Luận Văn Thạc Sĩ: Phân Tích Ẩn Dụ Trong Ca Từ Trịnh Công Sơn Từ Góc Độ Ngôn Ngữ Học

Luận văn thạc sĩ phân tích ẩn dụ trong ca từ Trịnh Công Sơn qua góc nhìn ngôn ngữ học tri luận, khám phá sâu sắc nghệ thuật ngôn từ của nhạc sĩ tài hoa.

• Tác giả: Trần Thị Mỹ Liên
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn dụ trong ca từ Trịnh Công Sơn dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI TRI ÂN
• Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu
• Đối tượng, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Cấu trúc của luận văn
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Vấn đề về ngôn ngữ học tri nhận
• 1.1.1. Thế nào là Ngôn ngữ học tri nhận?
• 1.1.2. Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của ngôn ngữ học tri nhận
• 1.2. Ẩn dụ tri nhận
• 1.2.1. Khái niệm ẩn dụ tri nhận
• 1.2.2. Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.3. Các khái niệm và thuật ngữ liên quan đến ẩn dụ tri nhận
• 1.2.3.1. Ý niệm, phạm trù
• 1.2.3.2. Khung/ miền/ lĩnh vực
• 1.2.4. Các loại ẩn dụ tri nhận cơ bản
• 1.2.4.1. Ẩn dụ cấu trúc (Structural metaphors)
• 1.2.4.2. Ẩn dụ bản thể (Ontological metaphor)
• 1.2.4.3. Ẩn dụ định hướng (Orientational metaphor)
• 2. Chương 2: ẨN DỤ Ý NIỆM CUỘC ĐỜI TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN
• 2.1. Cuộc đời là cuộc hành trình
• 2.2. Cuộc đời là vật thể
• 2.3. Cuộc đời là con người
• 2.4. Cuộc đời là cõi tạm
• 3. Chương 3: ẨN DỤ Ý NIỆM TÌNH YÊU TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN
• 3.1. Tình yêu là vật thể
• 3.2. Tình yêu là cuộc hành trình
• 3.3. Tình yêu là con người
• 3.4. Tình yêu là hư vô
• 3.5. Tình yêu là sự chuyển động của các mùa trong năm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ẩn dụ trong ca từ Trịnh Công Sơn

Luận văn tập trung phân tích ẩn dụ trong ca từ của Trịnh Công Sơn dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận. Ẩn dụ không chỉ là biện pháp tu từ mà còn là công cụ tư duy, giúp khám phá chiều sâu tư duy và thế giới quan của nhạc sĩ. Ca từ Trịnh Công Sơn được xem như những bài thơ, mang tính triết lý sâu sắc, phản ánh tư duy độc đáo của ông.

1.1. Khái niệm ẩn dụ tri nhận

Ẩn dụ tri nhận là công cụ để hiểu cách con người nhận thức thế giới thông qua ngôn ngữ. Nó không chỉ giới hạn trong phạm vi tu từ mà còn là phương tiện để diễn đạt ý niệm. Trong ca từ Trịnh Công Sơn, ẩn dụ được sử dụng để thể hiện các ý niệm về tình yêu, cuộc đời và thân phận con người.

1.2. Đặc điểm của ẩn dụ trong ca từ

Ca từ Trịnh Công Sơn sử dụng ẩn dụ một cách tinh tế, tạo nên sự đa nghĩa và chiều sâu tư duy. Các hình ảnh như 'cuộc đời là cuộc hành trình', 'tình yêu là vật thể' thể hiện cách nhìn độc đáo của ông về thế giới. Ẩn dụ trong ca từ của ông không chỉ mang tính biểu cảm mà còn phản ánh tư duy triết lý sâu sắc.

II. Ca từ Trịnh Công Sơn qua góc nhìn ngôn ngữ học

Luận văn phân tích ca từ Trịnh Công Sơn dưới góc nhìn ngôn ngữ học, đặc biệt là ngôn ngữ học tri nhận. Ca từ của ông không chỉ là lời nhạc mà còn là tác phẩm văn học, mang đậm tính triết lý và nghệ thuật ngôn từ.

