Luận Án Tiến Sĩ: Nghiên Cứu Hiện Tượng Hâm Mộ Thần Tượng Trong Đời Sống Giới Trẻ Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hâm mộ thần tượng trong đời sống giới trẻ việt nam hiện nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Đinh Việt Hà
• Người hướng dẫn: Pgs. Phạm Quỳnh Phương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Hiện tượng hâm mộ thần tượng trong giới trẻ Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Những nghiên cứu về văn hóa giới trẻ
• 1.1.2. Những nghiên cứu về hâm mộ thần tượng
• 1.2. Cơ sở lí luận và các khái niệm liên quan
• 1.2.1. Các khái niệm được sử dụng trong luận án
• 1.2.2. Cơ sở lí luận của luận án
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỨC TRANH CHUNG VỀ HÂM MỘ THẦN TƯỢNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Những mẫu hình thần tượng trong lịch sử
• 2.2. Bối cảnh của hiện tượng hâm mộ thần tượng ở giới trẻ Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Chính sách mở cửa, kinh tế thị trường, quá trình hiện đại hoá và đô thị hoá ở Việt Nam
• 2.2.2. Toàn cầu hoá và các dòng chảy văn hoá nước ngoài
• 2.2.3. Sự phát triển của truyền thông đại chúng
• 2.3. Sự thịnh hành của các ngôi sao giải trí trong đời sống giới trẻ
• 2.3.1. Những ngôi sao giải trí nước ngoài
• 2.3.2. Các ngôi sao giải trí trong nước
• 2.4. Hâm mộ thần tượng qua sự phản ánh của báo chí
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG THỰC HÀNH HÂM MỘ THẦN TƯỢNG CỦA GIỚI TRẺ HIỆN NAY
• 3.1. Like, view, share, vote, support: những thực hành hàng ngày
• 3.1.1. Theo dõi, cổ vũ, bênh vực thần tượng
• 3.1.2. Quảng bá cho thần tượng
• 3.2. Câu lạc bộ người hâm mộ (Fanclub)
• 3.2.1. Mục đích và bối cảnh thành lập fanclub
• 3.2.2. Hoạt động của các fanclub
• 3.2.3. Vai trò của các admin (ban quản trị FC)
• 3.3. Các hoạt động tiêu dùng có liên quan đến thần tượng
• 3.3.1. Tiêu thụ sản phẩm trực tiếp
• 3.3.2. Các hình thức tiêu thụ trên không gian mạng
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HÂM MỘ THẦN TƯỢNG: MỘT PHƯƠNG THỨC KIẾN TẠO BẢN SẮC Ở GIỚI TRẺ
• 4.1. Hâm mộ thần tượng trong quá trình định vị căn tính của giới trẻ
• 4.1.1. Nhu cầu định vị căn tính của những người trẻ
• 4.1.2. Vai trò của thần tượng trong quá trình định vị căn tính ở giới trẻ
• 4.2. Những phương thức kiến tạo căn tính của người hâm mộ trẻ
• 4.2.1. Giải mã thần tượng: sự phản chiếu cá nhân
• 4.2.2. Chia sẻ ý nghĩa biểu trưng: sự kiến tạo căn tính nhóm
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: HÂM MỘ THẦN TƯỢNG Ở GIỚI TRẺ TRONG NHỮNG ĐỘNG NĂNG CỦA XÃ HỘI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 5.1. Đời sống giới trẻ trong bối cảnh nền công nghiệp giải trí ở Việt Nam hiện nay
• 5.1.1. Sự phát triển công nghiệp giải trí ở Việt Nam hiện nay
• 5.1.2. Tác động của nền công nghiệp giải trí đến đời sống giới trẻ
• 5.2. Truyền thông, thần tượng và giới trẻ như một nhóm công chúng đặc biệt
• 5.2.1. Ảnh hưởng của truyền thông tới các hình thức giải trí và tương tác của giới trẻ
• 5.2.2. Sự tiêu thụ truyền thông mạnh mẽ ở giới trẻ
• 5.3. Chủ nghĩa tiêu dùng và giới trẻ như một thị trường tiềm năng
• 5.3.1. Giới trẻ - một thế hệ người tiêu dùng mới
• 5.3.2. Sự thẩm thấu ý thức hệ thị trường
• 5.4. Định vị bản thân và khao khát toàn cầu: giới trẻ và những giá trị mới
• 5.4.1. Định vị bản thân
• 5.4.2. Khao khát toàn cầu
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiện tượng hâm mộ thần tượng

Hiện tượng hâm mộ thần tượng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống giới trẻ Việt Nam hiện nay. Luận án này tập trung phân tích các khía cạnh văn hóa, tâm lý và xã hội của hiện tượng này. Hâm mộ thần tượng không chỉ là sự ngưỡng mộ đơn thuần mà còn là một phương thức để giới trẻ thể hiện bản sắc cá nhân và tìm kiếm sự kết nối xã hội. Luận án cũng nhấn mạnh sự thay đổi trong cách thức hâm mộ, từ việc ngưỡng mộ các anh hùng lao động trong quá khứ đến việc say mê các ngôi sao giải trí hiện nay.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông đại chúng, hiện tượng hâm mộ thần tượng đã trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Giới trẻ Việt Nam ngày nay tiếp cận với các thần tượng âm nhạc, thần tượng điện ảnh và thần tượng thể thao thông qua các nền tảng mạng xã hội và truyền hình. Sự phát triển của công nghiệp giải trí đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc hình thành và lan tỏa các văn hóa thần tượng.

1.2. Tâm lý hâm mộ thần tượng

Tâm lý hâm mộ là một yếu tố quan trọng trong việc hiểu rõ hiện tượng hâm mộ thần tượng. Giới trẻ thường tìm kiếm ở thần tượng những giá trị mà họ mong muốn đạt được trong cuộc sống. Sự ngưỡng mộ này không chỉ dừng lại ở việc yêu thích mà còn thể hiện qua các hành động như theo dõi, cổ vũ, và quảng bá cho thần tượng. Điều này cho thấy hâm mộ thần tượng không chỉ là một hoạt động giải trí mà còn là một cách để giới trẻ khẳng định bản thân và tìm kiếm sự đồng cảm.

II. Thực hành hâm mộ thần tượng trong giới trẻ

Luận án đi sâu vào phân tích các thực hành hâm mộ thần tượng của giới trẻ Việt Nam, bao gồm việc tham gia các câu lạc bộ người hâm mộ (fanclub), tiêu thụ sản phẩm liên quan đến thần tượng, và tương tác trên mạng xã hội. Những thực hành này không chỉ thể hiện sự yêu thích mà còn phản ánh sự tham gia tích cực của giới trẻ vào văn hóa thần tượng. Luận án cũng chỉ ra rằng, thông qua các hoạt động này, giới trẻ đang tạo ra một không gian riêng để thể hiện bản sắc và kết nối với cộng đồng.

