Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt

Luận án tiến sĩ khám phá đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt, phân tích ý nghĩa và ảnh hưởng văn hóa.

• Tác giả: Bùi Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Thanh Bình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lý luận Ngôn ngữ
• Đề tài: Đặc Trưng Ngôn Ngữ Học Xã Hội Của Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. QUAN NIỆM VỀ TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 1.1.1. Quan điểm của các tác giả ngoài nước về từ ngữ kiêng kị
• 1.1.2. Quan điểm của các tác giả trong nước về từ ngữ kiêng kị
• 1.1.3. Quan niệm của luận án về từ ngữ kiêng kị
• 1.2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT NGÔN NGỮ HỌC XÃ HỘI LIÊN QUAN CÁCH TIẾP CẬN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.2.1. Vài nét thông tin chung về ngôn ngữ học xã hội
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu của ngôn ngữ học xã hội
• 1.2.3. Biến ngôn ngữ và biến xã hội
• 1.3. NGHIÊN CỨU SỰ PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM THEO HƯỚNG NGÔN NGỮ HỌC XÃ HỘI
• 1.3.1. Về mục tiêu phát triển khả năng diễn đạt hiệu quả của trẻ
• 1.3.2. Về vai trò của ngôn ngữ dùng để nói với trẻ em
• 1.3.3. Về vai trò phản hồi của những người chăm sóc trẻ em
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.1. SỐ LƯỢNG, TẦN SỐ XUẤT HIỆN VÀ PHÂN LOẠI TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.1.1. Số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 2.1.2. Tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 2.1.3. Phân loại từ ngữ kiêng kị
• 2.2. SỰ PHỔ BIẾN CỦA TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 2.2.1. Từ ngữ kiêng kị xuất hiện trong ngôn từ của người nói thuộc các thế hệ, lứa tuổi, giới tính khác nhau
• 2.2.2. Từ ngữ kiêng kị xuất hiện trong giao tiếp ở mọi gia đình
• 2.3. MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.3.1. Biểu thị sự tức giận
• 2.3.2. Phủ nhận, bác bỏ
• 2.3.3. Xúc phạm đối phương
• 2.3.4. Gây sự chú ý
• 2.3.5. Thể hiện sức mạnh
• 3. CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA TUỔI VÀ GIỚI ĐẾN SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.1. TUỔI VÀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.1.1. Tuổi và số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 3.1.2. Tuổi và tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 3.1.3. Sự sử dụng TNKK khi người lớn nói với bé lớn và người lớn nói với bé nhỏ
• 3.1.4. Phản ứng của người lớn khi nghe bé lớn và bé nhỏ sử dụng TNKK
• 3.2. GIỚI VÀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.2.1. Giới và số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 3.2.2. Giới và tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 3.2.3. Sự sử dụng TNKK khi người lớn nói với bé trai và người lớn nói với bé gái
• 3.2.4. Phản ứng của người lớn khi bé trai sử dụng TNKK và bé gái sử dụng TNKK
• 4. CHƯƠNG 4: ẢNH HƯỞNG CỦA TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP ĐẾN SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 4.1. MIÊU TẢ CHUNG VỀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG CÁC TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP
• 4.2. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP CÙNG GIỚI VÀ LẪN GIỚI
• 4.2.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp cùng giới và lẫn giới
• 4.2.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp trẻ chơi trong nhóm cùng giới và trẻ chơi trong nhóm lẫn giới
• 4.3. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP TRANG TRỌNG VÀ PHI TRANG TRỌNG
• 4.3.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp trang trọng và phi trang trọng
• 4.3.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp trang trọng và phi trang trọng
• 4.4. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP CÓ SỰ THAY ĐỔI QUAN HỆ VỊ THẾ GIỮA NGƯỜI NÓI VÀ NGƯỜI NGHE
• 4.4.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp có sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe
• 4.4.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp có sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC QUY ƯỚC TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Trưng Ngôn Ngữ Học Xã Hội Của Từ Ngữ Kiêng Kị

Từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt là một hiện tượng ngôn ngữ đặc biệt, phản ánh những giá trị văn hóa và xã hội của cộng đồng. Chúng thường được sử dụng để tránh những chủ đề nhạy cảm, như tôn giáo, tình dục, hay cái chết. Việc nghiên cứu từ ngữ kiêng kị không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn về tâm lý và hành vi của người sử dụng. Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị cho thấy sự ảnh hưởng của các yếu tố như tuổi tác, giới tính và bối cảnh giao tiếp đến việc sử dụng chúng.

1.1. Khái Niệm Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Tiếng Việt

Từ ngữ kiêng kị là những từ ngữ bị coi là không nên sử dụng trong giao tiếp, thường liên quan đến những chủ đề nhạy cảm. Chúng có thể gây ra sự khó chịu hoặc phản cảm cho người nghe. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp nhận diện được các từ ngữ trong giao tiếp hàng ngày.

1.2. Vai Trò Của Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Giao Tiếp

Từ ngữ kiêng kị đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự tôn trọng và lịch sự trong giao tiếp. Chúng giúp người nói tránh được những tình huống xung đột và tạo ra không khí hòa hợp trong các mối quan hệ xã hội.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Từ Ngữ Kiêng Kị

Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định và phân loại chúng. Các yếu tố xã hội như tuổi tác, giới tính và bối cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng đến cách mà từ ngữ kiêng kị được sử dụng. Việc thiếu tài liệu và nghiên cứu sâu về vấn đề này cũng là một trở ngại lớn.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Xác Định Từ Ngữ Kiêng Kị

Việc xác định từ ngữ kiêng kị không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều từ có thể được coi là kiêng kị trong một bối cảnh nhưng lại bình thường trong bối cảnh khác. Điều này tạo ra sự khó khăn trong việc nghiên cứu và phân loại chúng.

2.2. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Xã Hội Đến Sự Sử Dụng Từ Ngữ Kiêng Kị

Các yếu tố như tuổi tác, giới tính và bối cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng từ ngữ kiêng kị. Ví dụ, thanh thiếu niên có thể sử dụng những từ này một cách thoải mái hơn so với người lớn, điều này cần được nghiên cứu kỹ lưỡng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Ngôn Ngữ Học Xã Hội

Phương pháp nghiên cứu từ ngữ kiêng kị thường bao gồm việc thu thập dữ liệu từ các cuộc phỏng vấn, bảng hỏi và quan sát thực địa. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin về cách mà từ ngữ kiêng kị được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

3.1. Phương Pháp Phỏng Vấn Trong Nghiên Cứu

Phỏng vấn là một phương pháp hiệu quả để thu thập thông tin về cách mà người dân sử dụng từ ngữ kiêng kị. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về quan điểm và thái độ của họ đối với những từ ngữ này.