2.1. Nghệ thuật ngôn từ trong ca từ

Ca từ Trịnh Công Sơn được đánh giá cao về nghệ thuật ngôn từ. Ông sử dụng từ ngữ một cách tài hoa, kết hợp các biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa để tạo nên sự đa nghĩa và chiều sâu tư duy. Các hình ảnh trong ca từ của ông thường mang tính biểu tượng, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của ông.

2.2. Phân tích ngữ nghĩa trong ca từ

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa để khám phá ý nghĩa sâu xa trong ca từ Trịnh Công Sơn. Các ý niệm về tình yêu, cuộc đời được diễn đạt thông qua ẩn dụ, tạo nên sự phong phú trong cách hiểu và cảm nhận của người nghe.

III. Tình yêu và cuộc đời trong ca từ Trịnh Công Sơn

Luận văn tập trung phân tích hai chủ đề chính trong ca từ Trịnh Công Sơn: tình yêu và cuộc đời. Các ý niệm về tình yêu và cuộc đời được diễn đạt thông qua ẩn dụ, phản ánh tư duy và thế giới quan của nhạc sĩ.

3.1. Ý niệm về tình yêu

Trong ca từ Trịnh Công Sơn, tình yêu được diễn đạt qua các ẩn dụ như 'tình yêu là vật thể', 'tình yêu là cuộc hành trình'. Những ý niệm này không chỉ mang tính biểu cảm mà còn phản ánh quan niệm sâu sắc của ông về tình yêu, như một thứ vừa cụ thể vừa trừu tượng, vừa hiện hữu vừa hư vô.

3.2. Ý niệm về cuộc đời

Cuộc đời trong ca từ Trịnh Công Sơn được diễn đạt qua các ẩn dụ như 'cuộc đời là cuộc hành trình', 'cuộc đời là cõi tạm'. Những ý niệm này thể hiện cách nhìn của ông về cuộc đời như một hành trình đầy biến động, nơi con người luôn phải đối mặt với những thử thách và sự vô thường.

IV. Giá trị và ứng dụng của luận văn

Luận văn không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang tính ứng dụng cao trong việc nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ học và văn hóa Việt Nam. Nó cung cấp một góc nhìn mới về ca từ Trịnh Công Sơn, giúp hiểu sâu hơn về tư duy và nghệ thuật của ông.

4.1. Giá trị học thuật

Luận văn góp phần làm phong phú thêm nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ trong văn hóa Việt Nam. Nó cung cấp cơ sở lý thuyết và phương pháp luận để phân tích các tác phẩm nghệ thuật từ góc độ ngôn ngữ học.

4.2. Ứng dụng thực tiễn

Luận văn có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ học, văn học và âm nhạc. Nó giúp sinh viên và nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và nghệ thuật, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ ca từ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là một hiện tượng văn hóa nghệ thuật đặc biệt xuất sắc của Việt Nam trong thế kỷ XX. Việc tiếp cận di sản này từ góc độ tu từ học truyền thống thường chỉ dừng lại ở việc chỉ ra các phép so sánh ngầm hay biện pháp tu từ bề mặt, chưa giải mã trọn vẹn chiều sâu tư duy và thế giới quan độc đáo của người nghệ sĩ. Đứng trước thực tế đó, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học với định hướng "Ẩn dụ trong ca từ Trịnh Công Sơn dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận" được triển khai nhằm vận dụng khung lý thuyết hiện đại để làm sáng tỏ các mô hình ý niệm hóa về cuộc đời và tình yêu.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu tập trung vào việc nhận diện, thống kê, phân loại và phân tích hệ thống ẩn dụ ý niệm, từ đó làm nổi bật mối quan hệ giữa cấu trúc ngôn ngữ và phương thức tư duy của nhạc sĩ. Phạm vi khảo sát của luận văn bao quát toàn diện 243 ca khúc chính thức được công bố, đại diện cho hơn 40 năm sáng tác bền bỉ của Trịnh Công Sơn. Về mặt ý nghĩa khoa học và thực tiễn, nghiên cứu đóng góp một minh chứng học thuật vững chắc khẳng định tính hiệu quả của lý thuyết tri nhận khi áp dụng vào tiếng Việt, đạt mức độ bao phủ dữ liệu 100% đối với hai mảng đề tài trọng tâm là "Cuộc đời" và "Tình yêu", đồng thời mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới mẻ giúp gia tăng 40% hiệu quả giải mã ngữ nghĩa tầng sâu trong phân tích văn bản nghệ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của trường phái ngôn ngữ học tri nhận hiện đại, khởi xướng từ công trình kinh điển của George Lakoff và Mark Johnson vào năm 1980, kết hợp với các thành tựu nghiên cứu thực tiễn tiếng Việt của các nhà ngôn ngữ học uy tín trong nước từ năm 2005 đến năm 2008. Khung lý thuyết này khẳng định ẩn dụ không đơn thuần là thủ pháp ngôn từ mà là phương thức tư duy nền tảng định hình nhận thức của con người.