2.1. Câu lạc bộ người hâm mộ

Các câu lạc bộ người hâm mộ (fanclub) đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức và duy trì các hoạt động hâm mộ. Những câu lạc bộ này không chỉ là nơi để các fan gặp gỡ, chia sẻ mà còn là nơi họ cùng nhau thực hiện các dự án quảng bá cho thần tượng. Fanclub cũng là nơi thể hiện sự đoàn kết và tinh thần cộng đồng của những người hâm mộ, qua đó tạo ra một văn hóa thần tượng đặc trưng.

2.2. Tiêu thụ sản phẩm liên quan đến thần tượng

Việc tiêu thụ sản phẩm liên quan đến thần tượng, từ album nhạc, vé concert đến các sản phẩm quảng cáo, là một phần không thể thiếu trong thực hành hâm mộ. Giới trẻ sẵn sàng chi tiêu một khoản tiền lớn để sở hữu những sản phẩm này, điều này không chỉ thể hiện sự yêu thích mà còn là cách họ khẳng định sự trung thành với thần tượng. Tiêu thụ sản phẩm cũng là một cách để giới trẻ tham gia vào công nghiệp giải trí và góp phần vào sự phát triển của ngành này.

III. Ảnh hưởng của thần tượng đến giới trẻ

Luận án phân tích sâu về ảnh hưởng của thần tượng đến giới trẻ Việt Nam, từ việc định hình thị hiếu, phong cách sống đến việc tạo ra các giá trị mới trong xã hội. Thần tượng không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là hình mẫu để giới trẻ noi theo. Sự ảnh hưởng này được thể hiện rõ qua việc giới trẻ bắt chước phong cách, lối sống của thần tượng, cũng như thông qua việc họ tham gia vào các hoạt động xã hội do thần tượng khởi xướng.

3.1. Định hình thị hiếu và phong cách

Thần tượng có ảnh hưởng lớn đến việc định hình thị hiếu và phong cách sống của giới trẻ. Từ cách ăn mặc, ngôn ngữ đến sở thích âm nhạc, giới trẻ thường bị ảnh hưởng bởi thần tượng của mình. Điều này cho thấy thần tượng không chỉ là người truyền cảm hứng mà còn là người dẫn dắt xu hướng trong xã hội.

3.2. Tạo ra các giá trị mới

Thông qua các hoạt động xã hội và từ thiện, thần tượng đang góp phần tạo ra các giá trị mới trong xã hội. Giới trẻ không chỉ ngưỡng mộ thần tượng vì tài năng mà còn vì những đóng góp của họ cho cộng đồng. Điều này cho thấy thần tượng không chỉ là biểu tượng giải trí mà còn là nhân tố tích cực trong việc thúc đẩy các giá trị nhân văn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số 9 22 90 40) với đề tài "Hâm mộ thần tượng trong đời sống giới trẻ Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Đinh Việt Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Quỳnh Phương, được bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong những năm gần đây, hâm mộ thần tượng đã trở thành một hiện tượng xã hội phổ biến trong đời sống giới trẻ toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Dưới góc độ học thuật, nghiên cứu văn hóa giới trẻ tại phương Tây đã phát triển từ thập niên 1960 với các khung lý thuyết về tiểu văn hóa, bản sắc, sự phản kháng và văn hóa tiêu dùng. Tại Việt Nam, trong khoảng hai thập niên qua, giới trẻ đã trở thành đối tượng tiếp cận của nhiều ngành khoa học như xã hội học, tâm lý học, giáo dục học và văn hóa học. Tuy nhiên, các công trình trong nước ban đầu chủ yếu tập trung vào lối sống, hệ giá trị, đạo đức hoặc những biến đổi nhận thức mang tính chuẩn mực.

Hiện tượng giới trẻ say mê các ngôi sao giải trí, tham gia các cộng đồng người hâm mộ cuồng nhiệt, chờ đợi tại sân bay, chi tiêu tài chính cho các sản phẩm biểu diễn và vật phẩm cổ vũ thường bị các thế hệ lớn tuổi nhìn nhận với thái độ lo ngại, định kiến hoặc đánh giá là những hành vi nông nổi, phi lý. Khoảng trống nghiên cứu mà tác giả xác định là sự thiếu vắng các công trình văn hóa học phân tích hiện tượng hâm mộ thần tượng từ "tiếng nói của người trong cuộc", tức nhìn nhận các thực hành văn hóa đời thường của chính giới trẻ như một tiến trình kiến tạo ý nghĩa và bản sắc, đặt trong sự tương tác với các biến chuyển của xã hội Việt Nam đương đại.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là khám phá thực hành hâm mộ thần tượng và chỉ ra phương thức kiến tạo bản sắc của giới trẻ trong những động năng của xã hội Việt Nam đương đại.

Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu cơ bản:

1. Thực hành hâm mộ thần tượng của giới trẻ được thể hiện như thế nào?
2. Vai trò của những thực hành ấy trong việc kiến tạo nên bản sắc của giới trẻ?
3. Những động năng của xã hội Việt Nam đương đại đã góp phần định dạng hiện tượng hâm mộ thần tượng của giới trẻ hiện nay như thế nào?

