Luận án Tiến sĩ: Khảo Sát Mô Hình Bệnh Tật và Tử Vong Trẻ Em Tỉnh Vĩnh Long Trong 5 Năm

Luận án tiến sĩ khảo sát mô hình bệnh tật và tử vong trẻ em tại tỉnh Vĩnh Long trong 5 năm, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp phòng ngừa hiệu quả.

• Tác giả: Bùi Quang Nghĩa
• Người hướng dẫn: Phạm Nhật An
• Trường học: Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Khảo sát mô hình bệnh tật và tử vong trẻ em tỉnh Vĩnh Long
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khảo sát bệnh tật trẻ em

Nghiên cứu tập trung vào khảo sát bệnh tật trẻ em tại tỉnh Vĩnh Long trong giai đoạn 5 năm (2010-2014). Dữ liệu thu thập từ các bệnh viện và cộng đồng cho thấy sự thay đổi đáng kể trong mô hình bệnh tật, đặc biệt là sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm và tai nạn thương tích. Phân tích bệnh tật dựa trên Bảng Phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-10) giúp xác định các nhóm bệnh phổ biến như nhiễm trùng hô hấp, tiêu chảy và suy dinh dưỡng. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt giữa mô hình bệnh tật tại bệnh viện và cộng đồng, phản ánh điều kiện kinh tế-xã hội và môi trường địa phương.

1.1. Mô hình bệnh tật tại bệnh viện

Tại các bệnh viện, mô hình bệnh tật trẻ em chủ yếu bao gồm các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, tiêu chảy và sốt xuất huyết. Dữ liệu từ ICD-10 cho thấy nhóm bệnh hô hấp chiếm tỷ lệ cao nhất, tiếp theo là các bệnh tiêu hóa. Phân tích bệnh tật cũng ghi nhận sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm như tai nạn thương tích, phản ánh sự thay đổi trong lối sống và môi trường sống của trẻ em tại Vĩnh Long.

1.2. Mô hình bệnh tật tại cộng đồng

Tại cộng đồng, mô hình bệnh tật trẻ em có sự khác biệt so với bệnh viện, với tỷ lệ cao các bệnh liên quan đến điều kiện vệ sinh và dinh dưỡng như suy dinh dưỡng và nhiễm ký sinh trùng. Nghiên cứu sức khỏe trẻ em cũng chỉ ra rằng các yếu tố như khí hậu, điều kiện kinh tế và tập quán chăm sóc sức khỏe địa phương ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng sức khỏe trẻ em tại Vĩnh Long.

II. Tử vong trẻ em

Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về tử vong trẻ em tại Vĩnh Long, với dữ liệu được thu thập từ cả bệnh viện và cộng đồng. Thống kê tử vong cho thấy các nguyên nhân chính bao gồm nhiễm trùng sơ sinh, suy dinh dưỡng và tai nạn thương tích. Phân tích nguyên nhân tử vong dựa trên ICD-10 giúp xác định các nhóm bệnh gây tử vong hàng đầu, đồng thời đề xuất các biện pháp can thiệp y tế công cộng hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân tử vong tại bệnh viện

Tại bệnh viện, nguyên nhân tử vong trẻ em chủ yếu liên quan đến các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi và sốt xuất huyết. Dữ liệu tử vong cũng cho thấy tỷ lệ tử vong cao ở nhóm trẻ sơ sinh, đặc biệt là do các biến chứng liên quan đến sinh non và suy hô hấp. Phân tích bệnh tật chỉ ra sự cần thiết của việc cải thiện chất lượng chăm sóc sơ sinh và điều trị nhiễm trùng.

2.2. Nguyên nhân tử vong tại cộng đồng

Tại cộng đồng, nguyên nhân tử vong trẻ em chủ yếu là do suy dinh dưỡng và các bệnh liên quan đến điều kiện vệ sinh kém. Nghiên cứu dịch tễ học trẻ em cũng ghi nhận tỷ lệ tử vong cao ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là ở các vùng nông thôn. Chính sách y tế trẻ em cần tập trung vào việc cải thiện dinh dưỡng và vệ sinh môi trường để giảm tỷ lệ tử vong.

III. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn cao trong việc hoạch định chính sách y tế trẻ em tại Vĩnh Long. Dữ liệu về mô hình bệnh tật và tử vong giúp các nhà quản lý y tế xác định các ưu tiên can thiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực phòng chống nhiễm trùng và cải thiện dinh dưỡng. Dự báo bệnh tật trẻ em dựa trên kết quả nghiên cứu cũng hỗ trợ việc lập kế hoạch dài hạn cho hệ thống y tế địa phương.