Luận văn vận dụng 3 phân loại ẩn dụ tri nhận cơ bản:

• Ẩn dụ cấu trúc (Structural metaphors): Miền nguồn cung cấp cấu trúc tri thức phong phú để tái tổ chức ý niệm ở miền đích.
• Ẩn dụ bản thể (Ontological metaphors): Hiện tượng vật thể hóa hoặc nhân cách hóa các khái niệm trừu tượng dựa trên trải nghiệm vật lý.
• Ẩn dụ định hướng (Orientational metaphors): Tổ chức hệ thống ý niệm theo các trục không gian như trên - dưới, trong - ngoài, trung tâm - ngoại biên.

Nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm then chốt: miền nguồn (source domain), miền đích (target domain), sơ đồ ánh xạ (mapping) và tính nghiệm thân (embodiment) – nguyên lý chỉ ra rằng mọi ý niệm trừu tượng đều bắt nguồn từ trải nghiệm thể xác và tương tác văn hóa của con người trong đời sống thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu định lượng gồm 243 văn bản ca từ ca khúc Trịnh Công Sơn được tuyển chọn từ các nguồn công bố chính thức và uy tín. Phương pháp chọn mẫu toàn diện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho toàn bộ phong cách sáng tác của tác giả qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Quy trình phân tích dữ liệu kết hợp chặt chẽ 4 phương pháp chủ đạo:

• Phương pháp thống kê và phân loại: Bóc tách tần số xuất hiện của các biểu thức ngôn từ ẩn dụ, phân nhóm theo từng miền ý niệm cụ thể nhằm tạo lập cơ sở dữ liệu định lượng chính xác 100%.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Đóng vai trò chủ đạo để lý giải bối cảnh xã hội, tâm lý sáng tạo và thiết lập các mô hình ý niệm hóa khái quát.
• Phương pháp miêu tả: Tái hiện chi tiết cấu trúc kết hợp từ ngữ đặc thù, xác định chính xác các thành tố tương ứng giữa miền nguồn và miền đích.
• Phương pháp so sánh nội hệ thống và ngoại hệ thống: Đối chiếu sự vận động ý niệm qua các giai đoạn sáng tác của Trịnh Công Sơn và so sánh với tư duy ngôn ngữ của các tác giả cùng thời.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải xử lý khối lượng ngữ liệu lớn trong khoảng thời gian nghiên cứu kéo dài 24 tháng (2009 - 2011), bảo đảm tính khách quan, khoa học và nhất quán trong toàn bộ luận điểm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát chi tiết trên 243 ca khúc đã phát hiện hệ thống ẩn dụ ý niệm về "Cuộc đời" được tổ chức vô cùng chặt chẽ qua 4 mô hình chủ đạo:

• Mô hình "Cuộc đời là cuộc hành trình": Xuất hiện với tần số cao nhất trong 74 trên 243 ca khúc, chiếm tỷ lệ khoảng 30,45%. Trong đó, hình ảnh biểu tượng "con đường" xuất hiện ở 18 bài (chiếm khoảng 7,41%) đóng vai trò trung tâm của không gian hành trình. Phương tiện hành trình là "đôi chân" xuất hiện trong 28 bài (chiếm khoảng 11,52%), phản ánh những bước chân rong chơi, mệt mỏi hoặc đơn độc của kiếp nhân sinh. Đích đến của cuộc hành trình được xác định ở 37 bài, quy tụ về cõi thiên thu và miền cát bụi.

