Luận án tiến sĩ hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em 3659 tháng tuổi dân tộc thái tại thành phố sơn la tỉnh sơn la

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Khúc Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Hà Anh Đức
• Trường học: Viện Dinh Dưỡng
• Chuyên ngành: Dinh Dưỡng
• Đề tài: Hiệu Quả Bổ Sung Đa Vi Chất Dinh Dưỡng Và Bột Lá Riềng Ấm Lên Tình Trạng Dinh Dưỡng Và Miễn Dịch Của Trẻ Em 36-59 Tháng Tuổi Dân Tộc Thái Tại Thành Phố Sơn La, Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Suy dinh dưỡng
• 1.2. Nguyên nhân suy dinh dưỡng
• 1.3. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score
• 1.4. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới
• 1.5. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em Việt Nam
• 1.6. Các nghiên cứu can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng cho trẻ em
• 1.7. Dinh dưỡng và nhiễm khuẩn ở trẻ em
• 1.8. Tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em
• 1.9. Mối quan hệ giữa SDD và nhiễm khuẩn
• 1.10. Các nghiên cứu về bổ sung dinh dưỡng cải thiện tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ em
• 1.11. Đặc điểm và các nghiên cứu về cây Riềng ấm
• 1.11.1. Đặc điểm của cây Riềng ấm
• 1.11.2. Các nghiên cứu về hoạt tính sinh học của Alpinia zerumbet
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Cỡ mẫu và chọn mẫu
• 2.3.1. Cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.3.2. Cỡ mẫu cho nghiên cứu can thiệp
• 2.4. Phương pháp thu thập số liệu và đánh giá các chỉ số/biến số nghiên cứu
• 2.4.1. Thu thập thông tin chung và thông tin về tình hình bệnh tật của trẻ
• 2.4.2. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 2.4.3. Thu thập số liệu và đánh giá chỉ số huyết học, miễn dịch
• 2.4.4. Thu thập số liệu và đánh giá khẩu phần
• 2.4.5. Tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ
• 2.5. Triển khai nghiên cứu
• 2.5.1. Thời gian can thiệp
• 2.5.2. Chuẩn bị địa bàn nghiên cứu
• 2.5.3. Tập huấn cho cán bộ tham gia nghiên cứu
• 2.5.4. Triển khai nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.5.5. Triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.5.6. Giám sát triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.6. Sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.6.1. Thành phần của sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.6.2. Kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng sản phẩm
• 2.6.3. Đánh giá mức độ chấp nhận sản phẩm
• 2.7. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.8. Các biện pháp khống chế sai số
• 2.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 3.1.1. Thông tin chung về trẻ em nghiên cứu
• 3.1.2. Chỉ số nhân trắc trung bình của trẻ em nghiên cứu
• 3.1.3. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em nghiên cứu
• 3.2. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.2.1. Thông tin về trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái trước can thiệp
• 3.2.2. Đặc điểm khẩu phần của trẻ em 36-59 tháng tuổi
• 3.2.3. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.3. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch và tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.3.1. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.3.2. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 4.2. Đặc điểm nhân trắc của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La
• 4.3. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.4. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số nhân trắc của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.5. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tỷ lệ suy dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu
• 4.6. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến nồng độ Hemoglobin và tỷ lệ thiếu máu của trẻ em nghiên cứu
• 4.7. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch (IgG, IgM) và tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.8. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch
• 4.9. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ
• 4.10. Một số hạn chế trong quá trình triển khai nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La

Tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La đang là một vấn đề cấp bách. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại tỉnh này vẫn ở mức cao, đặc biệt là ở trẻ em dân tộc thiểu số. Việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất mà còn nâng cao sức đề kháng, giảm nguy cơ mắc bệnh tật.

1.1. Tình hình dinh dưỡng trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La

Trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La thường gặp phải tình trạng suy dinh dưỡng do nhiều nguyên nhân như thiếu hụt dinh dưỡng, điều kiện sống khó khăn và thiếu kiến thức về dinh dưỡng. Theo nghiên cứu, tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng thể nhẹ cân lên tới 21,3%, trong khi tỷ lệ thấp còi là 34,3%.

1.2. Vai trò của miễn dịch trong sự phát triển của trẻ em

Miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ trẻ em khỏi các bệnh tật. Trẻ em có tình trạng dinh dưỡng tốt thường có hệ miễn dịch mạnh mẽ hơn, giúp giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn như tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp.

II. Vấn đề và thách thức trong việc nâng cao dinh dưỡng cho trẻ em dân tộc Thái

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em dân tộc Thái, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các yếu tố như điều kiện kinh tế, văn hóa và giáo dục ảnh hưởng lớn đến việc chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em dân tộc Thái bao gồm thiếu hụt thực phẩm, thiếu kiến thức về dinh dưỡng và điều kiện sống không đảm bảo. Nhiều gia đình vẫn duy trì thói quen ăn uống không hợp lý, dẫn đến tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng.

2.2. Tác động của văn hóa và phong tục tập quán

Văn hóa và phong tục tập quán của người dân tộc Thái có thể ảnh hưởng đến thói quen ăn uống và chăm sóc sức khỏe. Việc thiếu thông tin và giáo dục về dinh dưỡng có thể dẫn đến những quyết định sai lầm trong việc chăm sóc trẻ.

III. Phương pháp cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em dân tộc Thái

Để nâng cao tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch cho trẻ em dân tộc Thái, cần áp dụng các phương pháp can thiệp dinh dưỡng hiệu quả. Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và sử dụng các sản phẩm tự nhiên như bột lá Riềng ấm đã được chứng minh là có hiệu quả.

3.1. Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng

Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em. Nghiên cứu cho thấy việc bổ sung này giúp tăng cường sức đề kháng và cải thiện tình trạng dinh dưỡng tổng thể.

3.2. Sử dụng bột lá Riềng ấm trong chế độ ăn

Bột lá Riềng ấm chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, giúp nâng cao sức khỏe và miễn dịch cho trẻ. Việc đưa bột lá Riềng ấm vào chế độ ăn hàng ngày có thể giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và giảm nguy cơ mắc bệnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về dinh dưỡng trẻ em

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp can thiệp dinh dưỡng có thể mang lại kết quả tích cực cho sức khỏe của trẻ em dân tộc Thái. Các chỉ số dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ đã được cải thiện rõ rệt sau khi thực hiện các biện pháp này.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu can thiệp

Các nghiên cứu cho thấy rằng trẻ em được bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm có sự cải thiện rõ rệt về chỉ số dinh dưỡng và miễn dịch. Tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng giảm đáng kể sau can thiệp.