3.1. Cải thiện chăm sóc sức khỏe trẻ em

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp chăm sóc sức khỏe trẻ em hiệu quả, bao gồm tăng cường giáo dục sức khỏe cộng đồng, cải thiện hệ thống giám sát bệnh tật và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế tại các bệnh viện. Chính sách y tế trẻ em cần tập trung vào việc giảm thiểu các yếu tố nguy cơ như suy dinh dưỡng và nhiễm trùng.

3.2. Định hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu cũng gợi ý các hướng nghiên cứu sức khỏe trẻ em trong tương lai, bao gồm việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp y tế và phân tích sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe trẻ em tại Vĩnh Long. Dự báo bệnh tật trẻ em cũng cần được cập nhật thường xuyên để đáp ứng với các thay đổi trong môi trường và xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: bệnh nhiễm trùng và ký sinh trùng. + Chương II: bướu tân sinh. + Chương III: bệnh của máu, cơ quan tạo máu và các rối loạn liên quan đến cơ chế miễn dịch. + Chương IV: bệnh nội tiết, dinh dưỡng và chuyển hóa.

+ Chương V: rối loạn tâm thần và hành vi. + Chương VI: bệnh hệ thần kinh. + Chương VII: bệnh mắt và phần phụ. + Chương VIII: bệnh tai và xương chũm.

+ Chương IX: bệnh hệ tuần hoàn. + Chương X: bệnh hệ hô hấp. + Chương XI: bệnh hệ tiêu hóa. + Chương XII: các bệnh da và mô dưới da.

+ Chương XIII: bệnh hệ cơ - xương - khớp và mô liên kết. + Chương XIV: bệnh hệ sinh dục - tiết niệu. + Chương XV: thai nghén, sinh đẻ và hậu sản. + Chương XVI: một số bệnh lý xuất phát trong thời kỳ chu sinh.

+ Chương XVII: dị tật bẩm sinh, biến dạng và bất thường về nhiễm sắc thể. 7 + Chương XVIII: các triệu chứng, dấu hiệu và những biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng bất thường không phân loại ở phần khác. + Chương XIX: chấn thương, ngộ độc và một số hậu quả khác do nguyên nhân bên ngoài. + Chương XX: nguyên nhân ngoại sinh của bệnh tật và tử vong.

+ Chương XXI: các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe và tiếp xúc dịch vụ y tế. + Chương XXII: mã phục vụ những mục đích đặc biệt. * ICD 10 đã được Tổ chức Y tế thế giới triển khai xây dựng từ tháng 9 năm 1983. Tài liệu liên quan đến ICD 10 do WHO xuất bản lần đầu tiên năm 1992 bằng tiếng Anh.

Chương XXII không có trong lần ban hành trước. Bảng phân loại tiếng Việt được biên tập lại năm 2013 và ban hành ngày 24 tháng 9 năm 2015 [6]. Bộ mã ICD 10 được quy định như sau: Ký tự thứ nhất (chữ cái) mã hóa chương bệnh. Ký tự thứ hai (số thứ nhất) mã hóa nhóm bệnh.

Ký tự thứ ba (số thứ hai) mã hóa tên bệnh. Ký tự thứ tư (số thứ 3 sau dấu (.)) mã hóa một bệnh chi tiết theo nguyên nhân hay tính đặc thù của một bệnh. Các bệnh bị chấn thương, ngộ độc và một số hậu quả khác do nguyên nhân bên ngoài thuộc chương XIX; do các nguyên nhân bên ngoài của các bệnh tật và tử vong là tai nạn giao thông, sinh hoạt, tự tử, thiên tai, ẩu đả gây thương tích… thuộc chương XX. Như vậy với một người bệnh bị chấn thương, ngộ độc và một số hậu quả khác do bên ngoài sẽ có chẩn đoán bệnh thuộc chương XIX và chẩn đoán nguyên nhân thuộc chương XX.

Một số chỉ số đo lường bệnh tật và tử vong 1. Tỷ số, tỷ lệ, tỷ suất [7] Tỷ số (ratio) là một phân số trong đó tử số (x) và mẫu số (y). X và y có thể hoàn toàn độc lập. Ví dụ: xem xét về giới tính của số trẻ được tiêm chủng trong bệnh viện: nam/nữ.