3.2. Sử Dụng Bảng Hỏi Để Thu Thập Dữ Liệu

Bảng hỏi là công cụ hữu ích trong việc thu thập dữ liệu về tần suất và cách sử dụng từ ngữ kiêng kị. Phương pháp này cho phép nghiên cứu một lượng lớn người tham gia và phân tích dữ liệu một cách hệ thống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Từ Ngữ Kiêng Kị

Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục đến truyền thông. Việc hiểu rõ về từ ngữ kiêng kị giúp cải thiện giao tiếp và tạo ra môi trường giao tiếp tích cực hơn.

4.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục

Trong giáo dục, việc giảng dạy về từ ngữ kiêng kị có thể giúp học sinh nhận thức rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa. Điều này cũng giúp họ phát triển kỹ năng giao tiếp hiệu quả hơn.

4.2. Ứng Dụng Trong Truyền Thông

Trong truyền thông, việc hiểu rõ về từ ngữ kiêng kị giúp các nhà báo và biên tập viên tránh sử dụng những từ ngữ có thể gây phản cảm cho độc giả, từ đó nâng cao chất lượng nội dung.

V. Kết Luận Về Đặc Trưng Ngôn Ngữ Học Xã Hội Của Từ Ngữ Kiêng Kị

Từ ngữ kiêng kị là một phần không thể thiếu trong ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu về chúng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn về các giá trị xã hội. Việc nhận diện và phân tích từ ngữ kiêng kị sẽ góp phần nâng cao nhận thức về giao tiếp và văn hóa trong cộng đồng.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Từ Ngữ Kiêng Kị

Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự thay đổi trong cách sử dụng ngôn ngữ sẽ tạo ra những thách thức và cơ hội mới cho các nhà nghiên cứu.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của công nghệ và mạng xã hội đến việc sử dụng từ ngữ kiêng kị. Điều này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của ngôn ngữ trong thời đại số.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của Bùi Thị Ngọc Anh (2014) mang tên "Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt" (Chuyên ngành: Lý luận Ngôn ngữ, Mã số: 62 22 01 01, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội) là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát hiện tượng từ ngữ kiêng kị (TNKK) dưới lăng kính ngôn ngữ học xã hội thực nghiệm (Empirical Sociolinguistics). Trong lịch sử nghiên cứu Việt ngữ học truyền thống, TNKK phần lớn bị nhìn nhận thuần túy dưới góc độ từ vựng học mô tả, gắn liền với các phán xét luân lý xem đây là lớp từ ngữ thô tục, vô văn hóa cần bị loại trừ hoặc thay thế bằng uyển ngữ (Nguyễn Thiện Giáp, 2010; Mai Ngọc Chừ et al., 1997). Cách tiếp cận cấu trúc luận kinh viện này đã tạo ra một khoảng trống nghiên cứu sâu sắc (research gap): chưa giải thích được căn nguyên tồn tại dai dẳng, cơ chế thụ đắc và chức năng xã hội của TNKK trong đời sống giao tiếp thực tế của các cộng đồng bản ngữ, đặc biệt là ở nhóm đối tượng trẻ em đang trong tiến trình xã hội hóa ngôn ngữ.

Luận án định vị hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ cấu số lượng, tần số xuất hiện, phân loại và mục đích sử dụng của TNKK trong giao tiếp tự nhiên tại một cộng đồng nông thôn diễn ra như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Các biến số xã hội cơ bản (tuổi, giới tính) chi phối như thế nào đến tần suất, chủng loại và hành vi sử dụng TNKK ở trẻ em và người lớn?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tình huống giao tiếp (nhóm cùng giới/lẫn giới, tính chất trang trọng/phi trang trọng, quan hệ vị thế xã hội) tác động như thế nào đến sự biến thiên và mức độ tăng cấp của TNKK?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Thái độ và phản ứng của người lớn trước hành vi sử dụng TNKK của trẻ em phản ánh cơ chế giáo dục và xã hội hóa ngôn ngữ (language socialization) như thế nào trong gia đình và cộng đồng?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết H1: TNKK không vận hành như một tập hợp ngẫu nhiên mà là một hệ thống "hỗn tạp có trật tự" (orderly heterogeneity), tồn tại phổ biến ở mọi thế hệ và hộ gia đình với các chức năng dụng học đa dạng (bộc lộ cảm xúc, khẳng định vị thế, xoa dịu hoặc duy trì sự gắn kết nhóm).
• Giả thuyết H2: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về việc sử dụng TNKK theo biến số tuổi và giới tính; trong đó trẻ em học và sử dụng TNKK như một phần tự nhiên của quá trình thụ đắc năng lực giao tiếp (communicative competence).
• Giả thuyết H3: Tình huống giao tiếp phi trang trọng và tương tác cùng giới kích hoạt tần suất và cường độ TNKK cao hơn đáng kể so với tình huống trang trọng và tương tác lẫn giới.
• Giả thuyết H4: Người lớn áp dụng các phản hồi mang tính phân biệt đối xử theo giới và lứa tuổi đối với hành vi dùng TNKK của trẻ, trực tiếp định hình chuẩn mực ngôn ngữ thế hệ sau.

Về mặt phạm vi và quy mô dữ liệu, công trình khai thác nguồn ngữ liệu điền dã thuộc Dự án hợp tác quốc tế "Tiến trình phát triển ngôn ngữ trong bối cảnh văn hóa - xã hội ở Hoài Thị năm 2001 - 2002" giữa Đại học Toronto (Canada) do GS. Lương Văn Hy chủ trì và Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 26 trẻ em (14 bé trai, 12 bé gái; phân bổ ở 2 độ tuổi: mầm non 3-6 tuổi và tiểu học 7-10 tuổi) cùng các thành viên người lớn trong 13 hộ gia đình tại làng Hoài Thị, xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Tổng dung lượng ngữ liệu ghi âm tự nhiên đạt 39 giờ (tương đương 2.340 phút), được bóc băng thành 3.600 trang văn bản A4 và xử lý định lượng bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Ý nghĩa đột phá của luận án nằm ở việc lần đầu tiên giải mã bức tranh chân thực về TNKK ở nông thôn Bắc Bộ, vượt qua định kiến đạo đức để tái lập vị thế của TNKK như một biến ngôn ngữ phản ánh cấu trúc xã hội.

---

Literature Review và Positioning

Khảo sát tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy nghiên cứu về TNKK phân hóa thành hai luồng tư tưởng học thuật đối lập rõ nét:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tiếp cận theo hướng miêu tả từ vựng và nhân học truyền thống. Bắt nguồn từ các công trình kinh điển của Freud (1950) và Steiner (1975), kiêng kị ngôn từ (verbal taboo) ban đầu được đồng nhất với cấm kị tôn giáo, ma thuật và sự e sợ các thế lực siêu nhiên. Tại Việt Nam, nhiều học giả tập trung phân tích hiện tượng kị húy lịch sử hoặc kiêng kị từ ngữ trong các ngành nghề đặc thù có rủi ro cao như đi biển (Nguyễn Quý Thành, 1993) hay nghề làm gốm (Nguyễn Thị Tâm Hạnh, 2010), nơi các từ như về, mất, úp, rịn, nứt, nát bị cấm tuyệt đối vì tâm lý "có thờ có thiêng, có kiêng có lành". Đỗ Anh Vũ (2003) và Tạ Văn Thông (2003) đào sâu vào các yếu tố thô tục trong thành ngữ, tục ngữ nhưng nhìn chung vẫn xem TNKK là lớp từ "ngoại biên", tiêu cực, cần được quy chuẩn hóa bằng uyển ngữ (euphemism).

