phần mở đầu, kết luận, luận án gồm 4 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về chính sách tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh. Chƣơng 3: Thực trạng chính sách tiêu dùng xanh trong quá trình phát triển kinh tế xanh ở Việt Nam. Chƣơng 4: Giải pháp hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030.
5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố ở ngoài nước liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh 1.1 Các công trình đề cập đến tăng trưởng xanh, kinh tế xanh Đến nay, nội hàm về tăng trƣởng xanh, nền kinh tế xanh đã đƣợc nhiều tổ chức quốc tế nhƣ: Uỷ ban Liên Hợp quốc về kinh tế và xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dƣơng (UN-ESCAP), Chƣơng trình Môi trƣờng Liên Hợp quốc (UNEP), Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), Cộng đồng châu Âu (EU) và nhiều quốc gia trên thế giới đề cập và đƣợc hiểu ở những khía cạnh khác nhau. Nhƣng có một quan điểm chung nhất là tăng trƣởng xanh là quá trình tái cơ cấu hoạt động kinh tế và kết cấu hạ tầng để thu đƣợc kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tƣ cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng trong xã hội (Kim Ngọc và Nguyễn Thị Kim Thu, năm 2015). Xu hƣớng quốc tế trên đây cho thấy rằng, tăng trƣởng xanh đang là xu hƣớng chủ đạo trong chính sách phát triển kinh tế của các nƣớc trên thế giới nhằm vƣợt qua khủng hoảng kinh tế, giảm sự lệ thuộc vào các nguồn tài nguyên đang ngày một cạn kiệt, đồng thời thích ứng và góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu hƣớng tới sự phát triển bền vững. Để phục vụ cho hƣớng nghiên cứu này, trong thời gian qua, nhiều học giả trên thế giới đã có các công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: - Công trình “Inclusive Green Growth: The Pathway to Sustainable Development”của Ngân hàng thế giới (2012).
Công trình nghiên cứu đã khái 6 lƣợc sự cần thiết, tính khả thi và hiệu quả thực tế của mô hình tăng trƣởng xanh, trong đó các tác giả khẳng định rằng: “Tăng trƣờng xanh là công cụ rất cần thiết để đạt đƣợc mục tiêu phát triển bền vững. Các chính sách tăng trƣởng xanh phải đƣợc hoạch định đảm bảo tính khả thi nhằm tối đa hoá lợi ích, giảm thiếu tối đa chi phí cho ngƣời nghèo và các đối tƣợng dễ bị tổn thƣơng”. Bên cạnh đó, công trình nghiên cứu đã xây dựng khung phân tích tăng trƣởng xanh để chỉ ra các tác nhân tác động quá trình tăng trƣởng theo mô hình tăng trƣởng xanh và cơ chế tác động của tăng trƣởng xanh đến chiến lƣợc hoạt động của các công ty, ngƣời tiêu dùng, ngƣời hoạch định chính sách. - Công trình “Advanced Analytics for Green and Sustainable Economic Development: Supply Chain Models and Financial Technologies” của tác giả Zongwei Luo (2012).
Công trình nghiên cứu này là những nghiên cứu chuyên sâu về phát triển xanh và bền vững trong nền kinh tế, thông qua việc phân tích các mô hình chuối cung ứng và các kỹ thuật tài chính trong việc giải quyết các vấn đề hóc búa trong xu thế phát triển bền vững nền kinh tế hiện nay. Với cách tiếp cận tƣơng tự có các công trình sau: “The green Industrial Revolution: Energy, Engineering and Economics” của tác giả Woodrow W. Clark II, Grant Cooke (2015), công trình “Green Energy and Effiency: An Economic Perspective” của các tác giả Alberto Ansuategi, Juan Delgado và Ibon Galarraga (2015), công trình “The Architecture of Green Economic Policies” của tác giả P.2 Công trình đề cập đến hành vi, chính sách tiêu dùng xanh Hiện nay trên thế giới có nhiều công trình nghiên cứu hành vi tiêu dùng, các nhân tố tác động đến hành vi tiêu dùng trong đó có tiêu dùng xanh. Nghiên cứu tham khảo mô hình hành vi tiêu dùng của ngƣời tiêu dùng quan tâm tới môi trƣờng đƣợc giới thiệu bởi Rylander và Allen (2001) của Hiệp hội Marketing Mỹ (American Marketing Association).
Mô hình này mô tả tổng thể hành vi tiêu dùng 7 của ngƣời tiêu dùng quan tâm tới môi trƣờng. Trong đó ý định ảnh hƣởng đến hành vi tiêu dùng, các nhân tố bên trong và bên ngoài có thể ảnh hƣởng đến mối quan hệ giữa ý định và hành vi tiêu dùng xanh. Đây đƣợc xem là mô hình tổng hợp phần lớn các nhân tố đƣợc đề xuất bởi các nhà nghiên cứu trƣớc đây về các nhân tố có thể ảnh hƣởng tới tác động của ý định đến hành vi tiêu dùng xanh. Căn cứ vào mối quan hệ nhân quả giữa ý định và hành vi tiêu dùng trong lý thuyết hành vi có kế hoạch của Ajzen và mô hình hành vi tiêu dùng vì môi trƣờng của Rylander và Allen.