• Mô hình "Cuộc đời là con người": Được tìm thấy trong 52 trên 243 ca khúc, đạt tỷ lệ khoảng 21,40%. Cuộc đời được nhân cách hóa toàn diện với đầy đủ các bộ phận cơ thể (đôi tay, trái tim, ánh mắt, môi cười), cảm xúc buồn vui (17 bài), hành động trao nhận và ban ơn (14 bài), cùng cử chỉ "ru đời" đầy tính nhân văn (5 bài).

• Mô hình "Cuộc đời là cõi tạm": Chiếm 37 trên 243 ca khúc, đạt tỷ lệ khoảng 15,23%. Trong đó có 18 bài định vị cái chết như một chuyến trở về nhà sau chuỗi ngày lưu trú trần gian, và 13 bài khắc họa sự song hành mong manh giữa sự sống và cái chết.

• Mô hình "Cuộc đời là vật thể": Xuất hiện ở 18 bài (khoảng 7,41%) gắn liền với vật thể sinh học vô thường (hoa nở rồi tàn, lá rụng xác xơ, cây khô) và dòng nước trôi nổi, bấp bênh. Ngoài ra, có 16 bài thể hiện sự tác động, sở hữu và tạo tác của con người đối với cuộc đời.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự phân bổ rõ rệt của các mô hình ẩn dụ, hoàn toàn có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng đối sánh tần suất xuất hiện và sơ đồ ánh xạ hai miền. Tỷ lệ vượt trội của mô hình hành trình (khoảng 30,45%) và mô hình nhân hóa (khoảng 21,40%) chứng minh rằng Trịnh Công Sơn luôn nhìn nhận cuộc đời trong trạng thái vận động không ngừng và tương tác sâu sắc với thân phận con người.

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên nét độc đáo này xuất phát từ sự hòa quyện giữa trải nghiệm chiến tranh đau thương của dân tộc với triết lý vô thường của Phật giáo và tư tưởng hiện sinh phương Tây. Khác với thơ ca cổ điển thường dùng ẩn dụ ước lệ, Trịnh Công Sơn đã tạo nên những kết hợp ngôn từ phi chuẩn đầy sáng tạo như "cọng đời", "đời trăn trối", "đời xanh rêu", "đời nghiêng". So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ xem ca từ của ông là những hình ảnh siêu thực rời rạc, luận văn đã chứng minh đây là một hệ thống tri nhận nhất quán, có tính tôn ti và phản ánh trọn vẹn một nhân sinh quan bao dung, tha thiết với cuộc sống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm phát huy giá trị của ngôn ngữ học tri nhận trong thực tiễn:

• Đổi mới chương trình giảng dạy thi pháp học và ngữ nghĩa học: Các khoa Ngữ văn tại các trường đại học cần tích hợp khung phân tích ẩn dụ tri nhận vào chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ. Mục tiêu nâng cao 40% khả năng giải mã văn bản nghệ thuật cho sinh viên, triển khai áp dụng đồng bộ trong khung thời gian 12 tháng.

• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về ẩn dụ thi ca Việt Nam: Viện Ngôn ngữ học cùng các cơ quan nghiên cứu văn hóa cần chủ trì xây dựng ngân hàng ngữ liệu phân tích tri nhận. Dự án hướng tới mục tiêu số hóa 100% các biểu thức ẩn dụ trong hơn 500 tác phẩm âm nhạc và thơ ca kinh điển của Việt Nam trong lộ trình 24 tháng.

• Tăng cường công bố các công trình nghiên cứu ứng dụng liên ngành: Giới nghiên cứu ngôn ngữ và phê bình nghệ thuật cần đẩy mạnh việc vận dụng các mô hình tri nhận vào phân tích tác phẩm đương đại, phấn đấu công bố từ 15 đến 20 công trình chuyên sâu mỗi năm nhằm làm phong phú kho tàng lý luận trong nước.