Luồng nghiên cứu thứ hai tiếp cận dưới góc độ ngôn ngữ học xã hội và tâm lý học phát triển. Đột phá từ luận điểm của William Labov (1963, 1972) và Weinreich, Labov, Herzog (1968), ngôn ngữ học xã hội khẳng định rằng ngôn từ chỉ biểu đạt trọn vẹn bản chất khi hành chức trong ngữ cảnh thực tế, và sự biến thiên lời nói là một "sự hỗn tạp có trật tự" (orderly heterogeneity). Các tác giả quốc tế như Andersson và Trudgill (1990), Jay (1992, 2000, 2009), Stenström (1995, 2006), Hughes (1992, 1998), McEnery và Xiao (2004) đã chứng minh TNKK là công cụ tương tác xã hội hữu hiệu, liên đới mật thiết với biến số tuổi, giới tính và quyền lực nhóm.

Tuy nhiên, y văn thế giới tồn tại những tranh luận lý thuyết gay gắt chưa có hồi kết:

1. Tranh luận về định nghĩa và phân loại: Quan niệm hẹp (Freud, 1950; Troike, 2003; Kemdirim, 2009) chỉ giới hạn TNKK ở các cấm kị linh thiêng, tôn giáo và chính trị; trong khi quan niệm rộng (Jay, 1992, 2000; Crystal, 2003; Battistella, 2005; Tsang, 2005) mở rộng TNKK sang toàn bộ hệ thống từ bẩn (dirty words), chửi thề (swearwords), từ ngữ khiêu dâm (erotic/obscenity) và từ ngữ lăng mạ (insults). Tại Việt Nam, quan niệm của Nguyễn Đức Dân (2005) về TNKK như các từ gây cảm giác xúc phạm, vô lễ khi chạm vào chủ đề cấm kị đã tạo ra sự chuyển dịch căn bản, đối lập với định nghĩa hẹp của các từ điển truyền thống xem TNKK chỉ là "từ dùng thay thế do kiêng tránh" (Hoàng Phê, 2003; Mai Ngọc Chừ et al., 1997).
2. Tranh luận về biến số giới tính: Robin Lakoff (1975) cho rằng phụ nữ là "chuyên gia về uyển ngữ" và né tránh từ ngữ cộc cằn; ngược lại, Bayard và Krishnayya (2001), Berger (2002) và Stenström (1995) chỉ ra rằng nữ thanh thiếu niên sử dụng các từ kiêng kị mạnh (như fuck) với tần số không thua kém nam giới. Trong giao tiếp nhóm, Gao (2008) chỉ ra nam giới dùng nhiều TNKK hơn trong nhóm lẫn giới, đối lập với khẳng định của Coates (2004) rằng cả hai giới đều tự động điều chỉnh và kiềm chế hành vi lời nói khi giao tiếp liên giới tính.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• So với nghiên cứu của Timothy Jay (2000, 2009) tại Hoa Kỳ: Jay khảo sát sự thụ đắc từ ngữ chửi thề ở trẻ em phương Tây qua các điều kiện phòng thực nghiệm và bảng hỏi, chỉ ra bước nhảy vọt từ vựng kiêng kị từ 1-2 tuổi lên 3-4 tuổi (tăng từ 13 lên 40 từ). Luận án của Bùi Thị Ngọc Anh cung cấp dữ liệu tương đồng nhưng vượt trội về tính chân thực khi thu thập trọn vẹn 39 giờ tương tác tự nhiên trong bối cảnh văn hóa làng xã Á Đông.
• So với nghiên cứu của Anna-Brita Stenström (1995, 2006) tại Anh (Corpus COLT): Stenström khai thác kho ngữ liệu hội thoại thanh thiếu niên London để phân tích từ fuck, nhấn mạnh tính đồng nhất giới ở tuổi thiếu niên. Luận án Hoài Thị mở rộng biên độ lứa tuổi xuống giai đoạn mầm non và tiểu học (3-10 tuổi), làm rõ cách cấu trúc tôn ti phái sinh văn hóa tác động đến hành vi ngôn ngữ của trẻ em.

Từ sự định vị trên, luận án đã lấp đầy khoảng trống lớn: giải quyết sự thiếu hụt nghiên cứu thực địa về sự thụ đắc và sử dụng TNKK ở trẻ em tại một cộng đồng nông thôn Đông Nam Á chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Nho giáo.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp lý luận căn bản cho ngành Ngôn ngữ học xã hội và Lý thuyết Thụ đắc ngôn ngữ:

1. Mở rộng và kiểm chứng Lý thuyết Biến thể Ngôn ngữ của William Labov (1972): Chứng minh rằng các biến dị trong việc sử dụng TNKK không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay suy đồi ngôn ngữ, mà là sự phản ánh có hệ thống cấu trúc xã hội. Mô hình biến ngôn ngữ phụ thuộc (tần số, loại từ, cường độ tăng cấp của TNKK) chịu sự quy định chặt chẽ của các biến độc lập (tuổi, giới tính, tôn ti trật tự).
2. Bổ sung Lý thuyết Xã hội hóa Ngôn ngữ (Language Socialization Theory của Ochs & Schieffelin, 1984): Làm sáng tỏ cách thức trẻ em nông thôn Việt Nam tiếp nhận TNKK thông qua "ngôn ngữ nói với trẻ em" (child-directed speech) và các phản hồi tương tác từ người lớn. Trẻ không chỉ học cấu trúc ngữ pháp thuần túy mà học toàn bộ hệ thống giá trị xã hội gắn liền với từ ngữ bị cấm.
3. Thách thức Lý thuyết Lịch sự (Politeness Theory của Brown & Levinson, 1978, 1987): Luận án chỉ ra rằng TNKK không thuần túy là các hành vi đe dọa thể diện (Face-Threatening Acts - FTA) tiêu cực; trong các tình huống giao tiếp thân mật cùng giới hoặc trong nhóm đồng trang lứa (peer groups), TNKK đóng vai trò duy trì thể diện dương tính (positive face), củng cố tính liên kết và thiết lập ranh giới quyền lực nội bộ.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 4 mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề P1: Tần suất và chủng loại TNKK tỷ lệ thuận với mức độ phi trang trọng của ngữ cảnh và tỷ lệ nghịch với khoảng cách quyền lực vị thế giữa những người tham gia giao tiếp.
• Mệnh đề P2: Trẻ em thụ đắc TNKK song song với quá trình thụ đắc ngôn ngữ chuẩn tắc, trong đó tần số sử dụng đạt đỉnh ở các giai đoạn mở rộng tương tác xã hội ngoài gia đình.
• Mệnh đề P3: Phản ứng của cộng đồng đối với TNKK mang tính bất đối xứng giới tính, phản ánh định kiến văn hóa đối với vai trò xã hội của nam và nữ.
• Mệnh đề P4: Mức độ tăng cấp của TNKK là công cụ dụng học trực tiếp để điều chỉnh thang bậc căng thẳng và thương lượng quyền lực trong hội thoại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết biến thể ngôn ngữ học xã hội (Labovian Variationist Sociolinguistics);
• Lý thuyết chức năng - dụng học (Halliday, 1975; Searle, 1969);
• Dân tộc học giao tiếp (Hymes, 1972).