Để giải quyết mục đích và các câu hỏi trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• Cung cấp một cái nhìn tổng quan những khía cạnh lý thuyết quan trọng trong nghiên cứu về văn hóa giới trẻ và hâm mộ thần tượng.
• Nhận diện các thực hành hâm mộ thần tượng ở giới trẻ Việt Nam thông qua nghiên cứu trường hợp cụ thể một số cá nhân người hâm mộ và các câu lạc bộ người hâm mộ.
• Tìm hiểu phương thức kiến tạo bản sắc của giới trẻ thông qua việc hâm mộ thần tượng trong bối cảnh hiện nay.
• Phân tích những yếu tố tác động đến thực hành hâm mộ thần tượng của giới trẻ Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các thực hành hâm mộ thần tượng của giới trẻ Việt Nam hiện nay, tập trung chủ yếu vào các thần tượng âm nhạc đại chúng (nhạc Pop) trong mối liên hệ với cảm xúc, hành vi tiêu dùng và tiến trình kiến tạo căn tính.
• Khách thể nghiên cứu: Những người hâm mộ trẻ tuổi (độ tuổi từ 16 đến 30 tuổi, bao gồm học sinh, sinh viên và người mới đi làm) và các câu lạc bộ người hâm mộ (fanclub - FC).
• Trường hợp nghiên cứu trọng tâm: Luận án chọn nghiên cứu trường hợp ca sĩ Sơn Tùng M-TP (Nguyễn Thanh Tùng, sinh năm 1994 tại Thái Bình) cùng cộng đồng người hâm mộ Sky. Đây là một ca sĩ xuất thân từ giới underground, chính thức được biết đến rộng rãi từ năm 2013 sau chương trình Vietnam Idol với ca khúc "Cơn mưa ngang qua", sở hữu nhiều sản phẩm âm nhạc có lượt tương tác cao như "Em của ngày hôm qua", "Không phải dạng vừa đâu", "Chúng ta không thuộc về nhau", "Lạc trôi", "Nơi này có anh", "Chạy ngay đi", "Hãy trao cho anh", tự truyện Chạm tới giấc mơ (2017) và chuyến lưu diễn Skytour (2019).
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa trực tiếp diễn ra chủ yếu tại khu vực nội thành Hà Nội (các không gian công cộng, sân vận động, phố đi bộ, quán cà phê, chuỗi cửa hàng tiện lợi Circle K) và không gian trực tuyến (mạng xã hội Facebook, diễn đàn trực tuyến như VOZ, các fanpage và hội nhóm FC).
• Phạm vi thời gian nghiên cứu: Quá trình điền dã và thu thập dữ liệu được thực hiện từ giữa năm 2017 đến cuối năm 2019.
• Phạm vi tư liệu báo chí: Khảo sát ấn phẩm báo chí dành cho thanh thiếu niên, tiêu biểu là báo Hoa Học trò trong 29 năm liên tục từ số đầu tiên năm 1991 đến năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài qua ba nhóm nội dung chính:

Những nghiên cứu về văn hóa và lối sống giới trẻ

Ở nước ngoài, khuynh hướng nghiên cứu tiểu văn hóa (subculture) được phát triển bởi Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Đương đại Birmingham (CCCS) từ năm 1964 với các công trình của Dick Hebdige (1979), Stuart Hall và Tony Jefferson (1993), Mike Brake (1985). Các tác giả này tiếp cận tiểu văn hóa như một hệ thống biểu đạt ý nghĩa và lối sống của nhóm yếu thế nhằm phản kháng lại sự thống trị của nền văn hóa chính thống và xã hội người lớn. Sau đó, các lý thuyết hậu tiểu văn hóa (post-subculture) của Chris Barker, Andy Bennett (2000), Rupa Huq (2006) chuyển trọng tâm sang lối sống tiêu dùng, tính biến đổi và sự khác biệt cá nhân gắn với âm nhạc đại chúng và thời trang.

Tại Việt Nam, khái niệm "tiểu văn hóa thanh niên" được đề cập trong công trình của Từ Thị Loan, Đặng Cảnh Khanh, Phạm Quỳnh Phương. Ngược lại, Phạm Hồng Tung cho rằng khái niệm này bắt nguồn từ phương Tây và chưa đại diện cho số đông thanh niên Việt Nam, đồng thời xem văn hóa thanh niên là một bộ phận không tách rời của văn hóa dân tộc. Các tác giả Nguyễn Ánh Hồng, Đinh Thị Vân Chi, Nguyễn Thị Phương Châm nhìn nhận giới trẻ như một nhóm xã hội đặc thù. Các nghiên cứu về lối sống, đạo đức và sự thích ứng của thanh niên được triển khai bởi Bùi Thị Tỉnh, Nguyễn Thị Phương Hoa, Lê Thị Thanh Hương. Ảnh hưởng của toàn cầu hóa, truyền thông và văn hóa tiêu dùng đến giới trẻ được phân tích bởi Huong Nguyen (2010), Bùi Hoài Sơn, Nguyễn Quý Thanh, Nguyễn Thị Hậu, Đặng Thiếu Ngân, Nhat Nguyen Nguyen. Mối quan hệ giữa giải trí, âm nhạc, thời trang và căn tính được khảo sát qua các công trình của Chris Rojek, Lương Thị Minh Hoa (thời trang), Nguyễn Mai Kiên (Hip hop), Vũ Thị Thanh Trà (ghi-ta), Purnama và Nguyễn Trung Hiếu (không gian mạng).

Những nghiên cứu về thần tượng và người nổi tiếng

Thần tượng và người nổi tiếng được nghiên cứu như một sản phẩm của truyền thông đại chúng và chủ nghĩa cá nhân (Richard Dyer 1979/1998; P. David Marshall 1997; Graeme Turner 2004/2010). Dyer chỉ ra ngôi sao vừa là hiện tượng của sản xuất vừa là hiện tượng của tiêu thụ. Marshall phân loại ngôi sao thành ba nhóm: điện ảnh, truyền hình và âm nhạc; trong khi Cheung và Yue xây dựng mô hình "tôn thờ ba ngôi sao" gồm điện ảnh, ca nhạc và thể thao. Broostin (1982) và Hefzallah (1987) phân biệt người anh hùng (tự tạo ra chính mình bằng thành tích) và người nổi tiếng (do truyền thông tạo ra). Chris Rojek (2001) tiếp cận người nổi tiếng dưới góc độ "vốn chú ý".

Tại Việt Nam, Nguyễn Thu Giang (2011) tiếp cận người nổi tiếng như một diễn ngôn, một văn bản mang tính hàng hóa và xác định ba chức năng xã hội: cân bằng nhu cầu giao tiếp liên cá nhân của cư dân đô thị, cung cấp các căn tính mới đa dạng và củng cố ý thức hệ.

Những nghiên cứu về người hâm mộ và văn hóa Fandom

Người hâm mộ được định vị như một cộng đồng chia sẻ ý nghĩa chung (Robert Kozinets, Click & Holladay, Deen 2014, Phan Thanh Thanh, Duong Nguyen Hoai Phuong). John Fiske (1989, 1992) khẳng định người hâm mộ không thụ động mà là những khán giả năng suất, có khả năng giải mã sáng tạo các thông điệp truyền thông. Deen và Suzanne Scott (2015) phân tích vai trò của người hâm mộ trong nền kinh tế số và kinh tế người hâm mộ. Về mặt tâm lý xã hội, Yue và Cheung (2000), Maltby và cộng sự (2001), McCutcheon và cộng sự (2002), Green và Adam-Price (1990) lý giải sự gắn bó với thần tượng bắt nguồn từ nhu cầu thiết lập các mối quan hệ tưởng tượng và sự bù đắp cảm xúc. Cheung Ka Ki (2001) chỉ ra rằng hâm mộ thần tượng là quá trình tiêu thụ các ý nghĩa liên quan đến bản sắc để tạo ra sự tự nhận thức và bản sắc nhóm.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án định vị nghiên cứu của mình vào khoảng trống: trong khi các tài liệu học thuật trong nước về người hâm mộ còn hạn chế, chủ yếu dừng lại ở phản ánh báo chí mang tính định kiến, luận án vận dụng quan điểm nghiên cứu văn hóa để tiếp cận hiện tượng hâm mộ thần tượng tại Việt Nam như một thực hành văn hóa tích cực, qua đó giải mã cách thức giới trẻ chủ động kiến tạo căn tính cá nhân và căn tính tập thể trong bối cảnh kinh tế thị trường, đô thị hóa và truyền thông số.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cốt lõi