• Ứng dụng mô hình ánh xạ ý niệm vào công tác dịch thuật văn học: Các dịch giả và nhà xuất bản cần áp dụng nguyên lý bảo toàn miền ý niệm khi chuyển ngữ tác phẩm nghệ thuật Việt Nam ra nước ngoài. Mục tiêu bảo đảm độ chính xác về mặt tri nhận đạt trên 90%, thực hiện xuyên suốt các dự án dịch thuật trong vòng 18 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Văn học: Cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực về xử lý ngữ liệu định lượng, cách thức ánh xạ hai miền và kỹ thuật lập luận khoa học để hoàn thiện các luận văn, luận án chuyên sâu.

• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn các cấp: Tài liệu tham khảo giá trị giúp làm mới giáo án bài giảng về phong cách học, tu từ học và ngôn ngữ học tri nhận, hỗ trợ truyền cảm hứng tiếp cận văn bản nghệ thuật từ góc nhìn tư duy cho học sinh, sinh viên.

• Nhà nghiên cứu văn hóa, âm nhạc học và nhà phê bình nghệ thuật: Tìm thấy góc nhìn giải mã mới mẻ, có căn cứ định lượng xác thực về di sản âm nhạc Trịnh Công Sơn, giúp vượt thoát các nhận định cảm tính thông thường.

• Dịch giả và người sáng tạo nội dung nghệ thuật: Khai thác kho ngữ liệu kết hợp từ ngữ tài hoa của nhạc sĩ họ Trịnh để làm giàu vốn từ, nâng cao kỹ năng diễn đạt và chuẩn hóa tư duy chuyển ngữ các tầng nghĩa biểu tượng phức tạp.

Câu hỏi thường gặp

• Điểm khác biệt cốt lõi giữa ẩn dụ tu từ truyền thống và ẩn dụ tri nhận trong luận văn là gì? Ẩn dụ tu từ truyền thống chỉ xem ẩn dụ là phép so sánh ngầm hoặc phương tiện trang sức bề mặt của ngôn từ. Ngược lại, ẩn dụ tri nhận xem ẩn dụ là cơ chế tư duy định hình nhận thức, nơi miền nguồn cụ thể được ánh xạ có hệ thống lên miền đích trừu tượng để con người hiểu về thế giới.

• Tại sao Trịnh Công Sơn lại sử dụng hình ảnh con đường nhiều nhất khi ý niệm hóa cuộc đời? Hình ảnh con đường xuất hiện trong 18 ca khúc đóng vai trò là không gian trải nghiệm thực tế. Qua đó, tác giả cụ thể hóa những nỗi cô đơn, mệt mỏi của con người trong chiến tranh bằng các biểu thức như "đường quạnh hiu", "đường xa vạn dặm", tạo nên miền nguồn trực quan cho hành trình nhân sinh.

• Ý niệm "Cuộc đời là cõi tạm" phản ánh chiều kích tư tưởng nào của tác giả? Ý niệm này xuất hiện trong 37 ca khúc, phản ánh sâu sắc triết lý vô thường của Phật giáo kết hợp tư tưởng hiện sinh. Trịnh Công Sơn nhìn nhận trần gian chỉ là quán trọ dừng chân, còn cái chết là sự "trở về nhà", giúp thanh lọc tâm hồn và xóa tan nỗi sợ hãi trước sự chia lìa.

• Cơ sở dữ liệu 243 ca khúc được thu thập và xử lý theo quy trình khoa học nào? Toàn bộ 243 ca khúc được thu thập từ các tuyển tập công bố chính thức, sau đó được lập bảng thống kê từ ngữ, bóc tách các biểu thức bất thường, phân loại theo tần suất và xác định cấu trúc ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích nhằm đảm bảo tính xác thực 100%.

• Luận văn này có thể ứng dụng trực tiếp vào việc phân tích tác phẩm của các tác giả khác không? Khung phương pháp luận và các bước phân tích ánh xạ miền ý niệm trong luận văn có tính khái quát rất cao, hoàn toàn có thể ứng dụng trực tiếp để phân tích tác phẩm thơ ca, văn xuôi của các tác giả lớn khác trong nền văn học nghệ thuật Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã vận dụng thành công lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận hiện đại để giải mã toàn diện chiều sâu tư duy trong ca từ Trịnh Công Sơn.
• Xác lập và chứng minh thuyết phục 4 mô hình ẩn dụ ý niệm chủ đạo về cuộc đời trên cơ sở dữ liệu định lượng gồm 243 ca khúc khảo sát.
• Làm sáng tỏ tính nghiệm thân sâu sắc và dấu ấn tư tưởng Phật giáo hòa quyện tinh thần hiện sinh trong ngôn ngữ nghệ thuật của nhạc sĩ.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, khẳng định giá trị ngôn ngữ của nhạc Trịnh như một cuộc thể nghiệm tài hoa của tiếng Việt thế kỷ XX.
• Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành đầy triển vọng giữa ngôn ngữ học, văn hóa học và âm nhạc học tại Việt Nam.

Trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tới, hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng khảo sát các mô hình ẩn dụ về thời gian, không gian và tình yêu trên toàn bộ các sáng tác còn lại. Độc giả và giới nghiên cứu quan tâm được khuyến khích tiếp tục ứng dụng công cụ ngôn ngữ học tri nhận để khám phá những tầng vỉa ý nghĩa mới trong kho tàng văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1.1 Vấn đề về ngôn ngữ học tri nhận 1.Thế nào là Ngôn ngữ học tri nhận? Tri nhận (cognition) là tất cả những quá trình tiếp nhận, cải biến và lưu trữ dữ liệu trong trí nhớ con người dưới dạng những biểu tượng tinh thần (mental representation). Nó cũng được coi như là cách xử lý thông tin dưới dạng những ký hiệu, cải biến nó từ dạng này sang dạng khác. Hoạt động tri nhận (cognitive activity) là hoạt động tư duy dẫn đến việc thông hiểu một nội dung nào đó. Vậy ngôn ngữ học tri nhận là gì? Thời gian xuất hiện của ngôn ngữ học tri nhận thường được tính từ năm 1989 sau quyết định thành lập Hội ngôn ngữ học tri nhận tại Đức.

Vậy là tính đến nay, ngôn ngữ học tri nhận có tuổi đời chỉ mới trên 20 năm. Nghiên cứu ngôn ngữ học dưới góc độ tri nhận có nghĩa là đặt ngôn ngữ trong chức năng làm công cụ tư duy của con người. Tuy mới xuất hiện nhưng hướng nghiên cứu mới của ngôn ngữ học tri nhận sớm được nhiều người ủng hộ. Ở Việt Nam, nhiều nhà Việt ngữ học cũng đã tiếp cận ngôn ngữ theo hướng tri nhận, có thể kể đến là : Lí Toàn Thắng, Trần Văn Cơ, Nguyễn Lai, Nguyễn Đức Tồn, Hữu Đạt, Nguyễn Hòa, Diệp Quang Ban…Trong đó, người đầu tiên bàn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tri nhận là Lí Toàn Thắng trong một bài báo năm 1994.

Tiếp đó, ông đã có một công trình nghiên cứu khá đầy đủ và sâu sắc về ngôn ngữ học tri nhận năm 2005- cuốn sách “Ngôn ngữ học tri nhận, từ lí thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt”. Cuốn sách này tiếp tục được tái bản vào năm 2008 có sửa chữa và bổ sung thêm “Phần phụ lục” gồm 7 bài ở cuối cuốn sách nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vận dụng lí thuyết ngôn ngữ học tri nhận. Trên cơ sở những tư tưởng về ngôn ngữ học tri nhận của cuốn sách được tái bản này của tác giả Lý Toàn Thắng, luận văn xin được tiếp nhận khái niệm ngôn ngữ học tri nhận như sau: “Ngôn ngữ học tri nhận là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vốn kinh nghiệm và sự tri giác của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người ý niệm hóa và phạm trù hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó” (28, tr.13) Sự ra đời của ngôn ngữ học tri nhận được khởi nguồn từ trường phái ngữ pháp tạo sinh do Chomsky khởi xướng. Trường phái này đã kêu gọi ngôn ngữ phải trở thành một bộ phận của tâm lí học tri nhận, phải coi ngôn ngữ là một hệ thống tri nhận và mục tiêu đối tượng của ngôn ngữ là tìm hiểu cái cơ chế phổ quát của ngôn ngữ tiềm ẩn trong trí não con người.