Khái niệm TNKK được thao tác hóa cụ thể: Luận án định nghĩa TNKK là những đơn vị từ vựng mang đặc tính kị húy, thô tục, chửi thề hoặc có nguy cơ gây phản cảm cao do chạm đến các địa hạt cấm kị của văn hóa (bài tiết, sinh thực khí, hành vi tình dục, thần linh, xúc phạm thể diện nhân thân). Khung phân tích thiết lập ma trận tương quan giữa 3 nhóm biến độc lập và hệ thống chỉ số hành vi ngôn ngữ:

[Nhân khẩu học (Tuổi, Giới)] × [Bối cảnh Tình huống (Vị thế, Mức độ trang trọng)] 
                          ↓
      [Ma trận Tương tác Hội thoại Thực địa]
                          ↓
[Chỉ số Biến số Ngôn ngữ: Tần suất + Loại hình TNKK + Cường độ Tăng cấp + Mục đích Dụng học]

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho các cộng đồng làng xã nông thôn truyền thống có tính thuần nhất tương đối về văn hóa, nơi mạng lưới giao tiếp xã hội dày đặc (dense social networks) và chịu sự chi phối mạnh mẽ của cấu trúc gia tộc, tôn ti họ hàng.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp giữa thực chứng định lượng (Empirical Positivism) và diễn giải định tính (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) được triển khai ở 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro): Khảo sát cấu trúc văn hóa - xã hội làng Hoài Thị, nơi các quy ước làng xã cổ truyền đan xen với các biến chuyển kinh tế thời kỳ đổi mới.
• Cấp độ trung mô (Meso): Khảo sát cấu trúc vi khí hậu gia đình tại 13 hộ dân, phân tích mạng lưới tương tác giữa các thế hệ ông bà, cha mẹ và con cái.
• Cấp độ vi mô (Micro): Phân tích từng lượt lời (turn-taking), hành động lời nói (speech acts) và cấu trúc tăng cấp của từng mục từ kiêng kị trong các cuộc thoại tự nhiên.

Cỡ mẫu được tuyển chọn nghiêm ngặt gồm 26 trẻ em:

Nhóm tuổi	Tiêu chí năm sinh	Bé trai ($n$)	Bé gái ($n$)	Tổng số ($N$)
Mầm non	Sinh năm 1995 - 1998 (3 - 6 tuổi)	10	4	14
Tiểu học	Sinh năm 1991 - 1994 (7 - 10 tuổi)	4	8	12
Tổng cộng	—	14	12	26

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ chuẩn mực khắt khe của ngôn ngữ học điền dã nhằm triệt tiêu "nghịch lý của người quan sát" (Observer's Paradox):

Thiết lập quan hệ thực địa (2 năm thâm nhập)
                    ↓
Thu âm định kỳ: 4 tháng/lần × 45 phút/hộ × 4 chu kỳ
                    ↓
Tổng hợp 39 giờ ghi âm tự nhiên (2.340 phút)
                    ↓
Gỡ băng cơ học (3.600 trang văn bản A4)
                    ↓
Mã hóa biến số theo khung Nguyen Thi Thanh Binh (2002)
                    ↓
Nhập liệu & Chạy kiểm định Chi-Square trên SPSS 11.5
                    ↓
Phân tích bổ trợ: Dân tộc học giao tiếp & Phân tích hội thoại (CA)

1. Chiến lược thâm nhập thực địa sâu: Để đảm bảo nguyên tắc vàng của Labov (1972): "Mục đích của chúng tôi là quan sát cách thức con người sử dụng ngôn ngữ trong hoàn cảnh họ không bị quan sát", điều tra viên đã trực tiếp cùng sinh hoạt, ăn, ngủ, đến lớp học và tham gia các sinh hoạt cộng đồng (hội làng, đám cưới, đám tang) cùng các gia đình trong suốt 2 năm (tháng 4/2001 - tháng 6/2002).
2. Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation):
   • Tam giác đạc dữ liệu: Kết hợp ghi âm tự nhiên định kỳ 4 tháng/lần (mỗi hộ 4 lần $\times$ 45 phút = 180 phút/hộ; tổng 13 hộ = 2.340 phút), ghi chép điền dã và nhật ký quan sát hành vi.
   • Tam giác đạc phương pháp: Đối sánh định lượng thống kê với phân tích hội thoại (Conversation Analysis - CA) và phân tích ngữ cảnh dân tộc học.
   • Tam giác đạc điều tra viên: Kiểm tra chéo quy trình gỡ băng và mã hóa giữa các thành viên của dự án Viện Ngôn ngữ học và Đại học Toronto.
3. Độ tin cậy và giá trị đo lường: Hệ thống mã hóa từ vựng và biến số giao tiếp kế thừa trực tiếp từ bảng mã chuẩn của Nguyen, Thi Thanh Binh (2002). Các bảng chéo quan hệ giữa biến ngôn ngữ và biến xã hội đều bắt buộc phải vượt qua kiểm định thống kê Chi-bình phương ($\chi^2$) với mức ý nghĩa $p < 0.05$ để loại trừ các biến thiên ngẫu nhiên.