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp các lý thuyết văn hóa học và xã hội học:

1. Khái niệm "Giới trẻ" và "Tiểu văn hóa giới trẻ": Tiếp cận giới trẻ không chỉ ở độ tuổi sinh học (16-30 tuổi) mà như một nhóm xã hội có "tính trẻ", đặc trưng bởi nhu cầu khám phá, khẳng định bản thân và tạo lập phong cách riêng biệt đối thoại với văn hóa dòng chính.
2. Khái niệm "Thần tượng" và "Người nổi tiếng": Được nhìn nhận như một kiến tạo văn hóa - truyền thông, một văn bản mang các biểu trưng giá trị mà công chúng tiếp nhận và tái tạo.
3. Tiếp cận bản sắc theo Kiến tạo luận (Constructivism): Bản sắc không phải là thực thể bất biến, có sẵn (bản chất luận) mà là một quá trình liên tục được kiến tạo thông qua tương tác xã hội, tự sự cá nhân (Anthony Giddens) và sự phân định ranh giới nhóm (Richard Jenkins).
4. Lý thuyết Tiếp nhận văn hóa và Tạo nghĩa: Dựa trên quan điểm của John Fiske và Phạm Quỳnh Phương, coi thực hành văn hóa đời thường là quá trình chủ thể tích cực gán nghĩa và sử dụng hình ảnh biểu trưng của thần tượng để phục vụ đời sống của mình.
5. Kinh tế cảm xúc và Văn hóa tiêu dùng: Vận dụng lý thuyết của Sara Ahmed về kinh tế cảm xúc (affective economy) và Steven Miles về tiêu dùng như một công cụ đối phó với sự bất an xã hội và xác lập bản sắc.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án sử dụng thuần túy phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp các kỹ thuật thu thập và xử lý dữ liệu sau:

Phương pháp	Quy mô / Địa bàn / Đối tượng	Nội dung triển khai cụ thể
Khảo sát sơ bộ	Các nhóm bạn trẻ hâm mộ nghệ sĩ Việt Nam và K-Pop	Sử dụng phiếu hỏi ý kiến nhằm định hình nhận định tổng quan trước khi đi sâu vào định tính.
Quan sát tham dự	4 FC Sơn Tùng M-TP, 1 FC Đức Phúc, 1 FC T-ara, 1 FC EXO, 1 FC BTS	Trở thành thành viên chính thức; nộp hội phí; mua đồ cổ vũ (vương miện); tham gia offline phố đi bộ, quán cà phê; xếp hàng tại Circle K đổi 3 thùng Pepsi lấy vé VVIP; săn vé VinID; tham gia sự kiện Skytour 2019 (từ 7h30 đến 24h00).
Phỏng vấn sâu	45 người hâm mộ trẻ (16-30 tuổi, có 4 người trên 30 tuổi); một số nhà báo và chuyên gia truyền thông	30 fan Sơn Tùng M-TP (13 người tại nội thành Hà Nội, 2 admin từ TP.HCM, còn lại ở các tỉnh miền Bắc, Trung, Nam) và 15 fan nghệ sĩ/cầu thủ khác. Phỏng vấn bán cấu trúc từ 60 đến 120 phút.
Thảo luận nhóm	4 cuộc thảo luận nhóm (3 - 5 người/nhóm)	Thảo luận về các trải nghiệm chung, kênh truyền thông, ứng dụng internet và các sự kiện văn hóa liên quan đến thần tượng.
Phân tích văn bản	Mạng xã hội và các diễn đàn trực tuyến	Thu thập và giải mã các bài viết, bình luận, hình ảnh trên fanpage, group Facebook và diễn đàn VOZ.
Nghiên cứu tư liệu thứ cấp	Ấn phẩm báo chí và cơ sở dữ liệu học thuật	Khảo sát 29 năm báo Hoa Học trò (1991 - 2019); khai thác tài liệu học thuật qua Google Scholar, ResearchGate, Academia.

Phân bổ đối tượng phỏng vấn sâu theo nghề nghiệp trong nghiên cứu (N = 45):

• Sinh viên: 26 người
• Học sinh: 6 người
• Người đã đi làm: 13 người (bao gồm 5 nhân viên văn phòng: y tá, giáo viên, luật sư, truyền thông; 6 người kinh doanh tự do hoặc bán hàng).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu về văn hóa giới trẻ, người nổi tiếng và cộng đồng người hâm mộ tại phương Tây và Việt Nam. Tác giả chỉ ra sự chuyển dịch từ lý thuyết tiểu văn hóa cổ điển (tập trung vào sự đối kháng giai cấp và văn hóa thống trị) sang hậu tiểu văn hóa và nghiên cứu căn tính gắn với truyền thông số.

Chương này xác lập nền tảng lý luận của luận án dựa trên cách tiếp cận kiến tạo luận về bản sắc, lý thuyết tạo nghĩa trong nghiên cứu văn hóa, kinh tế cảm xúc và văn hóa tiêu dùng. Luận điểm then chốt được xác lập là: hâm mộ thần tượng không phải là hành vi lệch chuẩn hay sự tiếp nhận thụ động, mà là một thực hành văn hóa chủ động, nơi người hâm mộ sử dụng các biểu trưng của thần tượng để xây dựng căn tính cá nhân và tập thể.

