Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về giới trẻ và văn hóa giới trẻ 1. Những nghiên cứu về văn hóa của các nhóm giới trẻ Có rất nhiều khuynh hướng lí thuyết trong nghiên cứu về văn hóa của các nhóm giới trẻ khác nhau, trong đó tiểu văn hóa là một khuynh hướng nổi bật.
Tiểu văn hóa (subculture) là một khái niệm để chỉ văn hóa của một nhóm người trong một nền văn hóa, có những đặc trưng riêng so với nền văn hóa chung mà nó thuộc về mặc dù vẫn duy trì những nguyên tắc nền tảng của nền văn hóa đó. “Tiểu văn hóa giới trẻ” được xem là một tiểu văn hóa dựa trên giới trẻ với phong cách, hành vi và sở thích riêng biệt. Các tiểu văn hóa giới trẻ được nhận dạng dựa trên các yếu tố có thể phân biệt về mặt xã hội như gia đình, công việc, nhà ở và trường học (Brake 1985) [79]. Lí thuyết này được phát triển bởi Trung tâm Nghiên cứu văn hóa đương đại Birmingham (CCCS) (1964) với các công trình quan trọng của Dick Hebdige (1979) [116], Stuart Hall & Tony Jefferson (1993) [114].
Các nhà nghiên cứu cho rằng một trong những đặc trưng của các tiểu văn hóa giới trẻ là thường thể hiện sự đối lập có hệ thống với nền văn hóa chính thống. Dick Hebdige [116] mô tả tiểu văn hoá như là một phản ứng của các nhóm ít quyền lực thách thức quyền bá chủ của văn hóa thống trị/chi phối. Stuart Hall và Tony Jefferson [114] thì mô tả các tiểu văn hóa giới trẻ là những nỗ lực phản kháng lại quyền lực thống trị thông qua việc áp dụng có ý thức các hành vi mang tính biểu tượng hay nghi lễ có ý nghĩa đe dọa đến việc thiết lập sự thống trị đó. Vì giới trẻ được xem như một nhóm phụ thuộc và ít quyền lực trong mối quan hệ với sự chi phối của xã hội người lớn, nên tiểu văn hoá giới trẻ có thể được xem như một hệ thống văn hoá thách thức sự thống trị của xã hội người lớn.
Các tiểu văn hóa giới trẻ có thể được định nghĩa là các hệ thống biểu đạt ý nghĩa (systems of meaning), phương thức biểu hiện (modes of expression) hoặc lối sống (lifestyle) được phát triển bởi các nhóm yếu thế để đối phó với các hệ thống 12 chiếm vai trò chủ đạo trong xã hội và nó phản ánh nỗ lực của họ để giải quyết các mâu thuẫn có tính cấu trúc phát sinh từ bối cảnh xã hội rộng lớn hơn (Brake) [79]. Do vậy, các nghiên cứu về các tiểu văn hóa thường bao gồm nghiên cứu về biểu tượng gắn liền với trang phục, âm nhạc, những cảm xúc của các thành viên trong nhóm cũng như cách thức mà các biểu tượng này được các thành viên của nền văn hóa thống trị hiểu. Nhiều tiểu văn hóa giới trẻ trên thế giới có liên quan đến các thể loại âm nhạc, chẳng hạn: punks, emos, ravers, juggalos, metalheads và goths trong nghiên cứu của Brake [79] hay nhạc pop trong nghiên cứu của Huq [123] sau này. Sau tiểu văn hoá là một số khuynh hướng mới chẳng hạn: “hậu tiểu văn hóa” (post-subculture) tập trung vào văn hóa giới trẻ đương đại phù du và được tổ chức xoay quanh lối sống cá nhân và các lựa chọn tiêu dùng, khả năng biến đổi với một loạt các phong cách khác nhau ở giới trẻ.