Data và phân tích

Toàn bộ các phát ngôn chứa TNKK được bóc tách từ 3.600 trang bản thảo, mã hóa các thuộc tính: định danh người nói/người nghe, tuổi, giới tính, quan hệ vị thế (trên, ngang hàng, dưới), tính chất bối cảnh (trang trọng/phi trang trọng, cùng giới/lẫn giới), mục đích phát ngôn và phản ứng của người tiếp nhận. Cơ sở dữ liệu được xử lý trên phần mềm thống kê SPSS 11.5. Kỹ thuật phân tích bảng chéo nhiều chiều (multi-dimensional cross-tabulation) kết hợp tính toán tỷ lệ phần trăm, tần số xuất hiện và kiểm tra độ lệch tương quan được triển khai đồng bộ.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phổ biến mang tính cấu trúc của TNKK trong cộng đồng: Trái ngược với định kiến xã hội rằng TNKK chỉ là phát ngôn cá biệt của những cá nhân lệch chuẩn, dữ liệu thực nghiệm chứng minh TNKK xuất hiện ở 100% các hộ gia đình được điều tra và hiện diện trong mọi nhóm tuổi, thế hệ tại làng Hoài Thị. TNKK đóng vai trò như một thành tố chức năng hữu cơ trong bức tranh ngôn ngữ thường nhật.
2. Quy luật phân hóa chức năng dụng học: TNKK không chỉ dùng để biểu thị sự tức giận (chức năng giải tỏa ức chế) hay xúc phạm đối phương, mà chiếm tỷ lệ rất cao ở các mục đích: phủ nhận/bác bỏ luận điểm, gây sự chú ý, khẳng định sức mạnh và xác lập ranh giới vị thế trong nhóm chơi.
3. Mối tương quan giữa biến Tuổi và sự phát triển năng lực sử dụng TNKK: Có sự khác biệt rõ rệt về số lượng và tần số sử dụng giữa nhóm mầm non và nhóm tiểu học. Trẻ mầm non (3-6 tuổi) chủ yếu sử dụng các TNKK mang tính bắt chước, đơn tiết, gắn với các chức năng sinh học hoặc bài tiết. Trong khi đó, trẻ tiểu học (7-10 tuổi) sở hữu vốn TNKK phức tạp hơn, biết sử dụng các cấu trúc đa tiết và chủ động điều chỉnh mức độ tăng cấp (escalation) của TNKK để thích ứng với mức độ xung đột trong tương tác bạn bè.
4. Hiện tượng bất đối xứng giới tính (Gender Asymmetry) sâu sắc:
   • Cả bé trai và bé gái đều sử dụng TNKK, nhưng bé trai có xu hướng sử dụng các từ ngữ mang tính khiêu dâm, bạo lực và tăng cấp mạnh mẽ hơn; bé gái có xu hướng chọn các từ ngữ lăng mạ nhẹ hoặc mang tính bộc lộ cảm xúc tức thời.
   • Phản ứng của người lớn: Người lớn thể hiện thái độ khoan dung, xem nhẹ hơn khi bé trai văng tục (coi đó là biểu hiện của "nam tính", bỗ bã thông thường), nhưng lại phản ứng gay gắt, trách phạt nặng nề khi bé gái sử dụng TNKK. Sự bất đối xứng này tái khẳng định vai trò của gia đình trong việc duy trì định kiến giới truyền thống thông qua thực hành ngôn ngữ.
5. Sự chi phối tuyệt đối của Tình huống giao tiếp: Tần suất xuất hiện và mức độ thô tục của TNKK đạt chỉ số cao nhất trong tình huống tương tác cùng giới (same-sex dyads) và trong bối cảnh sinh hoạt phi trang trọng. Khi chuyển dịch sang bối cảnh trang trọng hoặc giao tiếp lẫn giới (mixed-sex interactions), tần suất TNKK sụt giảm nghiêm ngặt do sự kích hoạt của cơ chế tự kiểm duyệt thể diện.

Quotes và Ngữ liệu thực chứng từ Luận án

• Về bản chất thực tế xã hội của ngôn ngữ học xã hội:

  "Mục đích của chúng tôi là quan sát cách thức con người sử dụng ngôn ngữ trong hoàn cảnh họ không bị quan sát." (Labov, 1972, dẫn theo Luận án, tr. 30).

• Về tính trật tự của các biến dị ngôn ngữ:

  "Điểm mấu chốt của một quan điểm có lí về biến đổi ngôn ngữ - thực ra cũng là quan điểm về bản thân ngôn ngữ - là khả năng mô tả những khác biệt có trật tự trong một ngôn ngữ đang phụng sự cho một cộng đồng." (Weinreich, Labov, Herzog, 1968, dẫn theo Luận án, tr. 29).

• Về định nghĩa thao tác của TNKK:

  "TNKK là những từ mà khi dùng sẽ bị coi là “xúc phạm”, “sỉ nhục”, hoặc “vô lễ” vì chúng đã đề cập đến những vấn đề cấm kị." (Nguyễn Đức Dân, 2005, dẫn theo Luận án, tr. 27).

• Về ranh giới giao tiếp của lời cấm kị:

  TNKK "là điều mà bạn không thể nói ra trước mặt ông bà." (Trudgill, 2000, dẫn theo Luận án, tr. 21).

• Về dữ liệu điền dã quy mô lớn:

  "Tổng thời lượng ghi âm 13 hộ gia đình là 2.340 phút... tương đương với 39 giờ ghi âm... với 3600 trang A4 gỡ băng." (Luận án, tr. 15).

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận mô hình biến thể xã hội của ngôn ngữ tại Việt Nam; chứng minh rằng năng lực dụng học của trẻ em bao gồm cả việc nắm bắt quy tắc "khi nào được phép và không được phép dùng từ cấm".
• Về mặt Phương pháp luận: Xác lập quy trình chuẩn tắc cho việc nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội điền dã tại Việt Nam, kết hợp hiệu quả giữa ghi âm tự nhiên lâu dài và xử lý định lượng trên SPSS.
• Về mặt Thực tiễn và Từ điển học: Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học tối quan trọng để nhận thức lại vị trí của lớp từ kiêng kị, thô tục trong hệ thống từ vựng tiếng Việt, phục vụ trực tiếp cho công tác biên soạn từ điển tường giải, từ điển tiếng lóng/từ kiêng kị và dịch thuật học thuật quốc tế.
• Về mặt Giáo dục và Chính sách: Khuyến nghị các nhà hoạch định giáo dục mầm non, tiểu học và các bậc phụ huynh thay đổi chiến lược ứng xử ngôn ngữ: thay vì cấm đoán cực đoan một cách thụ động, cần hiểu rõ cơ chế tâm lý - xã hội của trẻ để có phương pháp định hướng, uốn nắn hành vi ngôn ngữ phù hợp.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn không gian và địa bàn mẫu: Ngữ liệu khảo sát tập trung tại một làng thuần nông ở đồng bằng Bắc Bộ (làng Hoài Thị, Bắc Ninh), do đó các kết luận chưa thể khái quát hóa hoàn toàn cho các cộng đồng đô thị hiện đại, các vùng phương ngữ Trung, Nam hoặc các nhóm cộng đồng tộc người thiểu số.
2. Giới hạn thời gian lịch sử (Historical Timeframe): Ngữ liệu được thu thập trong giai đoạn 2001 - 2002. Mặc dù có giá trị tư liệu lịch sử vô giá về một làng quê trước làn sóng đô thị hóa ồ ạt, bức tranh này cần được cập nhật trước sự bùng nổ của không gian mạng và mạng xã hội ngày nay.
3. Giới hạn biến số kinh tế - kỹ thuật số: Nghiên cứu chưa bao quát được tác động của môi trường truyền thông số (digital discourse), ngôn ngữ chat, mạng xã hội, vốn đang là môi trường tái sinh và khuếch đại TNKK mạnh mẽ nhất của thanh thiếu niên hiện nay.