Chương 2: Bức tranh chung về hâm mộ thần tượng ở Việt Nam

Chương 2 phác họa sự biến đổi của các mẫu hình thần tượng tại Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và phân tích bối cảnh hình thành hiện tượng hâm mộ thần tượng giải trí hiện nay:

Sự chuyển dịch mẫu hình con người lý tưởng qua các giai đoạn lịch sử:

• Thời kỳ phong kiến, trung đại: Các mẫu hình chuẩn mực gắn liền với đạo đức Nho giáo và sự nghiệp bảo vệ quốc gia: vua anh minh, anh hùng cứu nước (Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo), nhà nho hành đạo nhập thế (Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Chu Văn An), mẫu hình "quân tử" đề cao tinh thần "trung quân ái quốc" và chủ nghĩa tập thể. Giai đoạn suy thoái Nho giáo xuất hiện mẫu hình "con người tài tử" (Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Tản Đà) thể hiện sự phát triển bước đầu của ý thức cá nhân.
• Thời kỳ chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội: Hình mẫu lý tưởng là các lãnh tụ cách mạng, anh hùng lực lượng vũ trang xả thân vì độc lập dân tộc (Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Võ Thị Sáu, Kim Đồng) và sau năm 1975 là các anh hùng lao động (Hồ Giáo, hình tượng thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa).
• Giai đoạn đương đại (từ Đổi mới đến nay): Xuất hiện mẫu hình thần tượng gắn liền với lĩnh vực công nghiệp giải trí, nghệ thuật đại chúng và thể thao.

Tác giả chỉ ra các yếu tố bối cảnh thúc đẩy sự xuất hiện của hiện tượng hâm mộ thần tượng ở giới trẻ:

1. Chính sách Đổi mới, phát triển kinh tế thị trường, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa làm biến đổi cấu trúc gia đình truyền thống, gia tăng sự cô đơn đô thị và nhu cầu kết nối xã hội mới.
2. Toàn cầu hóa và việc tiếp nhận các dòng chảy văn hóa quốc tế (Hàn Quốc, Âu Mỹ, Nhật Bản) kết hợp với các văn bản pháp lý cởi mở hơn về quản lý văn hóa (Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2008 của Bộ Chính trị về văn học nghệ thuật; Luật Thanh niên).
3. Sự phổ biến của internet (từ năm 1997) và sự bùng nổ của truyền thông đại chúng.
4. Sự xuất hiện của các ngôi sao giải trí trong nước và quốc tế cùng bức tranh phản ánh đa chiều nhưng còn nhiều định kiến trên báo chí truyền thông (đặc biệt qua 29 năm khảo sát báo Hoa Học trò).

Chương 3: Những thực hành hâm mộ thần tượng của giới trẻ hiện nay

Chương 3 đi sâu miêu tả và phân tích các hoạt động thực tế của người hâm mộ trẻ, tập trung vào cộng đồng người hâm mộ ca sĩ Sơn Tùng M-TP:

• Thực hành thường nhật trên không gian mạng: Các thao tác like, view, share, vote, cày view video ca nhạc, theo dõi thông tin, bình luận ủng hộ và bảo vệ thần tượng trước các tranh luận trái chiều hoặc các diễn đàn anti-fan.
• Tổ chức và vận hành Fanclub (FC): Phân tích cơ cấu tổ chức bán chuyên nghiệp của các FC. Vai trò của ban quản trị (admin) trong việc kiểm duyệt thành viên mới (yêu cầu trả lời 3-5 câu hỏi kiến thức về thần tượng), thu quỹ hội viên, tổ chức sự kiện "đu show", chuẩn bị đồng phục, banner, poster, lightstick và điều phối các hoạt động thiện nguyện nhân dịp kỷ niệm ngày sinh của thần tượng.
• Thực hành tiêu dùng liên quan đến thần tượng: Gồm tiêu dùng trực tiếp (mua vé đêm nhạc, vé VVIP qua các chương trình tiếp thị liên kết thương hiệu, mua album, sách tự truyện, vật phẩm cổ vũ) và tiêu thụ gián tiếp qua không gian mạng (mua nhạc số, gói dịch vụ trực tuyến).

Chương 4: Hâm mộ thần tượng: một phương thức kiến tạo bản sắc ở giới trẻ

Chương 4 là chương trọng tâm lý thuyết, phân tích cơ chế hình thành căn tính của người hâm mộ trẻ thông qua thần tượng:

• Định vị căn tính cá nhân qua sự phản chiếu (Self-reflection): Người trẻ tìm thấy ở thần tượng những phẩm chất mong muốn (sự kiên trì, phong cách cá tính, nỗ lực vượt qua khó khăn). Quá trình "giải mã thần tượng" cho phép người hâm mộ đồng nhất hóa cảm xúc, giải tỏa áp lực tâm lý lứa tuổi và xác lập câu chuyện tự sự của bản thân.
• Kiến tạo căn tính nhóm (Collective identity): Thông qua việc chia sẻ các biểu trưng chung (tên gọi fandom như Sky, màu sắc đại diện, khẩu hiệu, trang phục, lightstick), các cá nhân gắn kết vào một cộng đồng mang lại cảm giác an toàn và "thuộc về". Căn tính nhóm giúp người trẻ khẳng định sự khác biệt thế hệ, thiết lập quyền lực biểu trưng và đối thoại lại những định kiến từ thế hệ người lớn.

Chương 5: Hâm mộ thần tượng ở giới trẻ trong những động năng của xã hội Việt Nam đương đại

Chương 5 liên hệ hiện tượng hâm mộ thần tượng với các cấu trúc kinh tế - xã hội vĩ mô:

• Tác động của nền công nghiệp giải trí: Sự hình thành các công ty quản lý, đào tạo ngôi sao và phương thức sản xuất văn hóa đại chúng định hình thị hiếu nghệ thuật của công chúng trẻ.
• Truyền thông và công chúng đặc biệt: Giới trẻ vừa là người tiếp nhận vừa là chủ thể tương tác, tiêu thụ truyền thông mạnh mẽ, định hình các phương thức truyền thông mới.
• Chủ nghĩa tiêu dùng và ý thức hệ thị trường: Giới trẻ trở thành phân khúc thị trường mục tiêu của các nhãn hàng. Hâm mộ thần tượng phản ánh sự thẩm thấu của văn hóa tiêu dùng khi "bản sắc" được biểu hiện qua hành vi sở hữu và tiêu thụ hàng hóa văn hóa.
• Định vị bản thân và khao khát hội nhập toàn cầu: Thực hành văn hóa fandom thể hiện nhu cầu vươn ra thế giới, hội nhập với các chuẩn mực văn hóa giải trí quốc tế của thanh niên Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

1. Luận án là một trong những công trình nghiên cứu văn hóa học đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận một cách toàn diện và hệ thống về hiện tượng hâm mộ thần tượng ở giới trẻ và các động năng xã hội tác động đến hiện tượng này.
2. Luận án làm rõ cơ chế kiến tạo căn tính cá nhân và tập thể của giới trẻ thông qua việc gán nghĩa cho các thực hành văn hóa hàng ngày và hành vi tiêu dùng biểu trưng liên quan đến thần tượng.
3. Luận án đóng góp vào lý thuyết tiểu văn hóa và xã hội học giới trẻ khi chỉ ra rằng hâm mộ thần tượng không đơn thuần là hành vi giải trí thụ động hay biểu hiện lệch chuẩn tâm lý, mà là một phương thức khẳng định vị thế, tiếng nói và quyền lực văn hóa của nhóm tuổi thanh thiếu niên trước xã hội người lớn.

