không phải quốc gia nào cũng có điều kiện thuận lợi để thực hiện mà phụ thuộc vào tiềm lực tài chính của quốc gia đó, hơn nữa, khoản tài chính giải cứu thường rất lớn. Theo ước tính, để ngăn chặn tác động của khủng hoảng kinh tế, các quốc gia phải cam kết chi số tiền khổng lồ khoảng 3.3 Điều đó gây bất lợi cho các quốc gia, nhất là trong bối cảnh nợ công của nhiều quốc gia đang ở mức cao báo động như hiện nay. Hai là, tiến hành các cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp nhằm rút ngắn quy trình làm thủ tục, cắt giảm chi phí tài chính, bỏ bớt giấy tờ và các điều kiện kinh doanh không cần thiết để hỗ trợ doanh nghiệp gia nhập, rút lui khỏi thị trường hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp được thuận lợi, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm cho xã hội.

Nói cách khác, các quốc gia phải tiến hành cải cách thể chế MTKD trong lĩnh vực thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh và tăng cường hiệu lực QLNN đối với doanh nghiệp. Giải pháp này không tiêu tốn nhiều nguồn lực tài chính của các quốc gia, nhưng đòi hỏi sự kịp thời, khoa học trong chính sách, tạo cơ chế thoáng cho doanh nghiệp thành lập, hoạt động trong nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, cải cách TTHC đối với doanh nghiệp ở các quốc gia không ngừng được đẩy mạnh. Năm 2010, theo thống kê của WB, đã có 216 cải cách thể chế MTKD ở 174 nền kinh tế, có 41 quốc gia cải cách thủ tục thành lập doanh nghiệp.4 Năm 2011, 125 nền kinh tế đã thực hiện 245 cải cách thể chế MTKD, tăng 13% so với năm 2011, có 53 quốc gia cải cách thủ tục thành lập doanh nghiệp.5 Indonesia áp dụng thủ tục thành lập doanh nghiệp mới cho phép NĐT có thể được cấp cùng lúc giấy chứng nhận ĐKKD và giấy phép kinh doanh.

Malaysia thực thi thủ tục hợp nhất công ty, thủ tục đăng ký lao động, thủ tục thuế tại một đầu mối. Một số nước Châu Phi như Liberia và Mali đã áp dụng thủ tục thành lập doanh nghiệp theo cơ chế “một cửa” để cấp ĐKKD cho doanh nghiệp dễ dàng hơn. Năm 2012, 108 nền kinh tế thực hiện 201 cải cách thể chế MTKD, có 36 quốc gia cải cách thủ tục thành lập doanh nghiệp. Năm 2013 có 238 cải cách thể chế MTKD ở 114 nền kinh tế, tăng 18% so với năm 2013.

Nga, Philippines, Ukcraine, Rwanda, Kosovo, 2 Nguồn : Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 27/10/2010, trang 16. 3 Xem : Nguyễn Minh Quang và Đoàn Xuân Thuỷ (đồng chủ biên) : “Chính sách ứng phó với khủng hoảng kinh tế của Việt Nam”, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2010, trang 27.org, 2011 5 Nguồn : www.doingbusiness, 2013 11 Guatemala, Burundi là những nền kinh tế cải cách bậc nhất, có 51 quốc gia cải cách thủ tục thành lập doanh nghiệp.6 Ở thủ tục đóng cửa doanh nghiệp (closing a business), trong giai đoạn 2009 - 2013 đã có 92 cải cách ở 62 nền kinh tế. Năm 2013, có 12 cải cách thủ tục đóng cửa doanh nghiệp ở Italia, Israel, Philippines, Rwanda, Ukraine,…7 Trong vòng 7 năm, các nước Nam Á đã rút ngắn thời gian giải quyết đóng cửa doanh nghiệp từ 4.2 năm vào thời điểm năm 2006 xuống chỉ còn 3.4 năm vào thời điểm năm 2012. Các nước Mỹ Latin và Caribe rút ngắn từ 3.2 năm, chi phí đóng cửa doanh nghiệp giảm từ 17% xuống còn 16%.