Hệ thống định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu đa biến giữa nông thôn và đô thị (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh) trên cùng độ tuổi trẻ em.
• Nghiên cứu sự biến đổi lịch đại (diachronic study) của TNKK tại chính làng Hoài Thị sau 20 năm phát triển công nghiệp hóa.
• Khảo sát đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của TNKK trên các nền tảng số (TikTok, Facebook, diễn đàn game trực tuyến) của thanh thiếu niên Việt Nam.
• Ứng dụng kỹ thuật xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) để phân tích tự động sắc thái cảm xúc (sentiment analysis) của các từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt hiện đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo tiền đề vững chắc cho việc trích dẫn học thuật trong các công trình nghiên cứu tiến sĩ, thạc sĩ về Ngôn ngữ học ứng dụng, Việt ngữ học và Xã hội học văn hóa. Công trình phá bỏ rào cản cấm kị học thuật tồn tại nhiều thập kỷ, mở đường cho hàng loạt nghiên cứu chuyên sâu về diễn ngôn thô tục (dysphemism) và bản sắc giới trong ngôn ngữ học Việt Nam.

Đối với cộng đồng xã hội, luận án cung cấp căn cứ khoa học xác thực giúp các chuyên gia tâm lý học đường, giáo viên và cha mẹ hiểu đúng bản chất hành vi văng tục ở trẻ: đó là một giai đoạn trong tiến trình phát triển năng lực giao tiếp xã hội cần được hướng dẫn thay vì trừng phạt thô bạo. Trên bình diện quốc tế, công trình đóng góp một trường hợp điển cứu xuất sắc (case study) của Việt Nam vào kho tàng ngôn ngữ học xã hội thế giới, cho phép các học giả quốc tế so sánh cơ chế kiểm soát xã hội đối với ngôn từ cấm kị giữa văn hóa phương Đông và phương Tây.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội mẫu mực với phương pháp luận điền dã kết hợp phân tích định lượng chuẩn chỉ.
• Nhà nghiên cứu Xã hội học và Nhân học: Khai thác dữ liệu thực chứng chân thực về đời sống làng xã Bắc Bộ giai đoạn chuyển giao thế kỷ 21 qua lăng kính tương tác ngôn từ.
• Chuyên gia Từ điển học và Dịch thuật: Nắm bắt chính xác các biến thể ngữ nghĩa, chức năng dụng học và sắc thái cảm xúc của các đơn vị TNKK tiếng Việt để chuyển ngữ chính xác sang các ngôn ngữ khác.
• Nhà hoạch định Chính sách Giáo dục và Phụ huynh: Xây dựng các chương trình can thiệp giáo dục hành vi giao tiếp học đường dựa trên hiểu biết khoa học về cơ chế thụ đắc ngôn ngữ của trẻ.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết cụ thể nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng Lý thuyết Biến thể Ngôn ngữ của William Labov vào địa hạt từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt. Luận án đã giải hóa quan niệm đạo đức truyền thống vốn xem TNKK là "sự lệch chuẩn cá nhân vô nghĩa", chứng minh một cách khoa học rằng TNKK là một biến ngôn ngữ phụ thuộc vận hành theo nguyên lý "hỗn tạp có trật tự" (orderly heterogeneity), phản ánh sinh động các biến số xã hội (tuổi, giới tính, tôn ti trật tự gia tộc) trong cấu trúc văn hóa nông thôn Việt Nam.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây là gì?

Trước luận án này, các nghiên cứu trong nước (Đỗ Anh Vũ, 2003; Tạ Văn Thông, 2003) chỉ thuần túy thống kê từ vựng từ sách vở hoặc phân tích ngữ nghĩa trừu tượng; các nghiên cứu quốc tế về TNKK ở trẻ em (Jay, 2000, 2009; Tsang, 2005) phần lớn sử dụng bảng hỏi hoặc thiết lập phòng thí nghiệm nhân tạo. Luận án đã tạo đột phá khi thu thập ngữ liệu giao tiếp hoàn toàn tự nhiên qua 39 giờ ghi âm điền dã dài hạn (2 năm), vượt qua "nghịch lý người quan sát", tạo ra bộ ngữ liệu gốc 3.600 trang A4 được mã hóa và xử lý định lượng bằng SPSS với kiểm định $\chi^2$ nghiêm ngặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự phổ biến tuyệt đối (100% hộ gia đình) và sự phân hóa phản hồi mang tính định kiến giới của người lớn. Dữ liệu cho thấy TNKK xuất hiện thường nhật trong mọi gia đình không phân biệt mức độ gia giáo. Đặc biệt, người lớn thể hiện cơ chế phản hồi bất đối xứng: chấp nhận hoặc coi nhẹ hành vi dùng TNKK của bé trai như một biểu hiện của sự rắn rỏi, nam tính, nhưng lại trừng phạt gay gắt cùng hành vi đó ở bé gái, qua đó trực tiếp duy trì cấu trúc bất bình đẳng giới thông qua quá trình xã hội hóa ngôn ngữ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình thao tác hóa rõ ràng: hệ thống định nghĩa tiêu chí TNKK, khung phân loại chức năng dụng học, danh mục bảng mã biến số xã hội kế thừa từ Nguyen Thi Thanh Binh (2002), và quy trình kiểm định thống kê trên SPSS 11.5 với chỉ số Chi-square ($p < 0.05$). Quy trình này hoàn toàn có thể tái lập trên các cộng đồng phương ngữ hoặc nhóm xã hội khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu mở rộng bao gồm: (i) Mở rộng quy mô điều tra đa vùng miền (Bắc - Trung - Nam) và so sánh cấu trúc TNKK giữa nông thôn và đô thị; (ii) Điều tra lịch đại sự chuyển dịch của TNKK tại làng Hoài Thị trong thời kỳ công nghiệp hóa; (iii) Nghiên cứu TNKK kỹ thuật số (digital taboos) trong tương tác của thanh thiếu niên trên không gian mạng xã hội.

