Chương 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SỬ DỤNGTRÒ CHƠI VẬN ĐỘNG NHẰM PHÁT TRIỂNTỐ CHẤT THỂ LỰC CHO TRẺ 5 - 6 TUỔIỞ TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong giáo dục thể chất (GDTC) nói chung, phát triển TCTL nói riêng cho trẻ MN, TCVĐ được xem là một phương tiện quan trọng. Do vậy, TCVĐ, TCTL và vấn đề sử dụng TCVĐ phát triển TCTL cho trẻ được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Tựu trung lại, có thể tổng hợp thành các hướng nghiên cứu chính như sau: 1.
Những nghiên cứu về phát triển tố chất thể lực cho trẻ MN Các nghiên cứu về phát triển TCTL cho trẻ MN được nhiều nhà tâm lí học, giáo dục học ở ngoài nước và trong nước quan tâm nghiên cứu: P.Khúckhlaieva [24]; Checda Lenec [77]; Lưu Tân [53]; Lưu Quang Hiệp, Phạm Thị Uyên [18]; Lê Văn Xem [78]; Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn [61], [62]; Nguyễn Ánh Tuyết [64]; Nguyễn Thị Ngọc Chúc [9]; Đào Thanh Âm [1]; Nguyễn Thị Hòa [20]; Đặng Hồng Phương [47], [48]; Lương Kim Chung, Đào Duy Thu [10]; Lâm Thị Tuyết Thuý [60]…Các công trình nghiên cứu của những tác giả này phần lớn tập trung vào việc xác định khái niệm tố chất thể lực và phát triển tố chất thể lực; phân loại TCTL; một số đặc điểm phát triển TCTL của trẻ MN; các ý nghĩa, vai trò của sự phát triển TCTL cho trẻ MN; vấn đề phân loại TCTL của trẻ MN và các hình thức, phương pháp phát triển TCTL cho trẻ MN. - Về khái niệm TCTL và phát triển TCTL cho trẻ MN: Bàn về khái niệm TCTL và sự phát triển TCTL cũng có nhiều quan niệm khác nhau, song không mâu thuẫn nhau và có một số điểm chung là coi TCTL là thành phần riêng biệt trong thể lực của con người. Các TCTL được phát triển theo quy luật, có liên quan mật thiết với sự hoàn thiện các KNVĐ.Ph Lexgáp [32], cho rằng thể lực là năng lực vận động của con người, là biểu hiện tổng hợp mức độ phát triển của các hệ thống cơ quan trong một cơ thể hoàn chỉnh, thống nhất. Phát triển TCTL cho trẻ có quy luật riêng của nó và nhà GD phải tuân theo những quy luật ấy.
Giữa kĩ năng, kĩ xảo vận động có mối liên hệ chặt chẽ với TCTL. Đồng quan điểm này, Đặng Hồng 9 Phương [47], [48], cho rằng thể lực là năng lực vận động của con người, là biểu hiện tổng hợp mức độ phát triển của các hệ thống cơ quan trong một cơ thể hoàn chỉnh, thống nhất. TCTL là phần tương đối riêng biệt trong thể lực của con người. Các TCTL được phát triển thống nhất với các KNVĐ: sự hình thành KNVĐ bao giờ cũng phụ thuộc vào mức độ phát triển các TCTL.
Ngược lại, KNVĐ góp phần góp phần làm cho các TCTL hoàn thiện dần và thể hiện có hiệu quả hơn. Ngoài ra tác giả xác định rõ cơ sở khoa học của việc phát triển TCTL, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức, phương tiện và cách kiểm tra đánh giá sự phát triển các TCTL của trẻ MN. Bàn về sự phát triển TCTL cho trẻ MN, A.Khúckhlaieva [24], cũng cho rằng việc phát triển TCTL cho trẻ là một quá trình liên tục nhằm tăng cường sức khỏe, phát triển các kĩ xảo vận động và GD các phẩm chất đạo đức, ý chí cho trẻ. Việc phát triển TCTL chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố khách quan và chủ quan.
- Về ý nghĩa, vai trò của sự phát triển TCTL cho trẻ MN: Mỗi tác giả có cách tiếp cận khác nhau về ý nghĩa, vai trò của phát triển TCTL cho trẻ MN, song các nghiên cứu đều khẳng định, phát triển TCTL cho trẻ là việc làm quan trọng để phát triển toàn diện cho trẻ MN, đặc biệt là sự phát triển thể lực của trẻ. Gorinhépxki [theo 47] - người phát triển lí thuyết GDTC của Lexgáp, cho rằng việc phát triển thể chất và TCTL cho trẻ MN có một vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ. Theo tinh thần đó ông đã xây dựng sơ đồ về "Bài tập thể chất phù hợp với lứa tuổi" đòi hỏi GV cần có phương pháp triển TCTL cho trẻ. Đồng thời ông cũng cho rằng bản thân trẻ và môi trường xung quanh ảnh hưởng đến kết quả phát triển TCTL của trẻ.
Đồng quan điểm này, Checda Lenec [77], cho rằng trẻ em 3 - 6 tuổi nhu cầu vận động lớn và tính hiếu động là những đặc trưng cơ bản nhất trong hoạt động của trẻ, vì vậy cần chọn nhiều loại bài tập tác động toàn diện tới các bộ phận cơ thể trẻ để rèn luyện thể lực và cần phải “trò chơi hóa” các bài tập này cho trẻ dễ tiếp thu. Tác giả cho rằng sự phát triển thể lực của trẻ MN là quá trình thay đổi hình dáng, chức năng của cơ thể con người trong đời sống cá thể. Các đặc điểm về hình thái thể lực còn mang tính đặc thù về chủng tộc, giới tính, lứa tuổi, nghề nghiệp và được thể hiện trong môi trường sống nhất định. Bàn về ý nghĩa của GDTC nói chung, phát triển TCTL cho trẻ, Nguyễn Thị Hòa cũng cho rằng, sự phát triển thể chất nói chung, sự phát triển TCTL cho trẻ có 10 tác dụng lớn đến sự phát triển trí tuệ, tình cảm - kĩ năng xã hội và thẩm mĩ của trẻ.
Theo bà, “Một đứa trẻ khỏe mạnh, nhanh nhẹn, khéo léo sẽ biết tri giác cái đẹp sâu sắc và tinh tường hơn. Điều này sẽ ảnh hưởng đến hoạt động cá nhân sau này biết nhìn nhận và tạo ra cái đẹp”[20; 69]. - Về phân loại TCTL của trẻ MN: khi phân loại các TCTL của trẻ MN, các nghiên cứu đều dựa trên những biểu hiện năng lực vận động của trẻ khi tham gia các hoạt động vận động (bài tập vận động, TCVĐ,…). Tuy nhiên, dựa trên những biểu hiện đó có tác giả chia TCTL của trẻ thành 4 loại, có tác giả chia thành 5 loại.Khúckhlaieva [24], Nguyễn Ánh Tuyết [64]; Nguyễn Thị Ngọc Chúc [9]; Đào Thanh Âm [1]; Nguyễn Thị Hòa [20],… chia TCTL của trẻ thành 4 loại: mạnh mẽ, nhanh nhẹn, khéo léo, bền bỉ.
Những tác giả chia TCTL của trẻ thành 5 loại, ngoài 4 TCTL nói trên còn đưa thêm TCTL mềm dẻo vào bảng phân loại TCTL của trẻ MN, song tên gọi các TCTL của trẻ được diễn đạt kiểu khác. Ví dụ, Lưu Tân [53] nhà giáo dục học Trung Quốc trong công trình nghiên cứu về thể dục thể thao nhi đồng trước tuổi học đã chia TCTL của thơ thành 5 loại: sức mạnh, sức bền, khả năng phối hợp vận động gồm sức nhanh, sự mềm dẻo và khéo léo. Hay các tác giả Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn [61], [62] cho rằng TCTL là một phần tương đối riêng biệt trong thể lực của con người và thường được chia thành 5 loại cơ bản: Sức nhanh, sức mạnh, sức bền, khả năng phối hợp vận động và độ dẻo. Tương tự, Đặng Hồng Phương [47], cho rằng TCTL là phần tương đối riêng biệt trong thể lực của con người và thường bao gồm 5 loại cơ bản: sức nhanh, sức mạnh, sức bền, khéo léo và mềm dẻo.
Thực ra những cách phân loại TCTL của trẻ MN trên đây khá thống nhất. Trong một chừng mực nào đó, TCTL mềm dẻo có thể xếp vào loại TCTL khéo léo. Trên cơ sở các cách phân loại TCTL trên và dựa vào các TCTL cần phát triển cho trẻ MN được quy định trong Chương trình GDMN của Bộ Giáo dục và Đào tạo [6]., trong luận án này chúng tôi chia các TCTL của trẻ MN thành 4 loại: mạnh mẽ, nhanh nhẹn, khéo léo, bền bỉ. Các TCTL này có mối quan hệ tương hỗ với năng lực hoạt động cơ bản của trẻ MN nói chung, của trẻ 5 - 6 tuổi nói riêng.
- Về hình thức, phương pháp phát triển TCTL cho trẻ MN: Để phát triển các TCTL cho trẻ MN, các tác giả đưa ra nhiều hình thức, phương phát khác nhau, trong đó nhấn mạnh đến việc thực hành luyện tập với các tập luyện tập và TCVĐ được tổ chức ở ngoài trời. Levi - Gorinhépxkaia [80] nhấn mạnh vai trò của việc phát triển TCTL cho trẻ MN. Bà cho rằng việc rèn luyện thân thể sẽ giúp 11 TCTL của trẻ phát triển. Việc rèn luyện thân thể thông qua nhiều phương pháp khác nhau như thông qua các bài tập, TCVĐ, diễn ra trong môi trường thiên nhiên.
Trong các phương pháp phát triển TCTL cho trẻ MN, các nghiên cứu đều khẳng định TCVĐ có ý nghĩa to lớn. Nói về ý nghĩa của phương pháp trò chơi, Checda Lenec [77] cho rằng, trẻ em 3 - 6 tuổi nhu cầu vận động lớn và tính hiếu động là những đặc trưng cơ bản nhất trong hoạt động của trẻ, vì vậy cần chọn nhiều loại bài tập tác động toàn diện tới các bộ phận cơ thể trẻ để rèn luyện thể lực và cần phải “trò chơi hóa” các bài tập này cho trẻ dễ tiếp thu. Tác giả cho rằng sự phát triển thể lực của trẻ MN là quá trình thay đổi hình dáng, chức năng của cơ thể con người trong đời sống cá thể. Skitnevskiy [87] nghiên cứu một bộ TCVĐ phát triển tố chất nhanh nhẹn cho học sinh trong quá trình luyện tập thể dục.
Về phương pháp đánh giá TCTL của trẻ MN: Để đánh giá các TCTL của trẻ MN, đã có nhiều tổ chức và các nhà nghiên cứu đề cập đến vấn đề này. Họ đưa ra nhiều quan điểm đánh giá khác nhau, nhưng có điểm chung là đều dùng các bài tập để đánh giá. Thang đánh giá phát triển trẻ thơ khu vực Đông Á, Thái Bình Dương khi đánh giá vận động của trẻ chỉ đánh giá kiểm soát vận động thô bao gồm các 4 bài tập (thăng bằng khi đi bộ: đi tiến và đi lùi từng bước không ra khỏi đường kẻ; ăn và uống một cách độc lập: có thể đổ nước từ bình vào một cốc nhựa; thăng bằng khi đi bộ cầm đồ vật: cầm một cốc nước bằng một tay trong khi đi bộ và đặt xuống mà không đổ; bắt bóng đứng cách người đánh giá 3m). Thông qua các bài tập này có thể đánh giá được một phần TCTL của trẻ MN.
Bốn bài tập chủ yếu đánh giá được tố chất khéo léo của trẻ, các tố chất bền bỉ, mạnh mẽ, nhanh nhẹn chưa được đánh giá.Khúckhlaieva [24] khi nghiên cứu Lý luận và phương pháp GDTC cho trẻ MN cho rằng, đánh giá TCTL là một công việc đặc biệt quan trọng trong công tác GDMN. Tác giả đã đề xuất các phương pháp, hình thức đánh giá thể lực của trẻ MN với 3 mức độ cao, trung bình, thấp.