Tóm lại, hoạt động cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp trên thế giới thời gian qua có một số điểm đáng chú ý sau : - Thứ nhất, các cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp được tiến hành với hai nội dung chính : giảm bớt số lượng thủ tục và rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục thành lập và giải thể doanh nghiệp cho NĐT. Các cải cách đó được các quốc gia tiến hành chủ yếu trong lĩnh vực thành lập doanh nghiệp với các chương trình cải cách thủ tục ĐKDN (ĐKKD), cấp phép kinh doanh và đăng ký thuế, đảm bảo cho doanh nghiệp phát huy được quyền tự do kinh doanh của họ trong điều kiện kinh tế thị trường và chủ thể thụ hưởng kết quả tích cực từ những cải cách đó là doanh nghiệp, - Thứ hai, các quốc gia sử dụng biện pháp cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp như một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu lực QLNN, thể hiện chức năng của nhà nước điều tiết nền kinh tế, can thiệp vào hoạt động của doanh nghiệp khi cần thiết nhằm hạn chế các khuyết tật thị trường từ hoạt động của doanh nghiệp, tránh các đỗ vỡ kinh tế gây hậu quả xấu cho xã hội. - Thứ ba, cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp ở nhiều nền kinh tế nhằm cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tăng năng lực cạnh tranh để trong thu hút đầu tư. Các cải cách đó dù được tiến hành với nhiều cách thức, phương pháp khác nhau nhưng gắn kết chặt chẽ với yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật về thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp.

Ở Việt Nam, cải cách thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp là chính sách lớn của nhà nước Việt Nam trong thời kỳ đổi mới kinh tế và hội nhập. Từ giữa năm 6 Nguồn : www.doingbusiness, 2014 7 Nguồn : www.doingbusiness, 2014 12 2006, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu về cải cách TTHC trong ba lĩnh vực này nhờ quy định tiến bộ tại Luật DN 2005, Nghị định 43/2010/NĐ-CP và Nghị định 102/2010/NĐ- CP. Việt Nam đã hợp nhất thủ tục ĐKKD với đăng ký thuế thành thủ tục ĐKDN theo phương thức “2 trong 1”, giúp việc thành lập doanh nghiệp được nhanh chóng hơn. Thời hạn ĐKDN, tổ chức lại doanh nghiệp được rút ngắn chỉ còn 5 ngày.

Việc chuyển đổi doanh nghiệp được mở rộng đến doanh nghiệp tư nhân. Các giấy tờ trong hồ sơ tổ chức lại, giải thể doanh nghiệp được lược bớt, phù hợp hơn đã có tác động tích cực thúc đẩy quá trình tái cấu trúc nền kinh tế. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả tích cực trên, thủ tục thành lập và giải thể doanh nghiệp ở Việt Nam so với mặt bằng chung của thế giới vẫn còn khoảng cách khá xa. Thứ hạng của Việt Nam trên trường quốc tế ở các tiêu chí này thường thấp và thiếu ổn định.

Thủ tục ĐKDN tuy dễ nhưng TTHC khác đi kèm lại phức tạp, ảnh hưởng bất lợi đến việc thành lập doanh nghiệp của NĐT. Các quy định về điều kiện kinh doanh và GPKD có chiều hướng bị siết chặt, gây trở ngại lớn cho doanh nghiệp thành lập và hoạt động. Từ thực tiễn trên đã đặt ra nhiều vấn đề lý luận cho khoa học pháp lý phải giải quyết để hoàn thiện PLDN đáp ứng yêu cầu cải cách TTHC ở Việt Nam, đó là : - Cần thiết phải đánh giá lại toàn diện những mặt tích cực và hạn chế của các quy định PLDN về thủ tục thành lập, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp, để có giải pháp hoàn thiện giúp đẩy nhanh, có hiệu quả cải cách TTHC ở Việt Nam. - Nhiều quy định về điều kiện kinh doanh và GPKD vẫn còn cản trở quá trình thành lập và hoạt động của doanh nghiệp.

Để đảm bảo quyền tự do kinh doanh của doanh nghiệp và đáp ứng yêu cầu cải cách TTHC, cần có giải pháp đề xuất loại bỏ những điều kiện kinh doanh và GPKD không còn phù hợp đó, tạo sự thông thoáng cho MTKD.