4.2. Ứng dụng các biện pháp can thiệp trong cộng đồng

Việc áp dụng các biện pháp can thiệp dinh dưỡng trong cộng đồng cần được thực hiện đồng bộ và liên tục. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng để nâng cao nhận thức và thực hiện các biện pháp này.

V. Kết luận và tương lai của dinh dưỡng trẻ em dân tộc Thái

Cải thiện tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch cho trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các biện pháp can thiệp hiệu quả để đảm bảo sức khỏe cho thế hệ tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của dinh dưỡng trong phát triển trẻ em

Dinh dưỡng là yếu tố quyết định đến sự phát triển toàn diện của trẻ em. Việc đảm bảo dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ và tâm lý.

5.2. Hướng đi tương lai cho dinh dưỡng trẻ em dân tộc Thái

Trong tương lai, cần có nhiều chương trình nghiên cứu và can thiệp hơn nữa để cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em dân tộc Thái. Việc nâng cao nhận thức về dinh dưỡng và sức khỏe trong cộng đồng là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi vẫn là một vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng tại các quốc gia đang phát triển. Suy dinh dưỡng bao gồm suy dinh dưỡng protein - năng lượng (nhẹ cân, thấp còi, gầy còm), thiếu vi chất dinh dưỡng và thừa cân, béo phì. Năm 2019, toàn cầu có khoảng 149 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thấp còi, gần 50 triệu trẻ gầy còm và 340 triệu trẻ thiếu vi chất dinh dưỡng. Suy dinh dưỡng gây rối loạn chức năng ruột, suy giảm khả năng hấp thu, làm tổn thương hệ thống miễn dịch đặc hiệu cũng như cơ chế bảo vệ bẩm sinh, dẫn đến suy giảm tăng trưởng thể chất, cản trở phát triển nhận thức và gia tăng tỷ lệ mắc bệnh, tử vong. Lứa tuổi mẫu giáo (36-59 tháng tuổi) là giai đoạn trẻ bước vào môi trường sinh hoạt tập thể, gia tăng tần suất tiếp xúc với mầm bệnh, khiến nguy cơ nhiễm khuẩn và suy dinh dưỡng tăng cao.

Để giải quyết vấn đề này, các can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng được Liên hợp quốc đánh giá là giải pháp cấp bách và tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, các kết quả can thiệp vi chất trên thế giới vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất và các tác động kết hợp tối ưu giữa vi chất với các hợp chất sinh học tự nhiên chưa được làm sáng tỏ đầy đủ. Bên cạnh đó, việc sử dụng các chế phẩm tổng hợp hóa dược nhằm tăng cường miễn dịch thường tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các tác dụng không mong muốn ở trẻ nhỏ. Cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) chứa nhiều hợp chất polyphenol có hoạt tính sinh học cao (như axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol) đã được chứng minh có đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và kích thích miễn dịch, song các nghiên cứu ứng dụng trên đối tượng trẻ em còn rất hạn chế. Tại tỉnh Sơn La, một địa bàn miền núi khó khăn với hơn 80% là đồng bào dân tộc thiểu số (trong đó dân tộc Thái chiếm 54%), tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi năm 2015 vẫn ở mức cao: 21,3% nhẹ cân, 34,3% thấp còi và 15,7% gầy còm. Do đó, luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống về việc ứng dụng giải pháp kết hợp đa vi chất và bột thảo dược tự nhiên để cải thiện đồng thời thể lực và miễn dịch cho trẻ em dân tộc thiểu số tại địa phương.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La.
2. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.
3. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên chỉ số miễn dịch IgG, IgM và nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.

Đối tượng nghiên cứu bao gồm trẻ em từ 36 đến 59 tháng tuổi tại các trường mầm non thuộc thành phố Sơn La (trong giai đoạn điều tra cắt ngang) và trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái (trong giai đoạn nghiên cứu can thiệp), cùng bà mẹ và người chăm sóc trẻ. Địa điểm triển khai là các trường mầm non trên địa bàn thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La, tiêu biểu như Trường Mầm non Chiềng Xôm và Trường Mầm non Hua La. Thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận án vào năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm lại các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung trọng tâm:

Về can thiệp vi chất dinh dưỡng đơn lẻ và đa vi chất trên thế giới, Brown và cs (2002) qua phân tích tổng hợp đã chỉ ra việc bổ sung kẽm giúp cải thiện chiều cao ở trẻ em, đặc biệt là nhóm trẻ nhỏ và bị thấp còi ban đầu. Mayo-Wilson và cs (2009) cùng Brown KH và cs (2014) ghi nhận bổ sung kẽm cải thiện chỉ số chiều cao theo tuổi (HAZ) và cân nặng theo chiều cao (WHZ), tuy nhiên hiệu ứng này không còn khi kẽm được dùng đồng thời với sắt. Imdad và cs (2011) tổng hợp 36 nghiên cứu can thiệp kẽm ở trẻ dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển, kết luận liều 10 mg kẽm/ngày trong 24 tuần làm tăng 0,37 cm chiều cao so với nhóm chứng. Về can thiệp sắt, phân tích từ 60 thử nghiệm của Gera và cs (2012) cho thấy bổ sung sắt vào thực phẩm làm tăng nồng độ hemoglobin (0,42 g/dL) và ferritin huyết thanh (1,36 μg/L), giảm nguy cơ thiếu máu (RR = 0,59) và thiếu sắt (RR = 0,48). Varma và cs (2007) bổ sung Premix (sắt, vitamin A, axit folic) trong 24 tuần cho 516 trẻ 36-66 tháng tại Tây Bengal, Ấn Độ, ghi nhận nồng độ hemoglobin tăng và tỷ lệ thiếu máu giảm rõ rệt. Della Lucie và cs (2017) can thiệp gạo bổ sung kẽm, thiamine, axit folic trong 4 tháng trên 99 trẻ mầm non, ghi nhận cải thiện đáng kể vi chất và hemoglobin. Một phân tích tổng quan năm 2019 trên 13 công trình với 5.810 đối tượng kết luận đa vi chất làm giảm tỷ lệ nguy cơ thiếu máu (PR = 0,66) và nâng cao hemoglobin (chênh lệch trung bình 3,37 g/L), nhưng không ghi nhận tác động rõ lên bệnh tiêu chảy (RR = 0,97).