Văn hóa giới trẻ ngày càng được khai thác ở khía cạnh “sự khác biệt” (Barker) [74]. “Nền “tiểu” văn hóa có nghĩa là những khái niệm về tính đặc biệt và điểm khác biệt so với xã hội thống trị và chủ đạo” [74, tr. Cũng theo Barker, tuổi trẻ như một sự trì hoãn, như một sự phân loại văn hóa và đầy mơ hồ; tuổi trẻ là một kết cấu diễn ngôn1 - “những diễn ngôn về phong cách, hình ảnh, điểm khác biệt và bản sắc đóng vai trò đặc biệt quan trọng” [74, tr. Theo đó, đặc điểm của tuổi trẻ là “sự kháng cự”, “sự bác bỏ và đảo ngược”, là “việc diễn và nhấn mạnh những giá trị ngầm.
Ở Việt Nam, “tiểu văn hóa” không phải là một thuật ngữ được sử dụng thường xuyên trong các nghiên cứu về giới trẻ. Có một số nhà nghiên cứu sử dụng khái niệm “tiểu văn hóa thanh niên” (Từ Thị Loan [37], Đặng Cảnh Khanh [35], Phạm Quỳnh Phương [45]). Đặng Cảnh Khanh [35, tr. 255] cho rằng “bên cạnh cái dòng văn hóa chính thống của xã hội còn có một dòng chảy văn hóa khác.
Dòng 1 “Diễn ngôn” (discourse) là một thuật ngữ được dùng khá phổ biến, đặc biệt trong các nghiên cứu gần đây và được dùng sớm nhất trong ngôn ngữ học, nhằm ám chỉ phương thức hoạt động của ngôn từ, vượt ra ngoài văn bản và có thể xem xét sự vận hành của ngôn từ để khám phá các quan hệ quyền lực chi phối sự tạo thành và vận hành của chúng trong thực tiễn đời sống (Dẫn theo Phạm Quỳnh Phương, Hoàng Cầm 2012: 50). Diễn ngôn được hiểu là một quá trình hiểu và tạo nghĩa mang tính xã hội (thay vì mang tính ngôn ngữ thuần túy). Vì vậy, mặc dù khả năng tạo nghĩa của ngôn ngữ là vô hạn, nhưng trong mỗi giai đoạn lịch sử, việc nghĩa nào được chấp nhận và nghĩa nào trở nên phổ biến lại phụ thuộc vào các mối quan hệ xã hội, chính trị chứ không phải một quá trình mang tính ngôn ngữ học thuần túy. Việc thương thỏa để tạo nghĩa này (cùng với kết quả của nó) chính là các diễn ngôn đặc trưng của từng thời đại.
Việc nhìn nhận người nổi tiếng như một diễn ngôn, đồng nghĩa với việc nhìn nhận họ như một văn bản, và đọc “nghĩa” của văn bản đó trên điều kiện lịch sử, xã hội của Việt Nam, thay vì hiểu chữ “người nổi tiếng” như là ý nghĩa ghi trong từ điển (Nguyễn Thu Giang 2011: 152). 13 chảy ấy có thể là ít khuôn phép, ít bài bản và không hàn lâm nhưng lại rất mạnh mẽ và sáng tạo”. Bên cạnh đó, một số ý kiến hoặc còn ngập ngừng hoặc không tán thành do cho rằng khái niệm này ra đời và phù hợp với bối cảnh Âu Mỹ nhưng có vẻ chưa thật chính xác đối với giới trẻ Việt Nam (Phạm Hồng Tung [60]). Theo Phạm Hồng Tung, “tiểu văn hóa thanh niên” thường để chỉ những trào lưu “phá cách” của thanh niên phương Tây như hippies, punks.
còn ở Việt Nam, sẽ không hợp lí khi cho rằng có một tiểu văn hóa như vậy vì những biểu hiện của tiểu văn hóa như thế không tiêu biểu và đại diện cho số đông thanh niên nước ta. Mặc dù tồn tại một “văn hóa nhóm thanh niên” và theo đặc trưng của lứa tuổi nên văn hóa nhóm của thanh niên thường chứa những nhóm không đồng nhất, thậm chí trái ngược với hệ giá trị được xã hội chấp thuận, tuy nhiên theo tác giả này, văn hóa thanh niên là một bộ phận không tách rời của văn hóa dân tộc xét theo tất cả các chiều cạnh [60, tr. Các nghiên cứu khác (Nguyễn Ánh Hồng [27], Đinh Thị Vân Chi [6], Nguyễn Thị Phương Châm [4], [5].) tuy không khẳng định rõ việc tồn tại một “tiểu văn hóa giới trẻ” nhưng phần đa đều cho rằng giới trẻ là một “nhóm dân số”, “nhóm xã hội”, “nhóm văn hóa” đặc thù. Đây là nhóm có nhiều lí tưởng, nhiều cống hiến, nhưng cũng là nhóm có nhiều nổi loạn so với nền văn hóa chính thống.