Dựa vào các nghiên cứu trƣớc đây của Hui-hui Zhao a, Quian Gao b, Yao- ping (2014) và Qinghua Zhu, Ying Li, Yong Geng, Yu Qi (2013), các nhân tố có tác động tới mối quan hệ giữa ý định và hành vi tiêu dùng xanh gồm có các nhóm nhân tố: quan tâm tới môi trƣờng, nhận thức về tính hiệu quả của sản phẩm, xúc tiến của Chính phủ, xúc tiến của doanh nghiệp, tính sẵn có của sản phẩm và các yếu tố tình huống và nhân tố giới. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực đầu tƣ cho nhãn xanh nhƣng thị phần của sản phẩm xanh vẫn thấp (Rex và Baumann, 2007). Khoảng 30% ngƣời tiêu dùng Anh nói rằng họ có quan tâm tới môi trƣờng nhƣng không chuyển mối quan tâm đó thành hành động mua sản phẩm xanh thực tế (Young et la. Nhiều ngƣời khẳng định thái độ và hành vi ủng hộ môi trƣờng nhƣng thất bại trong việc thực hiện chúng do các nhân tố bên trong và bên ngoài (Rylander and Allen, 2001).
Trong đó nhân tố bên trong chủ yếu bao gồm mối quan tâm về môi trƣờng và nhận thức của ngƣời tiêu dùng về tính hiệu quả. Mối quan tâm về môi trƣờng biểu thị định hƣớng của cá nhân đối với môi trƣờng và mức độ quan tâm của họ với vấn đề môi trƣờng (Kim and Choi, 2005). Trong nghiên cứu thực nghiệm của Hui-hui Zhao và các đồng nghiệp, yếu tố điều tiết bên trong chủ yếu bao gồm các mối quan tâm về môi trƣờng và nhận thức hiệu quả của ngƣời tiêu dùng. Các nhân tố bên ngoài cũng có thể ảnh hƣởng đến quá trình ra quyết định của ngƣời tiêu dùng.
Kollmuss và Agyeman (2002) nhấn mạnh rằng hành vi ủng hộ môi trƣờng có nhiều khả năng xảy ra nếu các Chính phủ và các tập đoàn thúc đẩy một lối sống bền vững. Bonini và Oppenheim (2008) cho 8 rằng sự hạn chế của sản phẩm xanh có thể ngăn cản hành vi tiêu dùng xanh. Trên cơ sở nghiên cứu này, nhiều công trình nghiên cứu đã làm rõ thêm lý thuyết và thực tiễn tiêu dùng xanh, cụ thể là: - Công trình “Understanding Green Consumer Behaviour: A qualitative cognitive approach” (Tìm hiểu về hành vi ngƣời tiêu dùng xanh: Một cách nhận thức về chất lƣợng) của tác giả Sigmund A. Thông qua một phƣơng pháp tiếp cận liên ngành và những am hiểu sâu sắc từ tâm lý học và nhân học cũng nhƣ nghiên cứu chuyên sâu của chính tác giả, công trình nghiên cứu đã nghiên cứu sâu về hành vi ngƣời tiêu dùng, xã hội học về hoạt động tiêu dùng và tâm lý học hành vi.
Trong công trình nghiên cứu này, tác giả sẽ làm rõ các câu hỏi: (1) Làm thế nào để ngƣời tiêu dùng nhận thức đầy đủ vai trò về các sản phẩm xanh? (2) Các quá trình nhận thức đƣợc cấu trúc dƣới tác động tiềm ẩn bởi các hoạt động nhận thức nhƣ thế nào? (3) Làm thế nào ngƣời tiêu dùng có thể thành công trong việc đánh giá các thuộc tính thân thiện với môi trƣờng của sản phẩm trong cuộc sống hàng ngày? - Công trình “Policy Instruments to Promote Sustainable Consumption” ( Công cụ chính sách để thúc đẩy tiêu dùng bền vững) của ASCEE team (2008) đã cho rằng: Các ƣu tiên can thiệp hiện tại của chính phủ nhằm để phát triển bền vững đang mới giải quyết phía cung, từ đó đòi hỏi cần thêm những biện pháp về phía cầu ngoài các giải pháp nhƣ nhãn sinh thái và chiến dịch nâng cao nhận thức của ngƣời tiêu dùng. nhóm lập luận phân tích và đƣa ra một số kiến nghị xây dựng, bổ sung hoàn thiện chính sách tiêu dùng bền vững cụ thể là: 1) Đảm nhận nhiều vai trò nhƣ thiết kế và thực hiện chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững 2) Thiết kế và hỗ trợ tiêu dùng bền vững về các hoạt động của các bên trong kinh doanh và xã hội dân sự. 3) Tìm các hình thức thể chế hóa phù hợp cho chính sách tiêu dùng bền vững. 4) Cố gắng khai thác hơn nữa toàn bộ tiềm năng của các mô hình tiêu dùng bền vững 5) Phát triển, hỗ trợ và sử dụng các công cụ có khả năng thích ứng tích hợp cao trong lĩnh vực phát triển tiến bộ công nghệ 6) 9 Thiết kế một công cụ tìm kiếm quy định về ý thức cộng đồng, phản hồi của xã hội và các giải pháp thực tế 7) Tạo cơ sở bằng chứng hợp lý thiết kế chính sách kết nối vòng đời và dữ liệu thị trƣờng với dữ liệu kinh tế xã hội về hành vi của ngƣời tiêu dùng 8) Giám sát và đánh giá tác động của chính sách nhƣ một phần liên tiếp của quá trình cải tiến liên tục.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh Trong quá trình đổi mới mô hình tăng trƣởng, tái cấu trúc nền kinh tế, Đảng và Nhà nƣớc ta đã chủ trƣơng phát triển kinh tế xanh, thân thiện với môi trƣờng: “chú trọng phát triển kinh tế xanh, thân thiện với môi trƣờng, từng bƣớc phát triển năng lƣợng sạch, sản xuất sạch, tiêu dùng sạch” (Nghị quyết Ðại hội lần thứ XI, 2011).
Trên tinh thần đó, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cƣờng quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng, trong đó khẳng định: “Đầu tƣ cho bảo vệ môi trƣờng là đầu tƣ cho phát triển bền vững”.