Tại Việt Nam, Lê Thị Hợp và cs (2005) tiến hành thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 306 trẻ 6-12 tháng, kết luận việc bổ sung đa vi chất hàng ngày giúp hạn chế sự suy giảm Z-score chiều cao theo tuổi và làm tăng nồng độ hemoglobin (16,4 g/L so với 8,6 g/L ở nhóm giả dược). Vũ Thanh Hương (2011) can thiệp sản phẩm Davin kid chứa protein và vi chất trong 18 tháng, ghi nhận cải thiện chiều cao, cân nặng và giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi, tiêu chảy. Nguyễn Thị Hải Hà (2012) can thiệp lyzin kết hợp đa vi chất ở trẻ 6-12 tháng tuổi, làm tăng kẽm huyết thanh, giảm 22,9% số lần mắc và giảm 19,47% số ngày mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Trần Thị Lan (2012, 2013) nghiên cứu trên trẻ 12-36 tháng dân tộc Pako và Vân Kiều, chứng minh biện pháp phối hợp tẩy giun và đa vi chất làm tăng nồng độ hemoglobin, retinol, kẽm, IGF-I, đồng thời giảm số đợt và số ngày mắc tiêu chảy, viêm đường hô hấp. Nguyễn Lân (2012) và Vũ Thị Kim Hoa (2017) can thiệp sữa bổ sung prebiotic, synbiotic và vi chất, chứng minh sự gia tăng nồng độ IgA huyết thanh và IgA trong phân, giúp giảm tỷ lệ nhiễm khuẩn tiêu hóa và hô hấp. Phạm Thị Dung và cs (2020) can thiệp sữa PediaSure trong 6 tháng trên 140 trẻ thấp còi 24-48 tháng tại Thái Bình, làm giảm tỷ lệ thiếu máu từ 29,2% xuống 10,4% và thiếu kẽm từ 66,0% xuống 29,2%.

Về mối quan hệ giữa dinh dưỡng và nhiễm khuẩn, Scrimshaw (1968) đã mô tả vòng luẩn quẩn: suy dinh dưỡng dẫn đến nhiễm khuẩn và nhiễm khuẩn làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng do chán ăn và giảm hấp thu. Mac Donald (2000) và Stefanidou (2006) làm rõ cơ chế kẽm tham gia điều hòa miễn dịch. W. Zhou và cs (2004) ghi nhận việc bổ sung lysine vào bột mì làm gia tăng nồng độ tế bào T CD3, bổ thể C3, cũng như các kháng thể IgG, IgM ở trẻ em.

Về cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet), Cristiane P và cs (2009) xác định tinh dầu lá chứa 52,5% monoterpene có khả năng ức chế E. coli, S. aureus, S. epidermidis và nấm Candida albicans. Thân rễ cây có hoạt tính ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori. Các dẫn xuất kavalactone gồm dihydro-5,6-dehydrokawain (DDK) và 5,6-dehydrokawain (DK) phân lập từ lá có tác dụng ức chế enzym integrase của virus HIV (IC50 lần lượt là 3,6 và 4,4 µg/ml) và ức chế enzym neuraminidase của virus cúm. Mari Narusaka và cs (2020-2021) chứng minh proanthocyanidins (PACs) từ lá Riềng ấm bất hoạt virus cúm A và virus gây dịch tiêu chảy lợn. N. Sawangjaroen và cs (2006) ghi nhận khả năng kháng amip Entamoeba histolytica, và Macedo và cs (2012) chỉ ra tác dụng diệt ký sinh trùng của nước sắc Riềng ấm. Kenji Gonda và cs (2021) ghi nhận người dân Okinawa sử dụng lá Riềng ấm có nồng độ kháng thể IgA tiết cao, tăng cường miễn dịch chống virus hô hấp.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn là: Các công trình trước đây chủ yếu can thiệp vi chất đơn thuần hoặc bổ sung men vi sinh; chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của việc kết hợp đa vi chất dinh dưỡng với bột lá cây Riềng ấm giàu polyphenol lên các chỉ số nhân trắc, nồng độ huyết sắc tố, kháng thể miễn dịch dịch thể (IgG, IgM) và tình hình mắc tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em mẫu giáo vùng dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung lý thuyết và các khái niệm chuẩn hóa quốc tế:

• Khung khái niệm của UNICEF (1997) về nguyên nhân suy dinh dưỡng ở bà mẹ và trẻ em: phân cấp thành 3 nhóm nguyên nhân gồm nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần ăn thiếu hụt, bệnh tật), nguyên nhân gián tiếp (dịch vụ chăm sóc bà mẹ trẻ em yếu kém, thiếu nước sạch, vệ sinh môi trường kém, đói nghèo) và nguyên nhân cơ bản (chính sách kinh tế - xã hội, kiến trúc thượng tầng).
• Khái niệm suy dinh dưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): sự mất cân bằng giữa năng lượng/chất dinh dưỡng nạp vào và nhu cầu cơ thể, bao gồm thể thiếu dinh dưỡng (nhẹ cân, thấp còi, gầy còm), thiếu vi chất và thừa cân/béo phì.
• Chuẩn tăng trưởng trẻ em của WHO năm 2006 (WHO Child Growth Standards) sử dụng chỉ số Z-score để đánh giá thể lực: Z-score = (Kích thước đo được - Giá trị trung bình quần thể tham chiếu) / Độ lệch chuẩn của quần thể tham chiếu. Suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (WAZ < -2 SD), thấp còi (HAZ < -2 SD) và gầy còm (WHZ < -2 SD).
• Cơ sở lý thuyết về tương tác giữa dinh dưỡng và miễn dịch: Thiếu hụt dinh dưỡng dẫn đến teo cơ quan lympho, giảm số lượng tế bào T, suy giảm chức năng thực bào và suy giảm nồng độ các globulin miễn dịch; ngược lại, các đợt nhiễm khuẩn đường ruột và đường hô hấp làm tăng dị hóa đạm, tiêu hao vi chất và cản trở hấp thu dinh dưỡng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được triển khai theo hai thiết kế dịch tễ học:

1. Thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang: Khảo sát trên toàn bộ trẻ 36-59 tháng tuổi đang học tại các trường mầm non trên địa bàn thành phố Sơn La nhằm xác định thực trạng nhân trắc, tỷ lệ suy dinh dưỡng các thể theo độ tuổi, giới tính, khu vực cư trú và dân tộc.
2. Thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng: Nhóm can thiệp là trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái được bổ sung sản phẩm gói bột phối hợp đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm; nhóm đối chứng nhận chế độ chăm sóc thông thường hoặc giả dược tương đương về hình thức.