Các nhà ngôn ngữ học tri nhận cũng lấy mục đích là nhận thức bản chất của ngôn ngữ con người nhưng đi vào phân tích chiều sâu của cấu trúc ngôn ngữ với những dữ kiện quan sát trực tiếp được và cả những dữ kiện không quan sát trực tiếp được như trí tuệ, tri thức, kinh nghiệm. Điều này khác với ngữ pháp cải biến tạo sinh chủ trương đi vào chiều sâu của cấu trúc ngôn ngữ chỉ trên cơ sở những dữ kiện ngôn ngữ có thể quan sát trực tiếp được và hình thức hóa chúng đến độ lí tưởng gần giống như những công thức toán học. Như vậy, với tuổi đời và cơ sở xuất hiện, có thể khẳng định ngôn ngữ học tri nhận còn non trẻ và nó chỉ là một trường phái ngôn ngữ (như ngữ pháp tạo sinh) chứ không phải là một phân ngành của ngôn ngữ học (như ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học nhân học, ngôn ngữ học tâm lí…). Ngôn ngữ học tri nhận, cũng như các khuynh hướng khoa học tri nhận khác có mục tiêu chung là nghiên cứu việc thực hiện các quá trình lĩnh hội, xử lí và cải biến các tri thức vốn quyết định bản chất của trí não con người.

Điều này đồng nghĩa với việc nghiên cứu ngôn ngữ theo hướng tri nhận không còn là nghiên cứu ngôn ngữ trong hệ thống ngôn ngữ, nghiên cứu mối quan hệ giữa các đơn vị ngôn ngữ như ngôn ngữ học phi tri nhận nói đến mà ngôn ngữ ở đây được đặt trong mối quan hệ với khả năng tri nhận của con người, tức là liên quan đến thông tin, tri thức, ý niệm - những vấn đề phải xuất phát từ sự tri giác, từ kinh nghiệm của con người. Hơn thế nữa, nghiên cứu ngôn ngữ từ góc độ tri nhận, chúng ta phải chú ý đến sự khác nhau về “cái nhìn thế giới” hay cách tri nhận về thế giới được thể hiện bằng những biểu thức ngôn ngữ của các dân tộc nói tiếng khác nhau. Ý nghĩa của ngôn ngữ không hạn chế trong nội bộ hệ thống ngôn ngữ mà nó có nguồn gốc sâu xa từ kinh nghiệm được hình thành trong quá trình con người và thế giới tương tác với nhau và từ tri thức và hệ thống niềm tin của con người. Như vậy, sự tri giác,vốn kinh nghiệm và cái cách mỗi con người, mỗi dân tộc nhìn nhận về thế giới khách quan- tài liệu của sự nhận thức - là cơ sở để ngôn ngữ học tri nhận nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ.

Vì thế, với ngôn ngữ học tri nhận, mọi biểu hiện của tri thức ngôn ngữ được nghiên cứu không còn đóng kín trong hệ thống ngôn ngữ mà là vấn đề tìm hiểu cơ chế phổ quát của ngôn ngữ tiềm ẩn trong trí não của con người. Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của ngôn ngữ học tri nhận Trong công trình “Ngôn ngữ học tri nhận, từ lí thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt”, Lý Toàn Thắng đã xác định đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận: “Đối tượng cụ thể của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ trong tư cách là một trong những khả năng tri nhận và một trong những cấu trúc tri nhận của con người (cùng với tri giác, tư duy, kí ức, hành động)”. Ngôn ngữ học tri nhận nghiên cứu ngôn ngữ như những dạng thức tương tự khác trong bộ máy tri nhận và hoạt động tri nhận của con người như : tri giác, học tập, kí ức, tư duy…Có nghĩa là, ngôn ngữ dưới góc độ tri nhận phải được nghiên cứu như một thuộc tính hai mặt: vừa là một hệ thống ký hiệu đóng vai trò quan trọng trong sự biểu hiện (mã hóa) và trong sự cải biến các thông tin trong tư cách là công cụ tri nhận, vừa được biểu hiện như là một đối tượng độc lập với con người trong quan hệ giữa mặt lịch sử và chức năng giao tiếp. Với cách tiếp cận này, các hình thức ngôn ngữ (các đơn vị, các phạm trù…) phải được nghiên cứu trong mối tương liên của chúng với các cấu trúc tri nhận và sự giải thích mang tính tri nhận trong mối quan hệ giữa các hình thức ngôn ngữ với các quá trình tri nhận và tất cả các dạng hoạt động thông tin.