Tỷ lệ (proportion) là một dạng phân số trong đó tử số (x) thuộc mẫu số (y) thường được dùng cho các biến lưỡng phân. Ví dụ: tỷ lệ (%) nữ trong vùng A = [Nữ/ (nam + nữ)] x 100 Tỷ suất (rate) là dạng đơn vị đo lường tần số thứ 3 được dùng cho các biến nhị phân, tỷ lệ thường là một tỷ số, nó đo sự xuất hiện của một sự kiện trong quần thể trong một khoảng thời gian. Công thức cơ bản của tỷ suất là: Số trường hợp hoặc sự kiện xuất hiện trong một khoảng thời gian Quần thể có nguy cơ trong cùng khoảng thời gian đó Lưu ý ba khía cạnh quan trọng của công thức này:  Những người ở mẫu số phải phản ánh được quần thể mà từ đó những trường hợp ở tử số xuất hiện.  Những trường hợp ở tử số và mẫu số được thực hiện trong cùng một khoảng thời gian.

 Theo lý thuyết, những người ở mẫu số phải chịu nguy cơ của sự kiện đó, nghĩa là những người ở mẫu số cũng có khả năng chịu tác động của sự kiện. Đơn vị đo tần số mắc bệnh [7] Để mô tả sự hiện diện của bệnh tật trong quần thể hay xác suất (nguy cơ) của sự xuất hiện bệnh, ta sử dụng một trong những đơn vị đo tần số mắc bệnh. Theo khái niệm của y tế công cộng, bệnh tật bao gồm ốm đau, chấn 9 thương hay tàn phế. Tất cả những đơn vị này có thể chuyển thành những đơn vị đo đặc thù cho tuổi, chủng tộc, giới tính hay một số đặc tính nào đó của quần thể mà ta đang mô tả.

Tỷ lệ mới mắc Tỷ lệ mới mắc (còn gọi là incidence) là đơn vị đo tần số xuất hiện một sự kiện (ví dụ như những trường hợp mới mắc một loại bệnh) trong một quần thể trong một khoảng thời gian. Công thức tính tỷ lệ mới mắc: Số trường hợp mới xuất hiện trong một khoảng thời gian xác định Quần thể có nguy của giai đoạn nghiên cứu đó Tỷ lệ hiện mắc (prevalence) Tỷ lệ hiện mắc (prevalence), là tỷ lệ của những người trong một quần thể bị mắc một loại bệnh hoặc mang một thuộc tính tại một thời điểm xác định hay trong một khoảng thời gian xác định. Công thức tính tỷ lệ hiện mắc của một bệnh là: Tổng số các trường hợp mới mắc và đã mắc từ trước trong một khoảng thời gian xác định Tổng quần thể trong cùng khoảng thời gian đó 1. Các đơn vị đo tần số tử vong [7] - Tỷ suất chết (Mortality rate) Tỷ suất chết là đơn vị đo tần số xuất hiện tử vong trong một quần thể xác định trong một khoảng thời gian xác định.

Tỷ lệ tử vong của một quần thể xác định, trong một khoảng thời gian xác định được tính theo công thức: Số tử vong xuất hiện trong một giai đoạn thời gian cho trước Kích thước quần thể mà số tử vong xảy ra trong đó 10 Tỷ suất chết đặc trưng theo tuổi (ASDR) là tổng số trường hợp chết của một độ tuổi hoặc nhóm tuổi chia cho dân số của độ tuổi hoặc nhóm tuổi đó và nhân với hệ số, thường là 1000. Tỷ suất chết sơ sinh (neonatal mortality rate – NMR) là chỉ số thường dùng để mô tả tình trạng sức khỏe của một cộng đồng. Tỷ suất tử vong sơ sinh là số trẻ chết từ 0 – 28 ngày tuổi trên 1000 sơ sinh sống. Tỷ suất chết của trẻ em dưới 1 tuổi là thước đo quan trọng về mức sống, kinh tế - xã hội của một quốc gia.