Phương pháp thu thập dữ liệu và công cụ đánh giá:

• Nhân trắc học: Đo chiều cao đứng (chính xác đến 0,1 cm) và cân nặng (cân điện tử chính xác đến 0,1 kg), chuyển đổi thành các chỉ số Z-score (HAZ, WAZ, WHZ) bằng phần mềm WHO Anthro.
• Xét nghiệm cận lâm sàng: Thu thập mẫu máu tĩnh mạch trước và sau thời gian can thiệp. Nồng độ hemoglobin được phân tích để xác định tình trạng thiếu máu dinh dưỡng. Nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM huyết thanh được định lượng bằng kỹ thuật sinh hóa miễn dịch chuyên dụng.
• Khẩu phần ăn: Đánh giá giá trị dinh dưỡng khẩu phần thực tế của trẻ tại thời điểm bắt đầu và kết thúc can thiệp bằng phương pháp điều tra ghi chép và cân đong thực phẩm.
• Theo dõi nhiễm khuẩn: Cán bộ y tế và giáo viên phối hợp ghi nhận hàng ngày các đợt mắc tiêu chảy (phân lỏng ≥ 3 lần/ngày), số ngày mắc/đợt, số ngày mắc tích lũy/trẻ, thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi xuất hiện đợt tiêu chảy đầu tiên; tương tự ghi nhận đối với các triệu chứng nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính.

Sản phẩm can thiệp: Sản phẩm được bào chế dưới dạng gói bột 1g, kết hợp đa vi chất dinh dưỡng (các vitamin và khoáng chất thiết yếu) với bột lá Riềng ấm do Phòng thí nghiệm Makise Lifeup cung cấp. Bột lá Riềng ấm được kiểm nghiệm chứa hàm lượng polyphenol cao. Toàn bộ lô sản phẩm được kiểm tra các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, vi sinh vật, kim loại nặng và tiến hành thử nghiệm mức độ chấp nhận cảm quan trên nhóm trẻ thử nghiệm trước khi áp dụng đại trà.

Dữ liệu được làm sạch, khống chế sai số qua tập huấn điều tra viên, chuẩn hóa cân đo và kiểm tra chéo số liệu; phân tích thống kê bằng phần mềm y sinh học chuyên ngành, so sánh các tỷ lệ, tính toán giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và mức ý nghĩa thống kê p < 0,05. Nghiên cứu tuân thủ các quy định về đạo đức nghiên cứu y sinh học, được sự đồng thuận của phụ huynh và các cấp quản lý địa phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết và số liệu dịch tễ học về dinh dưỡng và nhiễm khuẩn:

• Khái niệm suy dinh dưỡng theo WHO và mô hình nguyên nhân của UNICEF (1997).
• Dịch tễ học suy dinh dưỡng toàn cầu: Tỷ lệ thấp còi giảm từ 32,4% năm 2000 xuống 21,3% năm 2019 (Châu Á giảm từ 37,8% xuống 21,8%), tuy nhiên số trẻ thấp còi tại Châu Phi tăng từ 49,7 triệu lên 57,5 triệu trẻ. Năm 2019, toàn cầu có 47 triệu trẻ gầy còm (Châu Á chiếm 32,6 triệu trẻ) và 38,3 triệu trẻ thừa cân.
• Tình trạng thiếu vi chất: Toàn cầu có 42% trẻ dưới 5 tuổi thiếu máu (Nam Á 55%, Châu Phi cận Sahara 60%). Đông Nam Á thuộc nhóm có nguy cơ thiếu kẽm cao thứ 3 thế giới.
• Dịch tễ học tại Việt Nam: Tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân giảm xuống 12,8%, thấp còi còn 23,2%, gầy còm còn 6,5% vào năm 2018; tỷ lệ thừa cân béo phì tăng lên 9,2%. Vùng Tây Nguyên và miền núi phía Bắc có tỷ lệ thấp còi cao nhất cả nước (lần lượt là 32,7% và 25,4%). Tỷ lệ thấp còi ở trẻ em dân tộc thiểu số năm 2015 là 31,4%, cao hơn nhiều so với trẻ dân tộc Kinh (17,5%). Đến năm 2020, tỷ lệ thiếu kẽm ở trẻ 6-59 tháng tuổi vẫn ở mức nặng với 58,0% (miền núi phía Bắc là 67,7%); thiếu máu là 19,6% (miền núi phía Bắc là 23,4%).
• Tình hình tại Sơn La: Năm 2015, tỷ lệ nhẹ cân là 21,3%, thấp còi là 34,3%, gầy còm là 15,7%, nằm trong nhóm 22 tỉnh có tỷ lệ thấp còi cao nhất cả nước.
• Dịch tễ bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp: Tiêu chảy gây tử vong cho khoảng 525.000 trẻ dưới 5 tuổi mỗi năm; viêm phổi gây tử vong cho 740.180 trẻ năm 2019 (chiếm 14% tổng tử vong trẻ dưới 5 tuổi). Vòng luẩn quẩn bệnh lý giữa suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn được phân tích chi tiết.
• Tổng quan thực vật học và hóa học cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet): Phân tích chi tiết thành phần kavalactone (DK, DDK) và các polyphenol (axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol). Tổng hợp các bằng chứng in vitro và in vivo về hoạt tính kháng khuẩn (E. coli, S. aureus, H. pylori), kháng virus (HIV, cúm A, virus tiêu chảy), kháng ký sinh trùng (E. histolytica), chống oxy hóa và kích thích miễn dịch tiết IgA.