---

Kết luận

Luận án "Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt" của Bùi Thị Ngọc Anh (2014) xác lập các giá trị học thuật cốt lõi:

1. Minh định phạm trù TNKK: Xác lập hệ thống tiêu chí khoa học, phân định rạch ròi giữa quan niệm miêu tả từ vựng truyền thống và quan niệm ngôn ngữ học xã hội về từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt.
2. Khai mở phương pháp thực nghiệm điền dã: Đóng góp một bộ ngữ liệu điền dã tự nhiên quy mô lớn (39 giờ ghi âm, 3.600 trang gỡ băng) với độ tin cậy khoa học cao được xử lý bằng công cụ thống kê hiện đại.
3. Giải mã quy luật biến thái xã hội của ngôn ngữ: Làm sáng tỏ cơ chế tác động tương hỗ giữa các biến số tuổi, giới tính và tình huống giao tiếp đến tần suất, chủng loại và mức độ tăng cấp của TNKK.
4. Chứng minh cơ chế xã hội hóa ngôn ngữ: Phát hiện quy luật thụ đắc TNKK song hành với ngôn ngữ chuẩn tắc ở trẻ em và vạch trần sự bất đối xứng giới trong phản ứng giáo dục của người lớn.
5. Định hình hướng tiếp cận liên ngành mới: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối về dụng học xã hội, ngôn ngữ học nhân văn và từ điển học thực hành tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Giống nhƣ trong nhiều ngôn ngữ khác, trong tiếng Việt có một lớp từ ngữ thƣờng bị coi là những từ ngữ không nên dùng, cần kiêng tránh bởi chúng là những từ ngữ gây phản cảm cho ngƣời khác. Lớp từ ngữ này thƣờng diễn tả hoặc tạo ra sự liên tƣởng đến những quan niệm, những đề tài, những sự vật, sự việc bị coi là cấm kị trong văn hóa cộng đồng, ví dụ nhƣ tôn giáo, tâm linh, tình dục.

Những ngƣời sử dụng loại từ ngữ này thƣờng bị đánh giá là vô học, thiếu văn hóa, mất lịch sự, thô lỗ, cộc cằn v.v…, trẻ em thƣờng bị trách phạt, bị cấm dùng những từ ngữ đó, vì vậy chúng đƣợc dạy bằng cách dùng uyển ngữ để thay thế cho những từ ngữ kiêng kị (TNKK) nói trên. Tuy nhiên, mặc dù bị cấm đoán và bị đánh giá thấp, TNKK vẫn tồn tại từ thời này qua thời khác trong vốn từ vựng tiếng Việt, nhất là trong giao tiếp ngôn ngữ của thanh thiếu niên trên các mạng xã hội hiện nay. Để có thể có thái độ ứng xử thỏa đáng trƣớc hiện tƣợng này cần có sự chung tay góp sức của các chuyên ngành khác nhau, trong đó có ngôn ngữ học. Luận án (LA) này là một đóng góp vào sự nghiệp chung đó.

TNKK là một lớp từ bị đánh giá thấp và quan điểm thƣờng thấy đối với chúng đơn giản là cấm sử dụng hoặc cần thiết lắm thì tránh sử dụng bằng cách dùng uyển ngữ thay thế. Vì vậy, TNKK chƣa thực sự thu hút đƣợc sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học. Các công trình đã có thƣờng đi theo hƣớng mô tả/phân loại TNKK và dùng uyển ngữ thay thế, nhƣng mô tả TNKK và các cách tránh sử dụng chúng không giải thích đƣợc bản chất, sự tồn tại và phát triển của lớp từ này. Ví dụ, không thể giải thích đƣợc tại sao những từ nhƣ “con đĩ” lại là TNKK, không nên sử dụng trong khi có hẳn một xuất bản phẩm với tên “Xin lỗi em chỉ là con đĩ”.

Thực ra, cũng giống nhƣ mọi hiện tƣợng xã hội khác, để tồn tại, 1 TNKK cũng phải có chức năng xã hội của nó nên chúng ta chỉ có thể đánh giá đƣợc những từ ngữ nhƣ trên có thô thiển, mất lịch sự hay không thông qua việc tìm hiểu chức năng xã hội của nó, tức là nghiên cứu chúng trong mối tƣơng liên chặt chẽ với hoàn cảnh giao tiếp mà chúng xuất hiện. Nghiên cứu TNKK trong hoàn cảnh giao tiếp cũng chính là cách tiếp cận TNKK từ góc độ ngôn ngữ học xã hội, đó cũng chính là hƣớng tiếp cận của LA. Hiện nay trên thế giới, đã có nhiều công trình nghiên cứu về TNKK, tuy nhiên ở Việt Nam lại chƣa có một đề tài, một LA nào nghiên cứu về đặc trƣng ngôn ngữ học xã hội, tức là ảnh hƣởng của các yếu tố xã hội nhƣ tuổi tác, giới tính, giai tầng v.v… đến sự sử dụng TNKK trong tiếng Việt. Vì vậy, chúng tôi chọn “Đặc trƣng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt”, trên cứ liệu giao tiếp ngôn ngữ ở Hoài Thị giai đoạn 2001 - 2002 - làm đề tài cho LA.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Với các cách thức tiếp cận khác nhau, hiện nay ở trên thế giới, nghiên cứu về TNKK đã dành đƣợc sự quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ tôn giáo, tâm lí, tâm lí học phát triển, và ngôn ngữ học xã hội, v. Nhìn chung, các nghiên cứu về TNKK thƣờng đƣợc tiếp cận theo hai hƣớng, một là nghiên cứu theo hƣớng miêu tả từ vựng truyền thống và hai là nghiên cứu theo hƣớng ngôn ngữ học xã hội. Nghiên cứu theo hƣớng từ vựng truyền thống thƣờng miêu tả TNKK nhƣ là những đơn vị ngôn ngữ mất lịch sự, thô thiển, thậm chí tục tĩu. Do đó TNKK phải bị cấm sử dụng hoặc tránh sử dụng bằng cách dùng uyển ngữ để thay thế.

Quan điểm ngôn ngữ học xã hội cho rằng: chỉ có thể hiểu đƣợc ý nghĩa của ngôn từ khi chúng hành chức trong hoàn cảnh giao tiếp cụ thể. Do đó, tính thô tục, mất lịch sự, thô lỗ của TNKK phụ thuộc vào các yếu tố xã hội tạo nên hoàn cảnh giao tiếp mà chúng xuất hiện, ví dụ nhƣ tuổi, giới, vị thế giao tiếp, giai tầng, v.v… của những ngƣời tham gia giao tiếp, đề tài giao tiếp, mức độ trang trọng hay thân tình của sự kiện giao tiếp, v. Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị theo hƣớng miêu tả từ vựng truyền thống Xuất phát từ khía cạnh tôn giáo, Freud (1950) [49] và Steiner (1975) [98] là những ngƣời đầu tiên nghiên cứu TNKK, cho rằng TNKK ban đầu là những từ ngữ thuộc tôn giáo, chỉ xuất hiện trong đời sống tín ngƣỡng của con ngƣời. Tuy nhiên, cả hai tác giả đều cho rằng mặc dù khái niệm kiêng kị đang ngày càng trở nên lỏng lẻo hơn, kiêng kị đang chuyển dần từ lĩnh vực tôn giáo sang các lĩnh vực khác của đời sống con ngƣời, nhƣng vẫn còn nhiều những kiêng kị không đƣợc nói ra nhƣ: không đƣợc phép gọi tên những thế lực siêu nhiên nhƣ Chúa trời, ma quỷ; không đƣợc gọi tên về sự chết chóc, bệnh tật; không đƣợc nói những lời nguyền rủa.