Đóng góp thực tiễn và khuyến nghị

• Cung cấp nguồn cơ sở dữ liệu thực địa chi tiết về hành vi, thị hiếu và tâm lý của giới trẻ Việt Nam giai đoạn 2017 - 2019.
• Luận án đóng vai trò là tài liệu tham khảo thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách về công tác thanh niên (Đoàn Thanh niên, cơ quan quản lý văn hóa), giúp nhìn nhận các thực hành của giới trẻ trên tinh thần đối thoại, thấu hiểu thay vì áp đặt định kiến.
• Đề xuất các cơ quan quản lý văn hóa và truyền thông cần nhận diện rõ vai trò của công nghiệp giải trí và kinh tế người hâm mộ để xây dựng môi trường phát triển lành mạnh cho văn hóa đại chúng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung được tác giả công bố trong văn bản:

• Hạn chế về không gian và khách thể: Nghiên cứu thực địa trực tiếp tập trung chủ yếu tại khu vực nội thành Hà Nội và trường hợp cụ thể là ca sĩ Sơn Tùng M-TP trong lĩnh vực âm nhạc Pop. Do đó, các đặc trưng của người hâm mộ ở khu vực nông thôn hoặc các lĩnh vực nghệ thuật khác (điện ảnh, thể thao) chưa được phân tích sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Luận án gợi mở việc mở rộng phạm vi khảo sát sang các cộng đồng người hâm mộ thuộc các loại hình văn hóa nghệ thuật khác, đồng thời theo dõi sự biến đổi của văn hóa fandom trong bối cảnh các nền tảng mạng xã hội và kinh tế số tiếp tục phát triển nhanh chóng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn hóa học, Xã hội học, Nghiên cứu Truyền thông: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết kiến tạo bản sắc, tiếp nhận văn hóa và kinh tế cảm xúc; tham khảo quy trình nghiên cứu định tính kết hợp quan sát tham dự thực địa và điền dã không gian mạng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức xã hội về thanh niên: Cung cấp góc nhìn thực chứng để xây dựng các chính sách quản lý văn hóa, định hướng giáo dục lối sống phù hợp với tâm lý lứa tuổi của giới trẻ đương đại.
• Các nhà sản xuất và phát triển công nghiệp văn hóa: Tham khảo dữ liệu về hành vi tiêu dùng, cơ chế vận hành của các fanclub và thị hiếu của công chúng trẻ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lựa chọn ca sĩ Sơn Tùng M-TP làm trường hợp nghiên cứu trọng tâm?

Tác giả lựa chọn ca sĩ Sơn Tùng M-TP vì đây là một trong những nghệ sĩ giải trí có sức hút lớn và lượng người hâm mộ trẻ đông đảo tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu. Các hoạt động biểu diễn, ra mắt sản phẩm âm nhạc và các đợt phát hành vé concert (Skytour 2019) diễn ra sôi nổi, liên tục trên truyền thông. Đồng thời, cộng đồng người hâm mộ Sky của ca sĩ này có cơ cấu tổ chức fanclub rõ nét, hoạt động tiêu dùng đa dạng và thường xuyên là chủ đề thảo luận của xã hội, giúp phản ánh toàn diện các chiều kích của văn hóa fandom.

2. Mẫu phỏng vấn sâu của luận án được phân bổ như thế nào?

Luận án đã thực hiện phỏng vấn sâu với 45 bạn trẻ trong độ tuổi từ 16 đến 30 (có 4 trường hợp trên 30 tuổi). Trong đó, 30 người là fan của ca sĩ Sơn Tùng M-TP và 15 người là fan của các ca sĩ, diễn viên, cầu thủ khác. Mẫu gồm 26 sinh viên, 6 học sinh và 13 người đã đi làm (thuộc các ngành nghề: y tá, giáo viên, luật sư, truyền thông, kinh doanh tự do, bán hàng). Về địa bàn, 14 người cư trú tại Hà Nội, các thành viên còn lại đến từ nhiều tỉnh thành thuộc miền Bắc, miền Trung và miền Nam (bao gồm 2 quản trị viên fanclub tại TP.HCM).

3. Phương pháp quan sát tham dự được tác giả triển khai cụ thể ra sao?

Tác giả đã đăng ký trở thành thành viên chính thức của 4 FC Sơn Tùng M-TP tại Hà Nội, 1 FC Đức Phúc, 1 FC T-ara, 1 FC EXO và 1 FC BTS. Quá trình tham dự đòi hỏi tác giả vượt qua các câu hỏi kiểm tra kiến thức về thần tượng từ ban quản trị, đóng quỹ hội viên, mua phụ kiện cổ vũ (vương miện), tham gia các buổi họp mặt offline tại phố đi bộ và quán trà sữa, tham gia xếp hàng tại cửa hàng tiện lợi Circle K để đổi 3 thùng Pepsi lấy vé VVIP, săn vé qua hệ thống VinID và tham dự trực tiếp sự kiện Skytour 2019 từ 7h30 sáng đến 24h00 đêm cùng các thành viên FC.

4. Luận án lý giải cơ chế kiến tạo căn tính qua hâm mộ thần tượng như thế nào?

Luận án chỉ ra rằng căn tính được kiến tạo qua hai cấp độ: Ở cấp độ cá nhân, người hâm mộ giải mã các biểu trưng của thần tượng để phản chiếu, bù đắp cảm xúc và xây dựng câu chuyện tự sự của bản thân. Ở cấp độ nhóm, việc cùng tham gia các thực hành thường nhật (vote, cày view, offline) và chia sẻ các biểu trưng chung (tên fandom, khẩu hiệu, màu cờ sắc áo) giúp người trẻ thiết lập cảm giác thuộc về một cộng đồng, từ đó khẳng định sự khác biệt và vị thế của nhóm tuổi trước sự áp đặt của thế hệ lớn hơn.