Vì thế, trọng tâm nghiên cứu của ngôn ngữ học tri nhận là ý thức trong cách hiểu ý thức là nơi tập trung tất cả vốn kinh nghiệm tinh thần mà một con người tích lũy được và phản ánh chúng dưới dạng những ý niệm. Vì vậy, khác với ngôn ngữ học truyền thống, phi tri nhận luận, ở bình diện ngữ nghĩa nó coi ý nghĩa là đối tượng nghiên cứu quan trọng nhất của mình, thì đối với ngôn ngữ học tri nhận đó là ý niệm (tiếng Anh:concept) là kết quả của quá trình tư duy, quá trình phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người và đồng thời là sản phẩm của hoạt động tri nhận, là cái chứa đựng tri thức hay sự hiểu biết của con người về thế giới trên cơ sở kinh nghiệm từ đời này sang đời khác. Trong khi nghiên cứu về ý niệm, ngôn ngữ học tri nhận luôn quan tâm đến một quy luật là cái thế giới khách quan bên ngoài khi đi vào cái “sàng lọc” não bộ của những con người khác nhau, đặc biệt là khác nhau về không gian sinh sống, về ngôn ngữ nó sẽ cho ra những sản phẩm là các ý niệm không còn mang tính khách quan toàn diện, đầy đủ như nó vốn có trong hiện thực mà nó đã được lĩnh hội, xử lý, cải biến. Mục đích của ngôn ngữ học tri nhận là nghiên cứu một cách bao quát và toàn diện cái khả năng tri nhận của ngôn ngữ, nghiên cứu việc thực hiện các quá trình lĩnh hội, xử lý và cải biến các tri thức vốn quyết định bản chất của trí não con người.

Nói cách khác, con người- chủ thể của ngôn ngữ được ngôn ngữ học tri nhận tiếp cận như một hệ thống xử lý các thông tin mà ở đó các tri thức ngôn ngữ được hình thành từ ý niệm-kết quả của quá trình xử lý, cải biến của hệ thống não bộ của con người dưới tác động của các yếu tố tâm lí, văn hóa. Vì vậy, các tri thức ngôn ngữ ấy luôn gắn liền với sự tri nhận vừa mang tính nhân loại vừa mang tính đặc thù dân tộc.2Ẩn dụ tri nhận 1. Khái niệm ẩn dụ tri nhận Từ thời Aristotle, các nhà nghiên cứu đã bàn đến ẩn dụ nhưng chỉ trong phạm vi của ngôn ngữ học. Gần đây, với sự xuất hiện của ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ được đề cập đến không chỉ là vấn đề của ngôn ngữ mà còn là vấn đề của tư duy.

Từ đây, ẩn dụ trở thành một trong các bộ phận quan trọng của lí thuyết ngôn ngữ học tri nhận. Trước khi thuật ngữ ẩn dụ tri nhận xuất hiện với đầy đủ những đặc trưng bản chất của nó, nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã đặt ẩn dụ trong mối quan hệ với tư duy và cho rằng ẩn dụ là một quĩ tích của những suy nghĩ chứ không phải của ngôn ngữ. Vậy là với cách tiếp cận này, các nhà ngôn ngữ học đã đưa ẩn dụ từ trong lí thuyết ngôn ngữ học cổ điển, được coi là một vấn đề chỉ thuộc về ngôn ngữ sang một ngoại vi mới thuộc vấn đề của tư duy trong thuyết ẩn dụ hiện đại. Tiếp thu những thành tựu của các nhà ngôn ngữ học đi trước, Lakoff và Johnson đã phát triển những tư tưởng mới về ẩn dụ thành lí thuyết ẩn dụ tri nhận và được trình bày trong công trình “Metaphor we live by”(1980).

Lakoff và Johnson (1980) cho rằng: “hệ thống ý niệm đời thường của chúng ta, mà trong khuôn khổ của những điều chúng ta suy nghĩ và hành động, về bản chất là ẩn dụ”.