Ngoài ra, ở một số xã hội, còn phải kiêng nói đến sự nghèo hèn, nghề nghiệp tầm thƣờng, và những thứ liên quan đến quần áo lót. Liên quan đến niềm tin, Nguyễn Quý Thành (1993) [16] nghiên cứu những TNKK trong nghề đi biển vùng Nam Trung Bộ, và giải thích rằng nghề đi biển là nghề khắc nghiệt và nguy hiểm nên để tránh những rủi ro do thiên tai mang lại, dân đi biển kiêng nói những từ ngữ gợi báo điềm gở, sự mất mát, không vững chắc: nhƣ về (vì về gợi báo trƣớc điều chẳng lành, không gặp may), mất (nếu đánh mất đồ - vì sợ mất mát, chết chóc); úp (vì sợ bị úp thuyền); v.v … Nguyễn Thị Tâm Hạnh (2010) [7] cũng đã miêu tả các TNKK trong nghề làm gốm, ví dụ, kiêng kị nói đến những gì liên quan đến: sự thiếu lành nguyên, méo mó, đổ vỡ nhƣ: rịn (rịn nƣớc), nứt (nứt toác ra), tréo chân méo miệng, nát (vì liên quan đến sự đổ nát), (kể cả trong giao tiếp thông thƣờng bên ngoài lò nung), vì những từ này vốn thƣờng dùng để chỉ sản phẩm không đạt chất lƣợng hoặc quy trình sản xuất bị trục trặc. Nhìn chung, những nghiên cứu bàn về TNKK xuất phát từ khía cạnh tôn giáo đều có xu hƣớng khai thác các từ ngữ linh thiêng gắn với niềm tin tôn giáo của những con ngƣời mà tiềm thức gắn với tƣ tƣởng “có thờ có thiêng, có kiêng có lành”. Điều này đã chi phối các hoạt động của con ngƣời, lâu dần trở thành phong tục, tập quán.

3 Từ khía cạnh văn hóa, có nhiều nghiên cứu quan tâm đến những từ ngữ liên quan đến chủ đề tình dục: bộ phận sinh dục và hành động tình dục. Đề cập đến những điều cấm kị trong cuộc sống, Nguyễn Kim Phƣớc (2006) [14] đã chỉ ra điều kị nhất là khi nói đến hành vi tính dục một cách trực tiếp. Do quan niệm chƣa cởi mở về tình dục, coi những gì liên quan đến sinh hoạt tình dục là tà ác và đáng xấu hổ nên kiêng kị nói những cụm từ ngữ quan hệ vợ chồng, vợ chồng gối chăn, mà nên nói làm việc, chuyện phòng the, cùng giƣờng, cuộc sống vợ chồng, v. Tác giả nhận định rằng đối với ngƣời Việt, trong giao tiếp thông thƣờng, ngƣời ta tránh không nói từ “chim”, “bƣớm” mà dùng từ Hán Việt là “hạ bộ”, “âm hộ” để nói tránh đi.

Một số từ ngữ liên quan đến chủ đề chết chóc đƣợc nhiều nghiên cứu đề cập đến. Nhiều dân tộc trên thế giới kiêng không nói đến từ chết, vì khi nói lên từ chết, ngƣời nghe có cảm giác nặng nề và thƣờng dễ bị tổn thƣơng. Chẳng hạn, ngƣời Anh kị không nói từ dying (đang sắp chết, hấp hối), mà nói passing away [2]. Ngƣời Việt cũng không nói từ chết mà nói: ra đi, từ trần, đi xa, mất, trút hơi thở cuối cùng, về với Chúa (ngƣời theo đạo Thiên Chúa), lên thiên đàng (đạo Phật), sang thế giới bên kia, giấc ngàn thu, về nơi chín suối, về với tổ tiên, về với ông bà, quy tiên, hi sinh (ngƣời chết vì lợi ích cộng đồng), v.

Từ khía cạnh ngôn ngữ, có nhiều nghiên cứu tập trung vào những từ ngữ mà khi nói đến, con ngƣời cảm thấy xấu hổ vì nó đề cập đến những chủ đề không lịch sự, không tế nhị. Khảo sát các yếu tố tục trong tiếng Việt, Đỗ Anh Vũ (2003) [20] đi tìm nghĩa biểu trƣng của từ cứt qua thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt, kết quả là từ cứt có 16 nghĩa biểu trƣng: chỉ thói kiêu căng, hợm hĩnh, chỉ sự khinh bỉ coi thƣờng, chỉ tính lƣời biếng vô tích sự, v. Từ góc độ từ vựng, Tạ Văn Thông (2003) [17] phát hiện ra trong tiếng Việt, khi cãi cọ nhau hoặc tức giận về một điều gì đó, ngƣời ta hay dùng những từ đƣợc xem là biểu tƣợng của 4 sự tục tĩu mà bình thƣờng phải giấu kín đi: cái con củ cặc để biểu thị sự ngạo mạn, coi thƣờng đối thủ của mình. Kị húy hay kiêng húy cũng là một vấn đề kiêng kị trong ngôn ngữ nhận đƣợc sự quan tâm lớn từ các nhà nghiên cứu.

Ở Việt Nam, thời phong kiến tục kiêng huý gần nhƣ là một quy tắc bắt buộc [11]. Trƣớc tiên, ở phạm vi của một quốc gia, mọi thần dân phải kiêng kị tên húy của vua. Chẳng hạn, có một thời gian ánh trong ánh sáng là kiêng kị (vì tên thật của Vua Gia Long là Nguyễn Phúc Ánh), nên phải nói là yến sáng; cảnh trong cây cảnh là kiêng kị (vì tên con trai vua Gia Long là Nguyễn Phúc Cảnh), nên phải nói là cây kiểng. Ngoài việc kiêng nói tên vua, nhiều khi tên của những ngƣời thân thuộc với vua cũng phải kiêng nhƣ: cha, mẹ, vợ, con, anh em,… và có khi đến hàng ông nội, bà nội, tên giả, chữ đệm của vua cũng phải kiêng.

Trong phạm vi làng xã, cũng có những kiêng huý nhất định. Chẳng hạn ở Làng Phƣớc Tích (vùng biển Nam Trung Bộ), nồi là tên của ngài Khai canh - Bổn nghệ (họ Hoàng) của làng: “ngài thỉ tổ họ Hoàng lúc bấy giờ là Hoàng Minh Hùng, tục gọi là Nồi nguyên ngƣời làng Cảm Quyết, tỉnh Nghệ An đã thân chinh đánh đuổi Chiêm Thành.” [7], do đó, nồi là một từ kiêng kị.