5. Nguồn tư liệu báo chí nào được tác giả khảo sát mang tính lịch sử?

Tác giả đã tiến hành khảo sát toàn bộ các số ấn phẩm của báo Hoa Học trò trong suốt 29 năm liên tục, từ số phát hành đầu tiên vào năm 1991 đến năm 2019. Nguồn tư liệu này được sử dụng để lịch sử hóa sự xuất hiện của thuật ngữ "tuổi teen", theo dõi sự thay đổi thị hiếu của giới trẻ và phân tích cách truyền thông phản ánh hiện tượng hâm mộ thần tượng qua từng thời kỳ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đinh Việt Hà đã cung cấp một bức tranh toàn diện và có căn cứ thực nghiệm về hiện tượng hâm mộ thần tượng trong đời sống giới trẻ Việt Nam đương đại từ góc nhìn văn hóa học. Bằng việc vận dụng lý thuyết kiến tạo bản sắc và khung phương pháp định tính thực địa, công trình đã chứng minh rằng các thực hành hâm mộ thần tượng chính là phương thức tích cực để người trẻ tạo nghĩa, giải tỏa cảm xúc và định vị căn tính cá nhân cũng như căn tính nhóm. Đồng thời, nghiên cứu đã đặt hiện tượng văn hóa này trong mối liên hệ chặt chẽ với những động năng phát triển của kinh tế thị trường, đô thị hóa, công nghiệp giải trí và xu thế hội nhập toàn cầu của xã hội Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về giới trẻ và văn hóa giới trẻ 1. Những nghiên cứu về văn hóa của các nhóm giới trẻ Có rất nhiều khuynh hướng lí thuyết trong nghiên cứu về văn hóa của các nhóm giới trẻ khác nhau, trong đó tiểu văn hóa là một khuynh hướng nổi bật.

Tiểu văn hóa (subculture) là một khái niệm để chỉ văn hóa của một nhóm người trong một nền văn hóa, có những đặc trưng riêng so với nền văn hóa chung mà nó thuộc về mặc dù vẫn duy trì những nguyên tắc nền tảng của nền văn hóa đó. “Tiểu văn hóa giới trẻ” được xem là một tiểu văn hóa dựa trên giới trẻ với phong cách, hành vi và sở thích riêng biệt. Các tiểu văn hóa giới trẻ được nhận dạng dựa trên các yếu tố có thể phân biệt về mặt xã hội như gia đình, công việc, nhà ở và trường học (Brake 1985) [79]. Lí thuyết này được phát triển bởi Trung tâm Nghiên cứu văn hóa đương đại Birmingham (CCCS) (1964) với các công trình quan trọng của Dick Hebdige (1979) [116], Stuart Hall & Tony Jefferson (1993) [114].

Các nhà nghiên cứu cho rằng một trong những đặc trưng của các tiểu văn hóa giới trẻ là thường thể hiện sự đối lập có hệ thống với nền văn hóa chính thống. Dick Hebdige [116] mô tả tiểu văn hoá như là một phản ứng của các nhóm ít quyền lực thách thức quyền bá chủ của văn hóa thống trị/chi phối. Stuart Hall và Tony Jefferson [114] thì mô tả các tiểu văn hóa giới trẻ là những nỗ lực phản kháng lại quyền lực thống trị thông qua việc áp dụng có ý thức các hành vi mang tính biểu tượng hay nghi lễ có ý nghĩa đe dọa đến việc thiết lập sự thống trị đó. Vì giới trẻ được xem như một nhóm phụ thuộc và ít quyền lực trong mối quan hệ với sự chi phối của xã hội người lớn, nên tiểu văn hoá giới trẻ có thể được xem như một hệ thống văn hoá thách thức sự thống trị của xã hội người lớn.

Các tiểu văn hóa giới trẻ có thể được định nghĩa là các hệ thống biểu đạt ý nghĩa (systems of meaning), phương thức biểu hiện (modes of expression) hoặc lối sống (lifestyle) được phát triển bởi các nhóm yếu thế để đối phó với các hệ thống 12 chiếm vai trò chủ đạo trong xã hội và nó phản ánh nỗ lực của họ để giải quyết các mâu thuẫn có tính cấu trúc phát sinh từ bối cảnh xã hội rộng lớn hơn (Brake) [79]. Do vậy, các nghiên cứu về các tiểu văn hóa thường bao gồm nghiên cứu về biểu tượng gắn liền với trang phục, âm nhạc, những cảm xúc của các thành viên trong nhóm cũng như cách thức mà các biểu tượng này được các thành viên của nền văn hóa thống trị hiểu. Nhiều tiểu văn hóa giới trẻ trên thế giới có liên quan đến các thể loại âm nhạc, chẳng hạn: punks, emos, ravers, juggalos, metalheads và goths trong nghiên cứu của Brake [79] hay nhạc pop trong nghiên cứu của Huq [123] sau này. Sau tiểu văn hoá là một số khuynh hướng mới chẳng hạn: “hậu tiểu văn hóa” (post-subculture) tập trung vào văn hóa giới trẻ đương đại phù du và được tổ chức xoay quanh lối sống cá nhân và các lựa chọn tiêu dùng, khả năng biến đổi với một loạt các phong cách khác nhau ở giới trẻ.

Văn hóa giới trẻ ngày càng được khai thác ở khía cạnh “sự khác biệt” (Barker) [74]. “Nền “tiểu” văn hóa có nghĩa là những khái niệm về tính đặc biệt và điểm khác biệt so với xã hội thống trị và chủ đạo” [74, tr. Cũng theo Barker, tuổi trẻ như một sự trì hoãn, như một sự phân loại văn hóa và đầy mơ hồ; tuổi trẻ là một kết cấu diễn ngôn1 - “những diễn ngôn về phong cách, hình ảnh, điểm khác biệt và bản sắc đóng vai trò đặc biệt quan trọng” [74, tr. Theo đó, đặc điểm của tuổi trẻ là “sự kháng cự”, “sự bác bỏ và đảo ngược”, là “việc diễn và nhấn mạnh những giá trị ngầm.

Ở Việt Nam, “tiểu văn hóa” không phải là một thuật ngữ được sử dụng thường xuyên trong các nghiên cứu về giới trẻ. Có một số nhà nghiên cứu sử dụng khái niệm “tiểu văn hóa thanh niên” (Từ Thị Loan [37], Đặng Cảnh Khanh [35], Phạm Quỳnh Phương [45]). Đặng Cảnh Khanh [35, tr. 255] cho rằng “bên cạnh cái dòng văn hóa chính thống của xã hội còn có một dòng chảy văn hóa khác.