+------------------------------------------------------------+-----------------------+
| Chỉ số dịch tễ học dinh dưỡng (Việt Nam 2018 - 2020)       | Tỷ lệ ghi nhận (%)    |
+------------------------------------------------------------+-----------------------+
| Suy dinh dưỡng thể nhẹ cân toàn quốc (2018)                | 12,8%                 |
| Suy dinh dưỡng thể thấp còi toàn quốc (2018)               | 23,2%                 |
| Suy dinh dưỡng thể gầy còm toàn quốc (2018)                | 6,5%                  |
| Thấp còi vùng Tây Nguyên (2018)                            | 32,7%                 |
| Thấp còi vùng Miền núi và trung du phía Bắc (2018)         | 25,4%                 |
| Thiếu máu trẻ em 6-59 tháng toàn quốc (2020)               | 19,6%                 |
| Thiếu máu trẻ em Miền núi phía Bắc (2020)                  | 23,4%                 |
| Thiếu kẽm trẻ em 6-59 tháng toàn quốc (2020)               | 58,0%                 |
| Thiếu kẽm trẻ em Miền núi phía Bắc (2020)                  | 67,7%                 |
| Suy dinh dưỡng thấp còi tỉnh Sơn La (2015)                 | 34,3%                 |
| Suy dinh dưỡng nhẹ cân tỉnh Sơn La (2015)                  | 21,3%                 |
| Suy dinh dưỡng gầy còm tỉnh Sơn La (2015)                  | 15,7%                 |
+------------------------------------------------------------+-----------------------+

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày cấu trúc phương pháp luận và quy trình thực hiện:

• Đối tượng: Trẻ 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La và phân nhóm can thiệp riêng biệt cho trẻ em dân tộc Thái.
• Địa bàn: Trường Mầm non Chiềng Xôm, Trường Mầm non Hua La và các trường mầm non trên địa bàn thành phố Sơn La.
• Quy trình can thiệp: Bổ sung hàng ngày 1 gói (1g) chứa đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm vào bữa ăn tại trường mầm non.
• Quy chuẩn sản phẩm: Bột lá Riềng ấm từ Phòng thí nghiệm Makise Lifeup, bảng thành phần polyphenol trong 100g bột lá cây Riềng ấm, thành phần vi chất trong 1 gói sản phẩm 1g (Bảng 2.4). Đánh giá mức độ chấp nhận cảm quan trên trẻ mầm non.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Kỹ thuật cân đo nhân trắc, quy trình lấy mẫu máu tĩnh mạch phân tích hemoglobin, IgG, IgM; kỹ thuật phỏng vấn khẩu phần 24 giờ và sổ theo dõi tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp hàng ngày.
• Quản lý và xử lý thống kê: Khống chế sai số bằng hiệu chuẩn thiết bị, kiểm tra độ lặp lại của kỹ thuật viên; phân tích số liệu y sinh học, kiểm định khác biệt trước - sau can thiệp và giữa nhóm chứng - can thiệp. Quy chuẩn đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Trình bày các phát hiện qua các bảng và biểu đồ số liệu:

• Thực trạng nhân trắc và dinh dưỡng tại thành phố Sơn La: Phân bố mẫu theo độ tuổi, giới tính, khu vực sinh sống và thành phần dân tộc (Thái, Kinh...). Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm theo từng trường mầm non và mức độ phối hợp giữa các thể suy dinh dưỡng. Trẻ em dân tộc Thái có tỷ lệ suy dinh dưỡng cao hơn rõ rệt so với trẻ dân tộc Kinh.
• Đặc điểm nền của đối tượng can thiệp (trẻ dân tộc Thái): Các chỉ số nhân trắc ban đầu (chiều cao, cân nặng, HAZ, WAZ, WHZ), đặc điểm nhân khẩu của bà mẹ, điều kiện kinh tế hộ gia đình, giá trị dinh dưỡng khẩu phần và tính cân đối khẩu phần ăn trước can thiệp.
• Hiệu quả can thiệp lên tình trạng dinh dưỡng: Mức tăng trưởng nhân trắc (chiều cao, cân nặng, chỉ số Z-score trung bình) ở nhóm can thiệp so với nhóm đối chứng. Sự sụt giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng các thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm sau can thiệp. Phân tích hiệu quả phòng bệnh và điều trị suy dinh dưỡng của sản phẩm can thiệp.
• Hiệu quả lên chỉ số huyết học: Sự gia tăng nồng độ hemoglobin trung bình và mức giảm tỷ lệ thiếu máu dinh dưỡng ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng; phân tích hiệu quả phòng ngừa và điều trị thiếu máu.
• Hiệu quả lên chỉ số miễn dịch và nhiễm khuẩn:
  • Nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM huyết thanh tăng rõ rệt ở nhóm bổ sung đa vi chất và bột lá Riềng ấm so với nhóm chứng.
  • Kéo dài khoảng thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi trẻ mắc đợt tiêu chảy đầu tiên; giảm tỷ lệ mới mắc tiêu chảy tích lũy theo thời gian.
  • Giảm số đợt mắc tiêu chảy/trẻ, giảm số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc tiêu chảy/trẻ trong suốt giai đoạn can thiệp; rút ngắn thời gian hồi phục.
  • Tương tự đối với nhiễm khuẩn hô hấp: Kéo dài thời gian đến khi mắc đợt đầu tiên; giảm tỷ lệ mới mắc tích lũy; giảm số đợt mắc/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc nhiễm khuẩn hô hấp/trẻ trong thời gian nghiên cứu.

Chương 4: Bàn luận

Chương này bàn luận sâu sắc về các kết quả đạt được trong sự đối sánh với y văn:

• Phân tích thực trạng suy dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, so sánh sự chênh lệch gánh nặng dinh dưỡng giữa trẻ dân tộc Thái và các dân tộc khác, đặt trong bối cảnh chung của vùng Tây Bắc và cả nước.
• Bàn luận về mức cải thiện chỉ số nhân trắc (chiều cao, cân nặng, HAZ, WAZ, WHZ) và tỷ lệ suy dinh dưỡng: Làm rõ tác động hiệp đồng giữa các vi chất dinh dưỡng thiết yếu (kẽm, sắt, vitamin A...) trong việc kích thích tăng trưởng mô tế bào và phát triển khung xương.
• Bàn luận về tác động cải thiện nồng độ hemoglobin và giải quyết tình trạng thiếu máu dinh dưỡng: Cơ chế hấp thu sắt được hỗ trợ bởi các vi chất đi kèm.
• Bàn luận về cơ chế cải thiện miễn dịch (IgG, IgM) và giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn đường ruột (tiêu chảy) và đường hô hấp: Tác dụng kép của đa vi chất trong duy trì tính toàn vẹn niêm mạc và vai trò của các hợp chất polyphenol trong bột lá Riềng ấm (hoạt tính kháng khuẩn trực tiếp, ức chế enzyme virus, chống oxy hóa, kích thích đáp ứng tạo kháng thể dịch thể).
• Thảo luận về các hạn chế thực địa trong quá trình triển khai can thiệp tại các trường mầm non miền núi.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học:

• Luận án cung cấp các bằng chứng khoa học thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về tác động phối hợp giữa bổ sung đa vi chất dinh dưỡng với hợp chất sinh học tự nhiên chiết xuất từ bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) đối với sức khỏe trẻ em.
• Chứng minh được hiệu quả tăng cường đáp ứng miễn dịch dịch thể thông qua việc nâng cao nồng độ kháng thể IgG và IgM trong huyết thanh trẻ em lứa tuổi 36-59 tháng tuổi.
• Làm sáng tỏ vai trò hỗ trợ phòng bệnh của sản phẩm can thiệp trong việc kéo dài thời gian khởi phát bệnh lần đầu, giảm tần suất xuất hiện đợt bệnh và giảm thời gian kéo dài của mỗi đợt tiêu chảy cũng như nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Cung cấp bức tranh dịch tễ học cập nhật, chi tiết về tình trạng dinh dưỡng, thiếu máu và gánh nặng suy dinh dưỡng ở trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, phản ánh rõ nét sự chênh lệch giữa nhóm trẻ em dân tộc thiểu số (dân tộc Thái) và mặt bằng chung.
• Đưa ra một giải pháp can thiệp dinh dưỡng học đường khả thi, an toàn, có mức độ chấp nhận cao ở trẻ mẫu giáo bằng dạng gói bột tiện dụng, dễ dàng phối trộn vào bữa ăn học đường tại các cơ sở giáo dục mầm non miền núi.
• Đề xuất các cơ quan quản lý y tế và giáo dục địa phương duy trì, nhân rộng mô hình can thiệp kết hợp dinh dưỡng vi chất và thảo dược tự nhiên vào các chương trình y tế học đường nhằm kiểm soát tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi, giảm nguy cơ thiếu máu và giảm thiểu chi phí điều trị các bệnh nhiễm trùng thường gặp ở trẻ em vùng cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi nghiên cứu can thiệp tập trung chủ yếu trên nhóm trẻ em từ 36 đến 59 tháng tuổi thuộc dân tộc Thái tại địa bàn thành phố Sơn La, do đó khả năng suy rộng kết quả cho các nhóm dân tộc thiểu số khác hoặc các lứa tuổi khác ở vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế khó khăn hơn cần được cân nhắc cẩn trọng.
• Việc giám sát khẩu phần ăn và tình hình bệnh tật của trẻ trong những ngày nghỉ tại gia đình phụ thuộc vào lời kể và sự ghi chép của phụ huynh, tiềm ẩn sai số nhớ lại.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng thử nghiệm can thiệp trên các nhóm dân tộc thiểu số khác tại vùng Tây Bắc và các lứa tuổi nhỏ hơn (dưới 36 tháng tuổi).
• Nghiên cứu sâu hơn ở mức độ sinh học phân tử để xác định chính xác cơ chế tác động riêng rẽ và tương hỗ của từng hoạt chất polyphenol chính (axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, flavonoid...) trong lá Riềng ấm lên hệ vi sinh vật đường ruột và các thụ thể miễn dịch niêm mạc.
• Theo dõi dài hạn sau khi ngừng can thiệp để đánh giá tính bền vững của các chỉ số miễn dịch và hiệu quả duy trì tăng trưởng thể chất của trẻ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn giá trị cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Y học dự phòng và Nhi khoa: Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, kỹ thuật đánh giá nhân trắc học kết hợp định lượng miễn dịch và phân tích số liệu y sinh học.
• Giảng viên tại các trường đại học y dược: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các học phần dinh dưỡng cộng đồng, dịch tễ học dinh dưỡng và dược liệu học ứng dụng.
• Cán bộ quản lý chương trình tại Viện Dinh dưỡng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh miền núi và các nhà hoạch định chính sách y tế: Vận dụng số liệu thực chứng để xây dựng các hướng dẫn can thiệp vi chất dinh dưỡng đặc thù cho trẻ em vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Cán bộ y tế học đường và ban giám hiệu các trường mầm non vùng cao: Tham khảo quy trình tổ chức bổ sung vi chất và thảo dược an toàn trong bữa ăn học đường nhằm nâng cao thể lực và sức đề kháng cho trẻ.

Nội dung đáng tham khảo nhất trong luận án là quy trình bào chế, chuẩn hóa và kiểm nghiệm sản phẩm gói bột vi chất kết hợp bột lá Riềng ấm, cùng hệ thống phương pháp theo dõi dọc các biến cố nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) trên thực địa cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học chủ yếu của bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) được luận án ghi nhận là gì?
Bột lá cây Riềng ấm chứa thành phần chính gồm khoảng 20 hợp chất polyphenol có hoạt tính sinh học cao (như axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol...) và các hợp chất kavalactone (dihydro-5,6-dehydrokawain - DDK, 5,6-dehydrokawain - DK). Các hoạt chất này có tác dụng chống oxy hóa mạnh, ức chế vi khuẩn (như E. coli, S. aureus, H. pylori), ức chế enzyme virus (HIV integrase, neuraminidase của virus cúm), bất hoạt virus gây tiêu chảy và kích thích cơ thể gia tăng sản sinh các globulin miễn dịch.

2. Thực trạng suy dinh dưỡng và thiếu vi chất ở trẻ em tại Sơn La trước nghiên cứu có mức độ nghiêm trọng như thế nào?
Năm 2015, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ dưới 5 tuổi tại Sơn La ở mức rất cao: 21,3% thể nhẹ cân, 34,3% thể thấp còi và 15,7% thể gầy còm; tỉnh nằm trong nhóm 22 địa phương có tỷ lệ thấp còi cao nhất cả nước. Tỷ lệ thiếu máu và thiếu kẽm ở trẻ em miền núi phía Bắc cũng thuộc mức ý nghĩa sức khỏe cộng đồng rất nặng (năm 2020 tỷ lệ thiếu kẽm tại miền núi phía Bắc là 67,7%, thiếu máu là 23,4%), đặc biệt gánh nặng này tập trung chủ yếu ở con em đồng bào các dân tộc thiểu số như dân tộc Thái.

3. Nghiên cứu đã sử dụng những tiêu chí và chỉ số nào để đánh giá hiệu quả can thiệp của sản phẩm?
Nghiên cứu đánh giá toàn diện qua 4 nhóm chỉ số:

• Nhân trắc: Cân nặng, chiều cao, các chỉ số Z-score (WAZ, HAZ, WHZ theo chuẩn WHO 2006) và tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân, thấp còi, gầy còm.
• Huyết học: Nồng độ hemoglobin trung bình và tỷ lệ trẻ bị thiếu máu dinh dưỡng.
• Miễn dịch dịch thể: Nồng độ kháng thể IgG và IgM trong huyết thanh.
• Tình trạng bệnh nhiễm khuẩn: Tỷ lệ mới mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp, thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi mắc đợt đầu tiên, số đợt mắc/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc tích lũy/trẻ.