Tỷ suất chết trẻ em dưới một tuổi = Số tử vong trong một năm của trẻ dưới một tuổi = x 1000 Tổng số trẻ sinh ra sống trong cùng năm Tỷ suất chết của trẻ dưới 5 tuổi (under 5 mortality rate – U5MR) là số trẻ chết từ 0 – 5 tuổi trên 1000 sơ sinh sống. Mô hình bệnh tật Dịch tễ học là việc nghiên cứu sự phân bố và các yếu tố quyết định của các tình trạng hay sự kiện liên quan đến sức khoẻ trong các quần thể xác định và việc ứng dụng nghiên cứu này vào phòng ngừa và kiểm soát các vấn đề sức khoẻ [7]. Mô hình bệnh tật tại bệnh viện Nghiên cứu mô hình bệnh tật trong bệnh viện chủ yếu dựa vào hồ sơ lưu trữ tại các bệnh viện theo bệnh án mẫu thống nhất toàn ngành y tế. Có nhiều loại bệnh án khác nhau cho từng chuyên khoa nhưng phải đảm bảo tính thống nhất ở những thông tin chính, thuận lợi cho việc thống kê và nghiên cứu.

Nghiên cứu mô hình bệnh tật tại bệnh viện có thuận lợi là có tiêu chuẩn chẩn đoán, có sự hỗ trợ của xét nghiệm. Chẩn đoán lúc ra viện hay tử vong được thực hiện thống nhất theo bảng phân loại bệnh tật ICD 10. Tuy nhiên, chẩn đoán cũng còn phụ thuộc vào trình độ chuyên môn của nhân viên y tế và 11 điều kiện xét nghiệm của cơ sở y tế. Do đó, phân loại ở các bệnh viện khác nhau đôi khi có sự khác biệt, mặc dù từ năm 2015, với quyết định của 3970/QĐ - BYT của Bộ Y tế việc phân loại bệnh đã thống nhất hơn [6].

Tuy nhiên, mô hình bệnh tật tại bệnh viện cũng không phản ánh hết được bệnh lý trong cộng đồng. Một số bệnh lý nhẹ nhưng tỷ lệ mắc nhiều được điều trị ngoại trú dẫn đến làm thay đổi mô hình bệnh nội trú như các bệnh lý nhiễm khuẩn hô hấp trên, nhiễm trùng da, bệnh lý răng miệng,. Trong khi đó các bệnh lý mạn tính có thể được điều trị nhiều đợt trong năm làm số liệu thống kê bị ảnh hưởng như các bệnh lý tim bẩm sinh, bệnh máu, ung thư,. Điều này là sự khác biệt giữa mô hình bệnh tật và cấu trúc bệnh tật.

Mô hình bệnh tật trên thế giới Để định hướng cho phát triển, các nước trên thế giới đều thực hiện nghiên cứu mô hình bệnh tật để có những chính sách cải thiện tốt nhất cho sức khỏe người dân từ các nước đang phát triển đến các nước đã phát triển. Hoa Kỳ với nền kinh tế phát triển, năm 2007, có mô hình bệnh tật đặc trưng của một nước đã phát triển. Nhóm bệnh lý không lây như tiểu đường, tim mạch, bệnh lý người già là nhóm bệnh lý chính. Trong các nguyên nhân tử vong, hàng đầu là bệnh tim, ung thư và đột quỵ [9].

Trong khi đó, mô hình bệnh tật tại bệnh viện tỉnh Champasac - Lào cho thấy bệnh lý nhập viện cao nhất năm 2005 là: viêm dạ dày ruột do nhiễm khuẩn (18,3%), sốt rét (17,5%), tai nạn giao thông (14,9%), sốt xuất huyết (11,5%), viêm đường hô hấp (10,2%), tiêu chảy (9,8%), viêm Amydal (7,1%), viêm ruột thừa (6,4%), tâm thần thần kinh (2,3%) và tăng huyết áp (2,0%) [10]. Điều này cho thấy mô hình bệnh tật ở các nước đang phát triển khác biệt so với các nước phát triển. Mô hình bệnh tật tại Việt Nam Mô hình chung Tại Việt Nam, hằng năm Bộ Y tế đều có thống kê các số liệu về số mắc, số chết và mô hình bệnh tật trong niên giám thống kê Y tế Việt Nam được tổng kết từ báo cáo y tế địa phương gởi về Bộ Y tế. Theo số liệu báo cáo từ năm 1996 – 2007, mô hình bệnh tật nước ta đã dần thay đổi.

Nhóm bệnh không lây nhiễm và tai nạn, chấn thương có xu hướng tăng. Tỷ lệ giữa các bệnh lây - không lây - tai nạn, chấn thương, ngộ độc năm 1996 là 37,63% - 50,02% - 12,35%. Tuy nhiên, đến năm 2007 tỷ lệ này là 25,73% - 60,65% - 13,62% [11]. Nguyên nhân là do sự phát triển đô thị hóa làm gia tăng các tai nạn, đặc biệt là tai nạn giao thông.