Cách tiếp cận giới trẻ dựa trên lí thuyết văn hóa nhóm giới trẻ giúp lí giải sâu sắc hơn những vấn đề liên quan đến lứa tuổi hết sức “nhạy cảm” này. Những nghiên cứu về nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống của giới trẻ Có thể nói, dù được nhìn nhận thuộc về một tiểu văn hóa (subculture) hay là một nhóm (group), giới trẻ luôn được đánh giá là những người có nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống khác biệt rõ ràng với các thế hệ trước. Trong những công trình nghiên cứu của nước ngoài, lối sống (lifestyle) của giới trẻ đã được chú ý từ rất lâu, gắn với các tiểu văn hóa cụ thể, riêng biệt, theo đó mỗi tiểu văn hóa sẽ có những phong cách sống, lối sống khác nhau (Bennett [75], Brake [79], Huq [123]). Từ khóa của những nghiên cứu này là bản sắc (identity), sự phản kháng (resistance), những băng nhóm (gangs).
Ở Việt Nam, các nghiên cứu quan tâm tới việc chỉ ra và phân tích những khuynh hướng, xu hướng, trào lưu thuộc về văn hoá giới trẻ như nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống… Một số bài viết của các tác giả Bùi Thị Tỉnh [57], Nguyễn Thị Phương Hoa [26], Lê Thị Thanh Hương [30],. mặc dù nhấn mạnh những biến 14 đổi và thích ứng của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh hiện đại (chẳng hạn như sự năng động, sáng tạo và cập nhật) nhưng vẫn chủ yếu xoay quanh các chủ đề “truyền thống” về thanh niên như đạo đức, thái độ chính trị, lối sống. Tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa [26] trong bài viết “Bàn về đạo đức lối sống của thanh niên trí thức nước ta hiện nay” cho rằng giới trẻ hiện nay sống thực tế hơn, có ý thức phấn đấu trong nghề nghiệp song ít có hoài bão lớn lao đối với xã hội, đất nước, ít bày tỏ chính kiến của mình, mặc dù vậy nhưng vì có trình độ học vấn cao, khả năng nhận thức tốt nên sự biến đổi theo chiều hướng tiêu cực về đạo đức và lối sống của thanh niên trí thức không quá lệch lạc. Đặng Cảnh Khanh [35], Phạm Hồng Tung [60] cũng nhấn mạnh lối sống của giới trẻ, đặc biệt giới trẻ Việt Nam, bao hàm cả những biểu hiện tích cực và tiêu cực.
Theo Phạm Hồng Tung, do quan niệm văn hóa thanh niên không tách rời nền văn hóa dân tộc, nên một số xu hướng tích cực của văn hóa thanh niên được tác giả này chỉ ra là: 1. Trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, 2. Yêu nước, quan tâm đến tình hình đất nước và tin tưởng vào tương lai của đất nước; 3. Thực tế, thực dụng; 4.
Năng động, sáng tạo, luôn hướng tới cái mới, cái khác biệt; 5. Tích cực hội nhập quốc tế, tiếp thu thành tựu văn minh và tinh hoa văn hóa thế giới; 6. Có khát vọng, lạc quan, có tính tích cực chính trị - xã hội cao. Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra một số xu hướng tiêu cực là: 1.
Lối sống buông thả bản thân; 2. Hành xử hung bạo, bất chấp pháp luật; 3. Thờ ơ, vô cảm, thiếu trách nhiệm; 4. Tiếp thu thiếu chọn lọc ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài.