4. Can thiệp bổ sung đa vi chất và bột lá Riềng ấm tác động như thế nào đến bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em dân tộc Thái?
Kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm trẻ được can thiệp có thời gian xuất hiện đợt bệnh đầu tiên kéo dài hơn đáng kể so với nhóm chứng. Sản phẩm can thiệp giúp làm giảm tỷ lệ mới mắc tích lũy, giảm số đợt mắc bệnh trên mỗi trẻ, rút ngắn số ngày mắc trong mỗi đợt bệnh và giảm tổng số ngày bị bệnh tiêu chảy cũng như nhiễm khuẩn hô hấp trong suốt quá trình theo dõi, đồng thời thúc đẩy quá trình hồi phục nhanh hơn khi trẻ mắc bệnh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khúc Thị Hiền đã đánh giá chi tiết thực trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, khẳng định gánh nặng suy dinh dưỡng còn cao ở trẻ em dân tộc Thái. Thử nghiệm can thiệp cộng đồng đã chứng minh việc bổ sung gói phối hợp đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm mang lại hiệu quả cải thiện các chỉ số nhân trắc, nâng cao nồng độ hemoglobin, gia tăng kháng thể miễn dịch dịch thể IgG, IgM và giảm tần suất mắc các bệnh tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp. Đây là công trình nghiên cứu dinh dưỡng học đường có cơ sở khoa học xác thực, cung cấp giải pháp can thiệp kết hợp thảo dược tự nhiên khả thi cho công tác chăm sóc sức khỏe trẻ em vùng dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Suy dinh dưỡng 1. Khái niệm Các định nghĩa trước đây cho rằng, SDD là tình trạng cơ thể chậm phát triển do thiếu dinh dưỡng, gây giảm năng lượng. Tất cả các chất dinh dưỡng đều có thể thiếu nhưng phổ biến nhất là thiếu protein và năng lượng.

Bệnh biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau nhưng đều ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ em [23]. SDD có ở tất cả các giai đoạn của cuộc đời, từ bào thai đến người lớn tuổi, trong điều kiện được coi là “dinh dưỡng trong suốt vòng đời” [24]. Tuy nhiên, gần đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm về SDD [1]: Suy dinh dưỡng là sự thiếu hụt, dư thừa hoặc mất cân bằng năng lượng hoặc chất dinh dưỡng của cơ thể. N ó bao gồm các mức độ dinh dưỡng thiếu hoặc thừa khác nhau, dẫn đến những thay đổi về thành phần cơ thể, chức năng cơ thể và kết quả lâm sàng.

N ói cách khác, suy dinh dưỡng là một thuật ngữ bao hàm tất cả các biểu hiện của dinh dưỡng kém và bao gồm từ đói cực độ và thiếu dinh dưỡng đến béo phì [25]. Thuật ngữ SDD bao gồm 2 nhóm tình trạng lớn. Một là “thiếu dinh dưỡng” - gồm thấp còi, gầy còm, nhẹ cân hoặc thiếu VCDD (thiếu các vitamin và khoáng chất quan trọng). Loại còn lại là thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống (như bệnh tim, đột quỵ, tiểu đường và ung thư).

Việc phát hiện tình trạng thiếu dinh dưỡng và thừa cân, béo phì trong một đối tượng là khá phổ biến (như có thể vừa thừa cân vừa thiếu VCDD). Nguyên nhân suy dinh dưỡng Khung khái niệm của Quỹ N hi đồng Liên hợp quốc (UN ICEF) về suy dinh hưỡng cho bà mẹ và trẻ em (hình 3.1) đã được quốc tế công nhận để hiểu rõ các yếu tố quyết định về suy dinh dưỡng. Khung chia thành 3 cấp độ: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp và nguyên nhân cơ bản [23]. Mô hình nguyên nhân – hậu quả của suy dinh dưỡng trẻ em (Nguồn: UNICEF, 1997) N guyên nhân trực tiếp dẫn đến SDD là khNu phần ăn thiếu về số lượng hoặc kém về chất lượng và bệnh tật ở trẻ em.

6 N guyên nhân sâu xa (tiềm tàng) là sự yếu kém trong dịch vụ chăm sóc bà mẹ, trẻ em; Kiến thức của người chăm sóc trẻ, yếu tố chăm sóc của gia đình, vấn đề nước sạch, vệ sinh môi trường và tình trạng nhà ở không đảm bảo vệ sinh, tình trạng đói nghèo, lạc hậu về các mặt phát triển nói chung bao gồm cả mất bình đẳng về kinh tế. N guyên nhân cơ bản (gốc rễ) dẫn đến thiếu dinh dưỡng đó là kiến trúc thượng tầng, chế độ xã hội, chính sách, tiềm năng của mỗi quốc gia. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận, cấu trúc và hoá sinh phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể [26]. Tình trạng dinh dưỡng của cá thể là kết quả của ăn uống và sử dụng các chất dinh dưỡng của cơ thể.

Cơ thể sử dụng các chất dinh dưỡng có trong thực phNm không những phải trải qua quá trình tiêu hoá, hấp thu, mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác như sinh hoá, sinh lý trong quá trình chuyển hoá. Việc sử dụng thực phNm phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ của cá thể. Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào và tình trạng sức khoẻ. Khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếu hoặc thừa dinh dưỡng), là thể hiện có vấn đề về sức khoẻ hoặc dinh dưỡng, hoặc cả hai.

Tình trạng dinh dưỡng của một quần thể dân cư được thể hiện bằng tỷ lệ của các cá thể bị tác động bởi các vấn đề về dinh dưỡng. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi thường được coi là đại diện cho tình hình dinh dưỡng và thực phNm của một cộng đồng. Các tỷ lệ trên phản ánh tình trạng dinh dưỡng của toàn bộ quần thể dân cư ở cộng đồng đó, và có thể sử dụng để so sánh với số liệu của quốc gia hoặc các cộng đồng khác [27]. Có nhiều chỉ số nhân trắc để đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em.

Đó là các chỉ số chiều cao, cân nặng, chu vi cánh tay, nếp gấp cơ tam đầu và nhị đầu, vòng đầu… Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là chỉ số chiều cao và cân nặng của trẻ. Theo đó, các số đo chiều cao, cân nặng của trẻ sẽ được sử dụng để tính toán các chỉ số cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi và cân nặng theo chiều cao [28]. Do trẻ em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng hợp lý và điều kiện sống hợp vệ sinh thì khả năng phát triển không khác nhau theo chủng tộc, nên Tổ chức Y tế Thế giới năm 1980 đã chọn 7 số liệu N CHS (N ational Center for Health Statistics) của Hoa Kì làm quần thể tham chiếu để so sánh. Tháng 4 năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức khuyến cáo sử dụng quần thể chuNn (WHO Child Growth Standards) để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ, thay thế cho quần thể N CHS đã được sử dụng trước đó.

ChuNn mới mô tả sự phát triển bình thường của trẻ dưới điều kiện môi trường tối ưu và có thể sử dụng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em ở bất kỳ nơi nào, bất kể dân tộc, tình trạng kinh tế xã hội và tập quán nuôi dưỡng [29]. Tại Việt N am, Viện Dinh dưỡng cũng đã khuyến cáo sử dụng quần thể chuNn 2006 này [30]. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo sử dụng các chỉ số Z-scores để đánh giá TTDD ở trẻ. Z- score được tính bằng công thức [31]: Kích thước đo được trị số trung bình của quần thể Z score Độ lệch chuẩn của quần thể chuẩn N hư vậy ta có các chỉ số Z-score tương ứng với các chỉ số nhân trắc bao gồm chiều cao theo tuổi (Height for age Z-score - HAZ), cân nặng theo tuổi (Weight for age Z-score - WAZ), cân nặng theo chiều cao (Weight for length/height Z-score - WHZ).

Ba chỉ số này so sánh chiều cao, cân nặng của một trẻ với giá trị trung bình của quần thể chuNn được nuôi dưỡng tốt cùng tuổi và cùng giới. Chỉ số HAZ được sử dụng để đo lường tình trạng SDD mạn tính ở trẻ. Chỉ số WHZ sử dụng để đo lường SDD cấp tính ở trẻ và chỉ số này có thể thay đổi rất nhanh. Chỉ số WAZ bị ảnh hưởng bởi SDD cấp tính và mạn tính.

Một trẻ được coi là SDD nhẹ cân, SDD thấp còi và SDD gầy còm khi các chỉ số Z-score tương ứng WAZ, HAZ, WHZ dưới -2 [29], [31]. - Cân nặng theo tuổi (WAZ): là chỉ số được dùng sớm và phổ biến nhất. Trẻ có WAZ thấp là trẻ bị SDD chung, không phân được SDD mạn tính hay cấp tính, trường hợp này còn được gọi là trẻ nhẹ cân (Underweight). - Chiều cao theo tuổi (HAZ): phản ánh sự tăng trưởng về chiều cao, HAZ thấp chỉ sự thiếu sức khỏe hay thiếu dinh dưỡng đã kéo dài và tích lũy.

Trẻ có HAZ thấp gọi là trẻ bị thấp còi (Stunting). - Cân nặng theo chiều cao (WHZ): phản ánh trọng lượng với chiều cao cơ thể, chỉ số này thấp là hậu quả của một quá trình cấp tính và nặng dẫn tới mất cân bằng đáng kể, thường là đói cấp tính hoặc bệnh nặng. Trẻ có WHZ thấp gọi là trẻ SDD cấp hay gầy còm (Wasting). Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới 1.

Tình trạng thiếu dinh dưỡng Tình trạng thiếu dinh dưỡng ở trẻ em là một gánh nặng của thế giới, đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển, gây ảnh hưởng không chỉ trong lĩnh vực sức khỏe mà còn trong mọi lãnh vực khác như kinh tế, xã hội [32]. N ăm 2020, theo thống kê của UN ICEF, WHO và N gân hàng Thế giới (WB), trên toàn cầu có khoảng có 144,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thể thấp còi, 47,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị gầy còm, trong đó 14,3 triệu trẻ bị SDD nặng. N hư vậy, SDD vẫn ở tình trạng báo động. Đặc biệt, SDD thể thấp còi giảm rất chậm và SDD thể gầy còm còn ảnh hưởng đến nhiều trẻ em.2 cho thấy, sự phân bố SDD thể thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới.

Có khoảng hơn 90% các trường hợp thấp còi sống ở châu Phi và châu Á. Trong số đó, có hơn một nửa trẻ thấp còi phân bố ở Châu Á (khoảng 78,2 triệu trẻ) và khoảng 2/5 phân bố ở Châu Phi (57,5 triệu) [33]. Tỷ lệ trẻ thấp còi vẫn còn chiếm ở mức rất cao trong cộng đồng (khu vực Đông Phi 34,5%, N am Á 31,7%, Trung Phi 31,5%). Phân bố trẻ em suy dinh dưỡng thấp còi 2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) N guyên nhân được giải thích cho tỷ lệ SDD cao ở các khu vực trên vì SDD có liên quan chặt chẽ đến nghèo đói [34].

Tác động của nghèo đói đối với các cá nhân có thể được nhìn thấy qua nhiều biểu hiện, bao gồm tình trạng dinh dưỡng kém, mất an ninh lương thực, dễ bị bệnh tật, giảm năng suất, và sự phát triển thể chất và trí tuệ bị tổn hại. N goài ra, những người sống trong cảnh nghèo đói không thể tiếp cận các 9 nhu cầu thiết yếu bao gồm thực phNm dinh dưỡng, môi trường hợp vệ sinh, nơi ở thích hợp và chăm sóc sức khỏe đầy đủ [35]. Do đó, sẽ không sai khi cho rằng, mặc dù SDD là một hiện tượng toàn cầu, nhưng những người sống trong cảnh nghèo đói phải đối mặt với gánh nặng cao hơn. Một nghiên cứu khác đã xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng thấp còi ở trẻ là: trình độ học vấn của mẹ thấp, giới tính nam, hộ nghèo, thời gian cho con bú kéo dài, trẻ nhẹ cân, tuổi của mẹ (<20 tuổi), nguồn nước uống (không được cải thiện), chỉ số BMI (Body Mass Index - chỉ số khối cơ thể) của mẹ thấp (<18,5), tình trạng tiêu chảy, trình độ học vấn và nơi ở của người cha thấp (khu vực nông thôn) [36].

Xu hướng suy giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi của trẻ em dưới 5 tuổi giai đoạn 2000-2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) Hình 1.3 cho thấy sự suy giảm tỷ lệ thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới kể từ năm 2000 cho đến 2019.