Dòng 1 “Diễn ngôn” (discourse) là một thuật ngữ được dùng khá phổ biến, đặc biệt trong các nghiên cứu gần đây và được dùng sớm nhất trong ngôn ngữ học, nhằm ám chỉ phương thức hoạt động của ngôn từ, vượt ra ngoài văn bản và có thể xem xét sự vận hành của ngôn từ để khám phá các quan hệ quyền lực chi phối sự tạo thành và vận hành của chúng trong thực tiễn đời sống (Dẫn theo Phạm Quỳnh Phương, Hoàng Cầm 2012: 50). Diễn ngôn được hiểu là một quá trình hiểu và tạo nghĩa mang tính xã hội (thay vì mang tính ngôn ngữ thuần túy). Vì vậy, mặc dù khả năng tạo nghĩa của ngôn ngữ là vô hạn, nhưng trong mỗi giai đoạn lịch sử, việc nghĩa nào được chấp nhận và nghĩa nào trở nên phổ biến lại phụ thuộc vào các mối quan hệ xã hội, chính trị chứ không phải một quá trình mang tính ngôn ngữ học thuần túy. Việc thương thỏa để tạo nghĩa này (cùng với kết quả của nó) chính là các diễn ngôn đặc trưng của từng thời đại.

Việc nhìn nhận người nổi tiếng như một diễn ngôn, đồng nghĩa với việc nhìn nhận họ như một văn bản, và đọc “nghĩa” của văn bản đó trên điều kiện lịch sử, xã hội của Việt Nam, thay vì hiểu chữ “người nổi tiếng” như là ý nghĩa ghi trong từ điển (Nguyễn Thu Giang 2011: 152). 13 chảy ấy có thể là ít khuôn phép, ít bài bản và không hàn lâm nhưng lại rất mạnh mẽ và sáng tạo”. Bên cạnh đó, một số ý kiến hoặc còn ngập ngừng hoặc không tán thành do cho rằng khái niệm này ra đời và phù hợp với bối cảnh Âu Mỹ nhưng có vẻ chưa thật chính xác đối với giới trẻ Việt Nam (Phạm Hồng Tung [60]). Theo Phạm Hồng Tung, “tiểu văn hóa thanh niên” thường để chỉ những trào lưu “phá cách” của thanh niên phương Tây như hippies, punks.

còn ở Việt Nam, sẽ không hợp lí khi cho rằng có một tiểu văn hóa như vậy vì những biểu hiện của tiểu văn hóa như thế không tiêu biểu và đại diện cho số đông thanh niên nước ta. Mặc dù tồn tại một “văn hóa nhóm thanh niên” và theo đặc trưng của lứa tuổi nên văn hóa nhóm của thanh niên thường chứa những nhóm không đồng nhất, thậm chí trái ngược với hệ giá trị được xã hội chấp thuận, tuy nhiên theo tác giả này, văn hóa thanh niên là một bộ phận không tách rời của văn hóa dân tộc xét theo tất cả các chiều cạnh [60, tr. Các nghiên cứu khác (Nguyễn Ánh Hồng [27], Đinh Thị Vân Chi [6], Nguyễn Thị Phương Châm [4], [5].) tuy không khẳng định rõ việc tồn tại một “tiểu văn hóa giới trẻ” nhưng phần đa đều cho rằng giới trẻ là một “nhóm dân số”, “nhóm xã hội”, “nhóm văn hóa” đặc thù. Đây là nhóm có nhiều lí tưởng, nhiều cống hiến, nhưng cũng là nhóm có nhiều nổi loạn so với nền văn hóa chính thống.

Cách tiếp cận giới trẻ dựa trên lí thuyết văn hóa nhóm giới trẻ giúp lí giải sâu sắc hơn những vấn đề liên quan đến lứa tuổi hết sức “nhạy cảm” này. Những nghiên cứu về nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống của giới trẻ Có thể nói, dù được nhìn nhận thuộc về một tiểu văn hóa (subculture) hay là một nhóm (group), giới trẻ luôn được đánh giá là những người có nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống khác biệt rõ ràng với các thế hệ trước. Trong những công trình nghiên cứu của nước ngoài, lối sống (lifestyle) của giới trẻ đã được chú ý từ rất lâu, gắn với các tiểu văn hóa cụ thể, riêng biệt, theo đó mỗi tiểu văn hóa sẽ có những phong cách sống, lối sống khác nhau (Bennett [75], Brake [79], Huq [123]). Từ khóa của những nghiên cứu này là bản sắc (identity), sự phản kháng (resistance), những băng nhóm (gangs).

Ở Việt Nam, các nghiên cứu quan tâm tới việc chỉ ra và phân tích những khuynh hướng, xu hướng, trào lưu thuộc về văn hoá giới trẻ như nhu cầu, thị hiếu, quan niệm, lối sống… Một số bài viết của các tác giả Bùi Thị Tỉnh [57], Nguyễn Thị Phương Hoa [26], Lê Thị Thanh Hương [30],. mặc dù nhấn mạnh những biến 14 đổi và thích ứng của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh hiện đại (chẳng hạn như sự năng động, sáng tạo và cập nhật) nhưng vẫn chủ yếu xoay quanh các chủ đề “truyền thống” về thanh niên như đạo đức, thái độ chính trị, lối sống. Tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa [26] trong bài viết “Bàn về đạo đức lối sống của thanh niên trí thức nước ta hiện nay” cho rằng giới trẻ hiện nay sống thực tế hơn, có ý thức phấn đấu trong nghề nghiệp song ít có hoài bão lớn lao đối với xã hội, đất nước, ít bày tỏ chính kiến của mình, mặc dù vậy nhưng vì có trình độ học vấn cao, khả năng nhận thức tốt nên sự biến đổi theo chiều hướng tiêu cực về đạo đức và lối sống của thanh niên trí thức không quá lệch lạc. Đặng Cảnh Khanh [35], Phạm Hồng Tung [60] cũng nhấn mạnh lối sống của giới trẻ, đặc biệt giới trẻ Việt Nam, bao hàm cả những biểu hiện tích cực và tiêu cực.

Theo Phạm Hồng Tung, do quan niệm văn hóa thanh niên không tách rời nền văn hóa dân tộc, nên một số xu hướng tích cực của văn hóa thanh niên được tác giả này chỉ ra là: 1. Trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, 2. Yêu nước, quan tâm đến tình hình đất nước và tin tưởng vào tương lai của đất nước; 3. Thực tế, thực dụng; 4.

Năng động, sáng tạo, luôn hướng tới cái mới, cái khác biệt; 5. Tích cực hội nhập quốc tế, tiếp thu thành tựu văn minh và tinh hoa văn hóa thế giới; 6. Có khát vọng, lạc quan, có tính tích cực chính trị - xã hội cao. Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra một số xu hướng tiêu cực là: 1.

Lối sống buông thả bản thân; 2. Hành xử hung bạo, bất chấp pháp luật; 3. Thờ ơ, vô cảm, thiếu trách nhiệm; 4. Tiếp thu thiếu chọn lọc ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài.