Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Tổ chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực" được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Trường Vũ trong khuôn khổ luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí tại Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (bảo vệ năm 2017), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đức Tuấn và PGS. Nguyễn Đức Vũ.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

  • Bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông: Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI và Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, chuyển trọng tâm từ trang bị kiến thức rời rạc sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học.
  • Vai trò của Địa lí địa phương (ĐLĐP): ĐLĐP là nguồn tư liệu thực tiễn và minh chứng cụ thể cho chương trình địa lí phổ thông. Dạy học ĐLĐP yêu cầu xuất phát từ các hiện tượng, sự kiện có thật trong không gian thực tế mà học sinh có thể trực tiếp quan sát và phân tích.
  • Khoảng trống và bất cập thực tiễn:
    • Trước thời điểm nghiên cứu, việc giảng dạy ĐLĐP tại các trường trung học phổ thông (THPT) nhìn chung còn mang tính hình thức, chủ yếu nhằm hoàn thành chỉ tiêu phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
    • Các tài liệu ĐLĐP hiện hành tập trung cung cấp nội dung kiến thức tổng quan về tự nhiên, kinh tế - xã hội và rèn luyện một số kỹ năng địa lí cơ bản (bản đồ, biểu đồ) bằng phương pháp truyền thụ một chiều (thuyết trình là chủ đạo), thiếu hệ thống tài liệu và hướng dẫn tổ chức hoạt động học tập tích cực.
    • Tại địa bàn tỉnh Tây Ninh, việc dạy học ĐLĐP bộc lộ sự hạn chế khi giáo viên chủ yếu truyền đạt lý thuyết hàn lâm, nặng nề, chưa gắn với hình thành năng lực thực tiễn. Một số trường hợp giáo viên giao học sinh tự học nhưng không cung cấp tài liệu học tập chuẩn hóa và thiếu công cụ kiểm tra, đánh giá mức độ tiếp thu của học sinh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Biên soạn nội dung và xác định cách thức tổ chức dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh và nâng cao chất lượng dạy học ĐLĐP ở trường THPT tỉnh Tây Ninh.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 3 nhiệm vụ chính):
    1. Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực.
    2. Tổ chức nội dung dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực (xây dựng chương trình, biên soạn tài liệu mới) và thiết kế, tổ chức một số bài học, hoạt động dạy học ĐLĐP tiêu biểu dựa trên các phương pháp và hình thức dạy học tích cực.
    3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng và đánh giá tính khả thi, hiệu quả cùng tính đổi mới của quy trình và nội dung dạy học đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học

Nếu việc tổ chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực được thiết kế với hệ thống tài liệu mới, phương pháp và quy trình thích hợp thì sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo và phát triển năng lực của học sinh, qua đó góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học ĐLĐP tại các trường THPT tỉnh Tây Ninh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Quá trình tổ chức dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh lớp 12 THPT.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Phạm vi nội dung: Chương trình và tài liệu dạy học ĐLĐP lớp 12; tập trung thiết kế và tổ chức thực nghiệm qua 3 bài học/chủ đề cụ thể (Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh Tây Ninh; Tìm hiểu thực trạng ngành chăn nuôi ở huyện Dương Minh Châu; Tìm hiểu điều kiện tự nhiên tỉnh Tây Ninh).
    • Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Tây Ninh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật một cách hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến Địa lí địa phương và phương pháp dạy học ĐLĐP:

Nghiên cứu dạy học Địa lí địa phương trên thế giới

  • Tại Liên Xô (trước đây) và Nga: Địa phương học được hình thành từ đầu thế kỷ XX. Đến những năm 1930, địa phương học được xem là môn học nghiên cứu toàn diện một lãnh thổ nhỏ (lịch sử, ngôn ngữ, kiến trúc, văn hóa, kinh tế). Berg định nghĩa ĐLĐP là "môn Địa lí quê hương", trong khi Barakov coi ĐLĐP là "Địa lí học nhỏ". Các nhà sư phạm Nga thống nhất xác định ĐLĐP là một bộ phận của địa phương học trong trường phổ thông, nghiên cứu tự nhiên, dân cư và kinh tế bằng các phương pháp dạy học tích cực.
  • Tại Hoa Kỳ: ĐLĐP được lồng ghép ngay từ cấp tiểu học (Primary school) qua việc khám phá tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa địa phương; ở cấp THCS (Secondary school), ĐLĐP được tích hợp làm chất liệu minh họa cho chương trình địa lí chung; lên cấp THPT (High school), ĐLĐP được tổ chức dưới dạng các học phần tự chọn.
  • Tại Pháp: ĐLĐP tập trung vào giáo dục tình yêu quê hương, đẩy mạnh thực hành và bồi dưỡng cho học sinh kỹ năng viết các chuyên khảo địa phương thông qua phương pháp dạy học tích cực.

Lịch sử nghiên cứu Địa lí địa phương tại Việt Nam

  • Thời kỳ phong kiến: Khảo cứu địa phương xuất hiện sớm thông qua các công trình địa chí, mô tả địa hình, sông núi, hành chính, phong tục và tình hình sản xuất:
    • Dư địa chí của Nguyễn Trãi (giữa thế kỷ XV) – tác phẩm đặt nền móng cho việc nghiên cứu và biên soạn địa chí.
    • Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (1698).
    • Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định (1806).
    • Hoàng Việt dư chí của Phan Huy Chú (đầu thế kỷ XIX).
    • Bắc Thành dư địa chí của Lê Công Chất (1845).
    • Đại Nam nhất thống chí của Cao Xuân Dục, Lưu Đức Xương, Trần Xán (1903).
  • Giai đoạn sau năm 1975 về biên soạn tài liệu ĐLĐP:
    • Bộ sách Địa lí các tỉnh và thành phố Việt Nam (6 tập) do Lê Thông chủ biên; công trình Địa lí Hà Nội (1994, 2010) của Lâm Quang Dốc, Bùi Công Hoài, Nguyễn Minh Tuệ, Đặng Duy Lợi.
    • Các tài liệu ĐLĐP cấp tỉnh/thành: Nguyễn Văn Hiến (Bình Thuận, 2006); Võ Thành An (An Giang, 2010); Thái Văn Long (Cà Mau, 2010); Lữ Minh Nhựt (Kiên Giang, 2010); Nguyễn Ngọc Dũng (Địa lí Tây Ninh giảng dạy trong trường phổ thông, 2001, 2011); Đặng Ngọc Căn (Phú Thọ, 2011); Nguyễn Hồng Sáng (Bình Dương, 2011); Đinh Thị Yến (Ninh Bình, 2012); Nguyễn Hữu Bách và cộng sự (Bà Rịa – Vũng Tàu, 2013); Trần Việt Hùng (Sóc Trăng, 2013); Lê Ngọc Bữu (Bến Tre, 2014); Nguyễn Xuân Ngọc (Lâm Đồng, 2015).
  • Nghiên cứu về phương pháp dạy học ĐLĐP:
    • PGS. Lê Bá Thảo (1967) với công trình Phương pháp nghiên cứu và giảng dạy địa lí địa phương (2 tập) đặt nền tảng phương pháp luận dạy học ĐLĐP tại miền Bắc.
    • Các tác giả: Hoàng Văn Huyền, Nguyễn Văn Biểu (1981); Đinh Ngọc Linh (1981); Lê Huỳnh (1993); Nguyễn Minh Tuệ, Phạm Tế Xuyên (1994); Trịnh Văn Oánh (1997); Nguyễn Đức Vũ (2009); Nguyễn Tuyết Nga, Phạm Thị Thanh (2012); Lâm Quang Dốc (2014).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả phân chia các công trình trước đây thành hai nhóm:

  1. Nhóm tiếp cận nội dung: Chiếm đại đa số, tập trung cung cấp kiến thức tĩnh về tự nhiên, kinh tế - xã hội địa phương, sử dụng phương pháp thuyết trình truyền thống trên lớp.
  2. Nhóm tiếp cận phát triển năng lực: Mới xuất hiện từ định hướng đổi mới giáo dục sau năm 2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhưng còn ở mức độ sơ khai, chỉ đề cập một số năng lực chuyên biệt rời rạc, chưa có công trình nào xây dựng hệ thống mục tiêu, nội dung tài liệu và quy trình tổ chức dạy học ĐLĐP đồng bộ cho tỉnh Tây Ninh.

Luận án định vị là công trình nghiên cứu chuyên sâu về xây dựng chương trình, biên soạn tài liệu và thiết kế quy trình tổ chức dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh THPT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

  • Quan niệm về năng lực: Luận án tiếp thu các quan điểm lý luận giáo dục quốc tế:
    • Weinert (2001): Năng lực là khả năng và kỹ năng nhận thức mà cá nhân sở hữu để giải quyết vấn đề, đi kèm sự sẵn sàng về mặt xã hội, động cơ và trách nhiệm.
    • Rost (2006): Không tách rời các yếu tố cấu thành năng lực (kiến thức, hiểu biết, kỹ năng, kinh nghiệm, hành động, động cơ).
    • Ziener (2006): Rút gọn năng lực vào 3 khía cạnh: khả năng hiểu biết, khả năng làm và khả năng sẵn sàng sử dụng kiến thức, kỹ năng.
    • Hofer: Năng lực là sự kết hợp giữa hiểu biết và khả năng hành động.
  • Hệ thống năng lực cần hình thành cho học sinh:
    • Năng lực chung: Nhóm làm chủ và phát triển bản thân (tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, tự quản lý); Nhóm quan hệ xã hội (giao tiếp, hợp tác); Nhóm công cụ (sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, sử dụng ngôn ngữ, tính toán).
    • Năng lực chuyên biệt môn Địa lí: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ; sử dụng bản đồ, biểu đồ; sử dụng bảng số liệu thống kê; sử dụng tranh, ảnh, video địa lí; học tập tại thực địa.
    • Cấu trúc năng lực hành động trong ĐLĐP: Năng lực sáng tạo, năng lực phương pháp, năng lực xã hội, năng lực cá thể và năng lực chuyên môn (kiến thức ĐLĐP, thu thập và xử lý thông tin ĐLĐP, đánh giá chuyên môn).
  • Các mô hình hình thành năng lực và sự lựa chọn của đề tài:
    1. Mô hình đường thẳng: Thông tin/Kiến thức $\rightarrow$ Thay đổi giá trị $\rightarrow$ Thay đổi thái độ $\rightarrow$ Thay đổi hành vi/hành động. (Ưu tiên lựa chọn số 1 của luận án).
    2. Mô hình tam giác phát triển: Kết hợp giữa Kiến thức, Nhân cách (giá trị, động lực) và Xã hội (phương pháp, hành động) thông qua tư duy bậc cao/siêu tư duy. (Ưu tiên lựa chọn số 2).
    3. Mô hình vòng tròn xoắn ốc: Chu trình Quan tâm (động cơ) $\rightarrow$ Kiến thức (hiểu biết) $\rightarrow$ Giá trị (cam kết) $\rightarrow$ Hành động. (Ưu tiên lựa chọn số 3).
  • Các quan điểm tiếp cận nghiên cứu: Tiếp cận hệ thống; Tiếp cận công nghệ dạy học; Tiếp cận dạy học tích cực; Tiếp cận dạy học phát triển năng lực.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Nghiên cứu văn bản pháp quy, nghị quyết của Đảng, thông tư hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Công văn số 5977/BGDĐT-GDTrH), các giáo trình và tài liệu khoa học để xây dựng cơ sở lý luận.
  • Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phiếu điều tra cơ bản đối với giáo viên môn Địa lí tại các trường THPT tỉnh Tây Ninh nhằm đánh giá thực trạng dạy học ĐLĐP.
  • Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát trực tiếp, dự giờ các tiết học ĐLĐP để thu thập dữ liệu về cách thức tổ chức dạy học của giáo viên và phản ứng học tập của học sinh.
  • Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến tham vấn từ các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành về phương pháp dạy học Địa lí, cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên giàu kinh nghiệm tại trường phổ thông.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức các lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) có trình độ tương đương, áp dụng kế hoạch bài học và tài liệu mới được thiết kế, sử dụng công cụ đánh giá Rubric và ma trận đề kiểm tra.
  • Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu thực nghiệm, tính toán các tham số thống kê mô tả và suy luận gồm: Điểm trung bình ($\bar{X}$), phương sai ($S^2$), độ lệch chuẩn ($S$), kiểm chứng sự tương đương của nhóm mẫu và so sánh kết quả sau tác động.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Văn bản chỉ đạo giáo dục của Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục và Đào tạo; chương trình và sách giáo khoa Địa lí 12 (chuẩn và nâng cao).
  • Tài liệu địa phương chí, số liệu thống kê kinh tế - xã hội tỉnh Tây Ninh và huyện Dương Minh Châu.
  • Phiếu điều tra giáo viên, biên bản dự giờ, bài kiểm tra và phiếu đánh giá Rubric của học sinh tham gia thực nghiệm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực

Chương này tập trung xác lập hệ thống cơ sở lý thuyết về đổi mới giáo dục theo định hướng năng lực và đánh giá thực trạng dạy học ĐLĐP tại tỉnh Tây Ninh.

Tác giả phân tích sự chuyển dịch từ mô hình giáo dục "định hướng nội dung" (điều khiển đầu vào) sang "định hướng phát triển năng lực" (điều khiển đầu ra), được tổng hợp trong bảng đối sánh sau:

Tiêu chí Chương trình định hướng nội dung Chương trình định hướng năng lực
Mục tiêu giáo dục Mô tả không chi tiết và không nhất thiết phải quan sát, đánh giá được. Kết quả học tập cần đạt được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được; thể hiện mức độ tiến bộ liên tục của học sinh.
Nội dung giáo dục Dựa vào khoa học chuyên môn, không gắn với tình huống thực tiễn; quy định chi tiết trong chương trình. Lựa chọn nhằm đạt kết quả đầu ra đã quy định, gắn với tình huống thực tiễn; chỉ quy định nội dung chính, không quy định chi tiết.
Phương pháp dạy học Giáo viên truyền thụ tri thức, là trung tâm; học sinh tiếp thu thụ động tri thức có sẵn. Giáo viên tổ chức, hỗ trợ học sinh tự lực, tích cực lĩnh hội tri thức; chú trọng giải quyết vấn đề, giao tiếp, kỹ thuật dạy học tích cực, thực hành.
Hình thức dạy học Chủ yếu dạy lý thuyết trên lớp. Đa dạng: hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, trải nghiệm sáng tạo; đẩy mạnh công nghệ thông tin.
Đánh giá kết quả Dựa trên ghi nhớ và tái hiện nội dung đã học. Dựa vào năng lực đầu ra, tính đến sự tiến bộ trong quá trình, chú trọng khả năng vận dụng vào thực tiễn.

Chương 1 cũng phân tích đặc điểm tâm sinh lý học sinh THPT, thời lượng quy định cho ĐLĐP trong chương trình Địa lí 12 (2 tiết chính khóa để tổng hợp, xử lý tư liệu và báo cáo theo 5 chủ đề, yêu cầu chuẩn bị trước ít nhất một tháng), đồng thời khảo sát thực trạng giảng dạy tại Tây Ninh cho thấy giáo viên còn thiếu tài liệu chuẩn, phương pháp dạy học nặng về thuyết trình lý thuyết và thiếu kiểm tra, đánh giá thực chất.

Chương 2: Tổ chức nội dung và các hoạt động dạy học Địa lí địa phương tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực

Chương 2 trình bày toàn bộ giải pháp sư phạm của tác giả, bao gồm việc xây dựng chương trình, biên soạn tài liệu hỗ trợ, xác định quy trình và các phương pháp dạy học đặc thù:

  • Xây dựng chương trình và biên soạn tài liệu hỗ trợ: Đề xuất cấu trúc nội dung dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh gồm 6 chủ đề:
    1. Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và sự phân chia hành chính.
    2. Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên.
    3. Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh.
    4. Đặc điểm kinh tế - xã hội của tỉnh.
    5. Địa lí các ngành kinh tế chính.
    6. Đặc điểm kinh tế - xã hội nổi bật của huyện, thành phố thuộc tỉnh.
  • Hệ thống phương pháp dạy học tích cực được xác định và cụ thể hóa:
    1. Phương pháp vấn đáp: Triển khai theo 6 cấp độ nhận thức (Biết $\rightarrow$ Hiểu $\rightarrow$ Áp dụng $\rightarrow$ Phân tích $\rightarrow$ Tổng hợp $\rightarrow$ Đánh giá).
    2. Phương pháp dạy học hợp tác nhóm: Tổ chức 4–6 nhóm (mỗi nhóm 6–8 học sinh), có cơ cấu nhóm trưởng, thư ký, phân công nhiệm vụ cụ thể để rèn luyện năng lực hợp tác và chia sẻ.
    3. Phương pháp giải quyết vấn đề (GQVĐ): Thiết kế chuỗi tình huống có vấn đề gắn với thực tiễn ĐLĐP tỉnh Tây Ninh để học sinh chủ động tìm giải pháp.
    4. Phương pháp khảo sát, điều tra: Tổ chức hoạt động thực địa ngoài lớp học, học sinh thu thập dữ liệu sơ cấp, kiểm chứng giả thuyết và đề xuất giải pháp.
    5. Phương pháp dạy học dự án (DHDA): Học sinh thực hiện các dự án học tập gắn với các vấn đề kinh tế - xã hội thực tế tại địa phương.
  • Thiết kế 3 bài học thực nghiệm tiêu biểu:
    1. Bài 1: Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh Tây Ninh (áp dụng phương pháp giải quyết vấn đề).
    2. Bài 2: Tìm hiểu thực trạng ngành chăn nuôi ở huyện Dương Minh Châu (áp dụng phương pháp khảo sát, điều tra).
    3. Bài 3: Tìm hiểu điều kiện tự nhiên tỉnh Tây Ninh (áp dụng phương pháp dạy học dự án).

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc tổ chức, triển khai và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Tây Ninh:

  • Mục đích và thiết kế thực nghiệm: Đánh giá tính khả thi, hiệu quả và tính đổi mới của việc áp dụng tài liệu mới và các phương pháp dạy học tích cực.
  • Quy trình thực nghiệm:
    • Lựa chọn các cặp lớp Thực nghiệm (TN) và Đối chứng (ĐC) có sĩ số và điểm trung bình môn năm học trước tương đương nhau.
    • Nhóm TN học tập với tài liệu mới biên soạn và các phương pháp dạy học tích cực (GQVĐ, khảo sát điều tra, DHDA); nhóm ĐC học theo phương pháp truyền thống hiện hành.
    • Sử dụng công cụ đo lường gồm: Rubric đánh giá năng lực giải quyết vấn đề, ma trận thiết kế đề kiểm tra số 1, số 2 và số 3.
    • Kiểm chứng độ tương đương của các nhóm mẫu trước tác động và so sánh điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn của các bài kiểm tra sau tác động bằng phần mềm SPSS.
  • Kết quả thực nghiệm: Phân tích định lượng từ các bài kiểm tra và biểu đồ phân phối điểm số sau tác động của 3 bài học thực nghiệm khẳng định học sinh ở các lớp thực nghiệm đạt điểm trung bình cao hơn rõ rệt so với lớp đối chứng, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực chuyên biệt Địa lí có sự chuyển biến tích cực.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về tổ chức dạy học ĐLĐP theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh THPT, gắn kết giữa quan điểm dạy học tích cực và lấy người học làm trung tâm.
  • Xác lập cấu trúc các thành phần năng lực cần hình thành qua môn ĐLĐP (năng lực chung và năng lực chuyên biệt Địa lí) cùng thang đo, tiêu chí đánh giá năng lực (Rubric) phù hợp với đặc thù môn học.
  • Đề xuất thứ tự ưu tiên trong việc vận dụng các mô hình hình thành năng lực trong dạy học Địa lí: ưu tiên 1 là mô hình đường thẳng, ưu tiên 2 là mô hình tam giác phát triển, ưu tiên 3 là mô hình vòng tròn xoắn ốc.
  • Xác định nguyên tắc, yêu cầu sư phạm và quy trình tổ chức dạy học ĐLĐP theo hướng tiếp cận năng lực.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  • Xây dựng chương trình chi tiết và trực tiếp biên soạn bộ tài liệu mới phục vụ dạy học ĐLĐP tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực.
  • Thiết kế hoàn chỉnh 3 kế hoạch bài học và hoạt động học tập mẫu (về Dân cư - lao động Tây Ninh, Chăn nuôi huyện Dương Minh Châu, Điều kiện tự nhiên Tây Ninh) tương ứng với 3 phương pháp dạy học tích cực: giải quyết vấn đề, khảo sát điều tra và dạy học dự án.
  • Cung cấp bộ công cụ đo lường và đánh giá năng lực học sinh (ma trận đề kiểm tra, Rubric đánh giá năng lực) đã được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm và xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  • Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo: Cần ban hành tài liệu giáo dục địa phương chuẩn hóa theo định hướng phát triển năng lực; tổ chức bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên về phương pháp dạy học tích cực và kỹ thuật đánh giá năng lực.
  • Đối với các trường THPT và Tổ chuyên môn: Bố trí thời lượng và kinh phí thích đáng cho các hoạt động trải nghiệm thực địa, tham quan ngoại khóa; chỉ đạo đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học.
  • Đối với giáo viên môn Địa lí: Chủ động chuyển đổi từ phương pháp thuyết trình thuần túy sang tổ chức chuỗi hoạt động học tập, hướng dẫn học sinh phương pháp tự học, tự nghiên cứu tư liệu và vận dụng kiến thức địa lí vào thực tiễn địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế nghiên cứu:
    • Phạm vi thực nghiệm sư phạm chỉ tập trung vào học sinh khối lớp 12 tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Tây Ninh.
    • Số lượng bài học được thiết kế và triển khai thực nghiệm giới hạn ở 3 chủ đề cụ thể (dân cư - lao động tỉnh Tây Ninh, ngành chăn nuôi huyện Dương Minh Châu, điều kiện tự nhiên tỉnh Tây Ninh), chưa bao quát toàn bộ các ngành kinh tế hoặc các huyện/thành phố khác trong tỉnh.
    • Thời lượng chính khóa dành cho ĐLĐP trong chương trình lớp 12 hiện hành còn hạn chế (2 tiết), gây áp lực về mặt thời gian khi triển khai các phương pháp dạy học dự án hoặc khảo sát điều tra thực địa.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng phạm vi nghiên cứu và biên soạn tài liệu dạy học ĐLĐP theo định hướng năng lực cho toàn bộ các khối lớp ở cấp THCS (lớp 8, 9) và THPT (lớp 10, 11).
    • Tiếp tục hoàn thiện và thử nghiệm các chủ đề dạy học dự án, trải nghiệm sáng tạo gắn với các vấn đề thời sự, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển bền vững tại các địa phương khác của tỉnh Tây Ninh.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp khung lý luận, cấu trúc năng lực và hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh về dạy học ĐLĐP theo định hướng năng lực; tham khảo quy trình thiết kế công cụ đo lường (Rubric, ma trận đề kiểm tra) và phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm bằng SPSS.
  • Đối với giáo viên Địa lí THPT: Là tài liệu tham khảo trực tiếp về mặt phương pháp và kế hoạch bài dạy; cung cấp nguồn tư liệu học tập chuẩn hóa về địa lí tỉnh Tây Ninh (tự nhiên, dân cư, kinh tế, địa phương cấp huyện).
  • Đối với cán bộ quản lý giáo dục (Sở GD&ĐT Tây Ninh, Ban Giám hiệu các trường THPT): Cung cấp cơ sở thực tiễn và căn cứ khoa học để chỉ đạo biên soạn tài liệu giáo dục địa phương, đổi mới kiểm tra đánh giá và nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Địa lí trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án ưu tiên lựa chọn mô hình hình thành năng lực nào trong dạy học Địa lí?

Tác giả xem xét ba mô hình lý thuyết và xác định thứ tự ưu tiên áp dụng:

  • Ưu tiên 1: Mô hình hình thành năng lực theo con đường thẳng (từ Thông tin/Kiến thức $\rightarrow$ Thay đổi giá trị $\rightarrow$ Thay đổi thái độ $\rightarrow$ Thay đổi hành vi/hành động).
  • Ưu tiên 2: Mô hình hình thành năng lực theo tiếp cận tam giác phát triển (tương tác giữa Kiến thức, Nhân cách/Giá trị và Xã hội/Hành động dựa trên tư duy bậc cao).
  • Ưu tiên 3: Mô hình hình thành năng lực theo vòng tròn xoắn ốc (chu trình Quan tâm/Động lực $\rightarrow$ Kiến thức/Hiểu biết $\rightarrow$ Giá trị/Cam kết $\rightarrow$ Hành động).

2. Ba bài học thực nghiệm sư phạm trong luận án được thiết kế theo những phương pháp dạy học nào?

Ba bài học thực nghiệm được thiết kế gắn liền với 3 phương pháp dạy học tích cực cụ thể:

  • Bài 1: Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh Tây Ninh – tổ chức dạy học theo Phương pháp giải quyết vấn đề.
  • Bài 2: Tìm hiểu thực trạng ngành chăn nuôi ở huyện Dương Minh Châu – tổ chức dạy học theo Phương pháp khảo sát, điều tra.
  • Bài 3: Tìm hiểu điều kiện tự nhiên tỉnh Tây Ninh – tổ chức dạy học theo Phương pháp dạy học dự án.

3. Chương trình ĐLĐP tỉnh Tây Ninh do tác giả xây dựng gồm những chủ đề nội dung nào?

Nội dung chương trình gồm 6 chủ đề chính:

  1. Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và sự phân chia hành chính.
  2. Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên.
  3. Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh.
  4. Đặc điểm kinh tế - xã hội của tỉnh.
  5. Địa lí các ngành kinh tế chính.
  6. Đặc điểm kinh tế - xã hội nổi bật của huyện, thành phố thuộc tỉnh.

4. Luận án sử dụng những công cụ và kỹ thuật nào để kiểm chứng kết quả thực nghiệm sư phạm?

Luận án xây dựng và sử dụng các công cụ: ma trận đề kiểm tra (đề số 1, 2, 3), các phiếu tiêu chí đánh giá Rubric (đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và khảo sát điều tra); sử dụng các tham số thống kê mô tả (điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn) và phần mềm SPSS để kiểm chứng độ tương đương giữa các nhóm trước tác động và xác định sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê của điểm số sau tác động giữa lớp thực nghiệm và đối chứng.

Kết luận

Luận án "Tổ chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Tây Ninh theo định hướng phát triển năng lực" của tác giả Nguyễn Trường Vũ đã giải quyết đồng bộ các vấn đề lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học ĐLĐP tại trường THPT. Công trình đã xây dựng chương trình, trực tiếp biên soạn tài liệu hỗ trợ giảng dạy mới và thiết kế quy trình tổ chức dạy học với các phương pháp tích cực như giải quyết vấn đề, điều tra khảo sát và dạy học dự án. Kết quả thực nghiệm sư phạm được kiểm chứng bằng phương pháp thống kê toán học qua phần mềm SPSS khẳng định tính khả thi, hiệu quả của các biện pháp sư phạm đề xuất trong việc nâng cao kết quả học tập và phát triển năng lực của học sinh lớp 12 tại tỉnh Tây Ninh.