Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm Tại Các Thư Viện Ở Việt Nam

Luận án nghiên cứu quản lý tài liệu quý hiếm tại các thư viện ở Việt Nam, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Minh Nguyệt
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Thông Tin - Thư Viện
• Đề tài: Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm Tại Các Thư Viện Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm Tại Thư Viện

Tài liệu, đặc biệt là tài liệu quý hiếm, là di sản văn hóa thành văn, ghi lại thông tin, tri thức của nhân loại. Trong xã hội hiện đại, tài liệu quý hiếm mang giá trị không thể thay thế, chuyển giao ký ức, gắn kết truyền thống và hiện đại, tạo nên bản sắc văn hóa. Tài liệu quý hiếm có thể do tuổi đời, giá trị nội dung, số lượng bản ít, kỹ thuật độc đáo hoặc bút tích của tác giả nổi tiếng. Vì vậy, cần được quản lý bởi các cơ quan chuyên môn như thư viện Việt Nam. Vai trò của thư viện trong quản lý tài liệu quý hiếm đã được chú trọng từ sớm. Các tổ chức quốc tế như UNESCO, IFLA luôn khẳng định vai trò thiết yếu của thư viện trong việc bảo tồn di sản văn hóa thành văn. Các quốc gia phát triển dành sự quan tâm đặc biệt cho quản lý tài liệu quý hiếm, biến chúng thành niềm tự hào của thư viện. Tài liệu quý hiếm được gìn giữ và cung cấp bằng nhiều hình thức trên nền tảng công nghệ thông tin.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm của Tài Liệu Quý Hiếm

Theo Levine-Clark M. (2013) và nhiều tác giả khác, tài liệu bao gồm hai đặc trưng: hình thức vật chất và nội dung thông tin. Tài liệu quý hiếm được xác định căn cứ vào giá trị, nhu cầu thị trường, tính độc đáo và sự khan hiếm. Các chuyên gia thư viện chú trọng giá trị sử dụng và sự khan hiếm, độc đáo của tài liệu. Tài liệu quý hiếm phải đảm bảo giá trị quan trọng về nhiều mặt, số lượng bản hạn chế, khó bổ khuyết. Cần có các biện pháp bảo quản tài liệu quý hiếm phù hợp.

1.2. Vai Trò của Thư Viện Việt Nam Trong Bảo Tồn Di Sản

Nhiệm vụ quản lý tài liệu quý hiếm của thư viện Việt Nam đã được pháp luật quy định nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thành văn. Lượng tài liệu quý hiếm được lưu giữ trong thư viện Việt Nam khá lớn, tập trung ở các thư viện trung ương, tỉnh, thành phố, viện nghiên cứu và một số trường đại học. Các thư viện này đã dành nhiều công sức sưu tầm, thu thập, lưu trữ, bảo quản và tổ chức khai thác các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm.

II. Thực Trạng Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm Tại Thư Viện Hiện Nay

Việc quản lý tài liệu quý hiếm tại các thư viện ở Việt Nam đang bộc lộ nhiều bất cập. Chính sách quản lý tài liệu quý hiếm trong thư viện của các cơ quan quản lý nhà nước chưa hoàn thiện. Xử lý nghiệp vụ chưa triệt để, thống nhất và bao quát các đặc thù của tài liệu quý hiếm. Các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm không nguyên vẹn và tồn tại gần như biệt lập. Tài liệu quý hiếm còn nằm rải rác ở nhiều nơi trong và ngoài nước. Điều kiện bảo quản lâu dài tài liệu quý hiếm chưa đảm bảo. Các thư viện chưa quan tâm nghiên cứu nhu cầu người sử dụng để tìm biện pháp phát triển nhu cầu và mở rộng đối tượng sử dụng tài liệu quý hiếm.

2.1. Hạn Chế Về Chính Sách và Nghiệp Vụ Thư Viện

Chính sách quản lý tài liệu quý hiếm trong thư viện của các cơ quan quản lý nhà nước chưa thật hoàn thiện. Xử lý nghiệp vụ chưa triệt để, thống nhất và bao quát các đặc thù của tài liệu quý hiếm. Cần có các văn bản pháp quy về thư viện để hỗ trợ công tác này. Việc đào tạo nghiệp vụ thư viện cũng cần được chú trọng để nâng cao chất lượng quản lý thông tin.

2.2. Vấn Đề Bảo Quản và Khai Thác Tài Liệu Quý Hiếm

Điều kiện bảo quản lâu dài tài liệu quý hiếm chưa đảm bảo. Các thư viện chưa quan tâm nghiên cứu nhu cầu người sử dụng để tìm biện pháp phát triển nhu cầu và mở rộng đối tượng sử dụng tài liệu quý hiếm. Các sản phẩm, dịch vụ khai thác tài liệu quý hiếm phần nhiều còn đơn giản, truyền thống. Cần có các giải pháp bảo tồn di sản hiệu quả hơn.

2.3. Thiếu Hợp Tác và Liên Thông Giữa Các Thư Viện

Giữa các thư viện, cơ quan văn hóa lưu giữ tài liệu quý hiếm chưa có cơ chế hợp tác, liên thông rõ ràng dẫn tới hạn chế khá nhiều việc sử dụng tài liệu quý hiếm. Cần có sự hợp tác thư viện chặt chẽ hơn để chia sẻ nguồn lực và kinh nghiệm. Việc quốc tế hóa thư viện cũng là một xu hướng cần được quan tâm.

III. Giải Pháp Nâng Cao Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm Tại Thư Viện

Để nâng cao chất lượng quản lý tài liệu quý hiếm tại thư viện, cần đổi mới mô hình quản lý, hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý Nhà nước về tài liệu quý hiếm. Phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm, tiêu chuẩn hóa và hoàn thiện công tác xử lý tài liệu quý hiếm. Hoàn thiện hệ thống lưu trữ thông tin về tài liệu quý hiếm theo hướng hiện đại. Nâng cao chất lượng công tác bảo quản tài liệu quý hiếm. Nâng cao chất lượng khai thác tài liệu quý hiếm. Cần có các giải pháp bổ trợ để đạt hiệu quả cao nhất.

3.1. Đổi Mới Mô Hình Quản Lý và Chính Sách Nhà Nước

Cần đổi mới mô hình quản lý tài liệu quý hiếm để phù hợp với tình hình mới. Hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý Nhà nước về tài liệu quý hiếm, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác này. Cần có các chính sách thư viện rõ ràng và hiệu quả.

3.2. Phát Triển Bộ Sưu Tập và Tiêu Chuẩn Hóa Xử Lý

Phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm bằng cách sưu tầm, bổ sung các tài liệu cổ, tài liệu Hán Nôm có giá trị. Tiêu chuẩn hóa và hoàn thiện công tác xử lý tài liệu quý hiếm, đảm bảo tính chính xác và khoa học. Cần chú trọng đến việc phân loại tài liệu và mô tả tài liệu một cách chi tiết.

3.3. Nâng Cao Chất Lượng Bảo Quản và Khai Thác Tài Liệu

Nâng cao chất lượng công tác bảo quản tài liệu quý hiếm bằng cách kiểm soát môi trường, phòng chống côn trùng, nấm mốc. Nâng cao chất lượng khai thác tài liệu quý hiếm bằng cách số hóa, xây dựng thư viện số, tổ chức các hoạt động giới thiệu, quảng bá. Cần có các biện pháp an ninh tài liệu để bảo vệ chúng khỏi mất mát và hư hỏng.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Số Trong Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài liệu quý hiếm. Số hóa tài liệu quý hiếm giúp bảo tồn bản gốc và tạo điều kiện cho người dùng tiếp cận dễ dàng hơn. Xây dựng cơ sở dữ liệu thư viện hiện đại, tích hợp các công cụ tìm kiếm thông minh. Ứng dụng các phần mềm quản lý thư viện chuyên dụng để quản lý, lưu trữ và khai thác tài liệu quý hiếm hiệu quả.

4.1. Số Hóa Tài Liệu Quý Hiếm Lợi Ích và Thách Thức

Số hóa tài liệu quý hiếm mang lại nhiều lợi ích như bảo tồn bản gốc, tăng khả năng tiếp cận, chia sẻ thông tin. Tuy nhiên, cũng đặt ra nhiều thách thức như chi phí đầu tư, vấn đề bản quyền, bảo quản tài liệu số. Cần có các giải pháp bảo quản tài liệu quý hiếm số hóa hiệu quả.

4.2. Xây Dựng Cơ Sở Dữ Liệu và Phần Mềm Quản Lý Thư Viện

Xây dựng cơ sở dữ liệu thư viện hiện đại, tích hợp các công cụ tìm kiếm thông minh giúp người dùng dễ dàng tìm kiếm và khai thác tài liệu quý hiếm. Ứng dụng các phần mềm quản lý thư viện chuyên dụng để quản lý, lưu trữ và khai thác tài liệu quý hiếm hiệu quả. Cần có các tiêu chuẩn thư viện để đảm bảo tính tương thích và khả năng chia sẻ dữ liệu.

V. Hợp Tác và Chia Sẻ Nguồn Lực Trong Quản Lý Tài Liệu

Hợp tác giữa các thư viện, cơ quan lưu trữ và các tổ chức liên quan là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý tài liệu quý hiếm. Chia sẻ nguồn lực, kinh nghiệm và thông tin giúp tối ưu hóa công tác bảo tồn và khai thác tài liệu quý hiếm. Tham gia các dự án hợp tác quốc tế để tiếp cận các công nghệ và phương pháp quản lý tiên tiến.

5.1. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Thư Viện và Tổ Chức

Tăng cường hợp tác thư viện giữa các thư viện, cơ quan lưu trữ và các tổ chức liên quan để chia sẻ nguồn lực, kinh nghiệm và thông tin. Xây dựng mạng lưới thư viện chia sẻ tài liệu quý hiếm để tăng khả năng tiếp cận cho người dùng. Cần có các hiệp hội thư viện để thúc đẩy hợp tác và chia sẻ thông tin.

5.2. Tham Gia Các Dự Án Hợp Tác Quốc Tế Về Thư Viện

Tham gia các dự án hợp tác quốc tế để tiếp cận các công nghệ và phương pháp quản lý tiên tiến. Học hỏi kinh nghiệm từ các thư viện hàng đầu thế giới về quản lý tài liệu quý hiếm. Cần có sự tài trợ thư viện để hỗ trợ các hoạt động hợp tác quốc tế.

VI. Kết Luận và Tương Lai Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm

Việc quản lý tài liệu quý hiếm tại thư viện Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc. Cần có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa từ các cấp quản lý, sự nỗ lực của các thư viện và sự chung tay của cộng đồng để nâng cao hiệu quả công tác này. Tương lai của quản lý tài liệu quý hiếm gắn liền với sự phát triển của công nghệ số và sự hợp tác quốc tế.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Tài Liệu Quý Hiếm

Việc quản lý tài liệu quý hiếm tại thư viện Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc. Cần có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa từ các cấp quản lý, sự nỗ lực của các thư viện và sự chung tay của cộng đồng để nâng cao hiệu quả công tác này.

6.2. Xu Hướng Phát Triển và Tương Lai Của Thư Viện

Tương lai của quản lý tài liệu quý hiếm gắn liền với sự phát triển của công nghệ số và sự hợp tác quốc tế. Các thư viện số, thư viện điện tử sẽ ngày càng phát triển, tạo điều kiện cho người dùng tiếp cận tài liệu quý hiếm dễ dàng hơn. Cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để đón đầu các xu hướng thư viện mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM 1. Những vấn đề chung về tài liệu quý hiếm 1. Tài liệu Tài liệu là thuật ngữ được đề cập từ nhiều góc độ. Nhìn chung, dù diễn đạt bằng nhiều cách, các định nghĩa đều phản ánh hai dấu hiệu bản chất là hình thức và nội dung của tài liệu ở những mức độ khác nhau.

Một số định nghĩa chú trọng nhiều vào kỹ thuật chế tạo và công dụng của tài liệu. Từ điển Oxford cho rằng tài liệu là “một dạng văn bản viết tay, in ấn hay điện tử cung cấp cho ta thông tin hay chứng cứ, hoặc được dùng làm hồ sơ chính thức” [123]. Từ điển Thuật ngữ lưu trữ của Hội Lưu trữ Hoa Kỳ SAA định nghĩa tài liệu là “một tác phẩm viết hoặc in có tính chất pháp lý hoặc chính thức, có thể được sử dụng làm bằng chứng” [135]. Việc liệt kê các kỹ thuật tạo thành trên thực tế khó khái quát được hết sự phát triển của tài liệu trong quá khứ và tương lai.

Một số định nghĩa tài liệu nhấn mạnh dạng thức của phương tiện mang thông tin. Theo từ điển Cambridge, tài liệu là “một tờ giấy hoặc một tập giấy có chứa thông tin viết hoặc in” [78]. Từ điển ngắn về Khoa học Thông tin Thư viện cho rằng tài liệu là “thuật ngữ khái quát chỉ các phương tiện chứa thông tin như sách, ấn phẩm định kỳ, bản ghi âm, phim, đồ họa,…” [108, tr. Các định nghĩa này trong khi chú trọng hình thức đã chưa quan tâm đầy đủ đến nội dung tài liệu.

Quan điểm khác bao quát cả hai phương diện hình thức và nội dung của tài liệu, tiêu biểu như: Từ điển Thuật ngữ Thư viện - Thông tin học trực tuyến ODLIS, Từ điển Thuật ngữ về Khoa học thông tin thư viện ALA và một số chuyên gia thư viện. Quan điểm này xác định đầy đủ các khía cạnh bản chất của tài liệu cả về hình thức và nội dung. Cụ thể, Từ điển ODLIS nêu rõ “tài liệu là một thuật ngữ chung chỉ các thực thể vật lý bao gồm bất kỳ dạng thức nào có ghi lại tất cả hoặc một phần của một hay nhiều tác phẩm nhằm mục đích truyền đạt hay lưu giữ tri thức” [129]. Từ điển ALA định nghĩa tài liệu là “một thực thể vật chất của bất kỳ chất nào trên đó ghi lại toàn bộ hoặc một phần của tác phẩm hoặc nhiều tác phẩm” [112, tr.

Nguyễn Yến Vân và Vũ Dương Thúy Ngà (2006) xác định tài liệu là “những vật mang tin, trong đó có lưu giữ các thông tin” [49, tr. Phạm Văn 19 Rính và Nguyễn Viết Nghĩa (2007) cho rằng “tài liệu là những vật mang thông tin cùng với thông tin được ghi trên đó theo nhiều dạng khác nhau, phục vụ cho những mục đích khác nhau của con người” [37, tr. Có thể thấy nội dung thông tin và hình thức vật chất mang nội dung thông tin ấy là hai yếu tố đặc trưng gắn bó mật thiết để tạo thành tài liệu. Trong đó, nội dung thông tin là đấu hiệu bản chất, đóng vai trò quyết định giá trị của tài liệu.

Hình thức vật chất là dạng thức tồn tại của tài liệu, nhờ đó tài liệu được bảo quản và sử dụng. Qua những phân tích kể trên, có thể hiểu: Tài liệu là thuật ngữ chung chỉ thông tin được ghi trên một dạng vật chất nhất định có thể bảo quản và sử dụng được. Trên thực tế, tài liệu có nhiều loại hình, được phân chia theo các thuộc tính khác nhau như: vật chất tạo thành (tài liệu dạng giấy, phim, từ tính, điện tử,…), tần suất xuất bản (tài liệu xuất bản một lần, xuất bản nhiều kỳ), phương pháp ghi thông tin (tài liệu viết tay, đánh máy, in, ghi âm, chụp, ghi trên băng, đĩa,…), mức độ xử lý thông tin (tài liệu cấp I, cấp II), phạm vi phổ biến thông tin (tài liệu công bố, không công bố), mục đích sử dụng (tài liệu chỉ đạo, giảng dạy - học tập, tra cứu, sản xuất, kinh doanh,…) [37]. Như vậy, việc phân định tài liệu thông thường và tài liệu quý hiếm cũng phải dựa trên những thuộc tính nhất định.

Tài liệu quý hiếm 1. Định nghĩa tài liệu quý hiếm Tài liệu quý hiếm là đối tượng được quan tâm trong nhiều lĩnh vực. Các định nghĩa về tài liệu quý hiếm được đề cập rất đa dạng. Tuỳ cách tiếp cận, mỗi quan điểm lại ưu tiên các thuộc tính khác nhau của tài liệu quý hiếm.

- Quan điểm của các chuyên gia trong lĩnh vực sưu tầm và kinh doanh sách cổ, quý hiếm: ưu tiên nhu cầu tài liệu và giá cả trên thị trường Đối với các chuyên gia sưu tầm, kinh doanh sách, tài liệu được xem là quý hiếm gắn chặt với nhu cầu của thị trường. Congalton, chuyên gia sưu tầm sách quý hiếm Hoa Kỳ, lập luận: “sách hiếm gắn với một thời kỳ hoặc đặc trưng quá khứ nhất định (…). Tuy nhiên, ngành kinh doanh sách hiếm hiện nay lại xoay quanh bất cứ loại sách nào được định giá (…) vượt ra ngoài giá trị của nó với tư cách là một vật mang thông tin…” [158]. Hiệp hội các nhà buôn sách cổ Hoa Kỳ ABAA giải thích: “Rất hiếm khi các cuốn sách có giá trị chỉ vì chúng đã cũ (…) trong khi đó, sách báo hay hoặc ấn bản giới hạn xuất bản gần đây lại có thể có giá 20 cao trên thị trường sách hiếm.

- Quan điểm của các chuyên gia trong lĩnh vực lưu trữ: ưu tiên giá trị độc đáo, tiêu biểu của tài liệu với tư cách là những bằng chứng gốc Trong lĩnh vực lưu trữ, các chuyên gia cho rằng tài liệu lưu trữ quý hiếm phải có giá trị tiêu biểu với tư cách là những bằng chứng gốc. Từ điển Thuật ngữ của Hội Lưu trữ Hoa Kỳ SAA định nghĩa tài liệu lưu trữ là tài liệu “do một tổ chức tạo ra hoặc nhận được trong quá trình hoạt động của tổ chức đó” bao gồm các “thông tin hoặc dữ liệu được lưu trữ trên một phương tiện và được sử dụng như một phần mở rộng của bộ nhớ con người hoặc để hỗ trợ trách nhiệm giải trình” [135]. Điều 26, Luật Lưu trữ (2011) Việt Nam quy định tài liệu lưu trữ quý hiếm là tài liệu “Có giá trị đặc biệt về tư tưởng, chính trị, kinh tế - xã hội, khoa học, lịch sử và có tầm quan trọng đặc biệt đối với quốc gia, xã hội; Được hình thành trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt về thời gian, không gian, địa điểm, tác giả; Được thể hiện trên vật mang tin độc đáo, tiêu biểu của thời kỳ lịch sử” [34]. Theo quan điểm này, tài liệu lưu trữ quý hiếm chứa thông tin về quá khứ, có giá trị đặc biệt và là thông tin gốc mang bằng chứng thể hiện chức năng, trách nhiệm của người tạo ra chúng.

- Quan điểm của các chuyên gia trong lĩnh vực thư viện: ưu tiên giá trị sử dụng và sự khan hiếm của tài liệu Trên thế giới, định nghĩa tài liệu quý hiếm trong các từ điển, bách khoa thư chuyên ngành thư viện đều cho rằng tài liệu quý hiếm có giá trị thông tin, tầm quan trọng với các nhóm đối tượng sử dụng nên thường được tách riêng để lưu giữ và phục vụ trong các bộ sưu tập đặc biệt. Bách khoa toàn thư Khoa học Thông tin Thư viện (2017) nhận định tài liệu được đưa vào bộ sưu tập quý hiếm là tài liệu có số lượng bản ít và có nhu cầu sử dụng [70]. Từ điển thuật ngữ Khoa học Thông tin Thư viện ALA xác định sách quý hiếm là “một cuốn sách được ao ước, hiếm khi xuất hiện trên thị trường. Thông thường sách được coi là hiếm bao gồm: sách in ở thế kỷ 15, sách xuất bản ở Hoa Kỳ trước năm 1800, ấn bản đầu tiên của văn bản hay tác phẩm quan trọng, sách đóng bìa quý, sách độc bản, sách quan trọng với các hội đoàn.

Mức độ hiếm rất đa dạng tùy thuộc vào nhu cầu của thị trường sách hiếm. Sách hiếm thường được lưu giữ trong các bộ sưu tập đặc biệt hoặc bộ sưu tập 21 nghiên cứu của thư viện” [112, tr. Từ điển Khoa học Thư viện và Thông tin trực tuyến ODLIS định nghĩa sách quý hiếm là “một cuốn sách khó tìm đến nỗi những người bán sách hiếm chỉ biết đến một vài bản. Những cuốn sách đã tồn tại hiếm khi xuất hiện trên thị trường và do đó được thèm muốn.

Sách hiếm thường có giá trị, nhưng không phải sách có giá trị nào cũng hiếm. Hầu hết các thư viện đều giữ những cuốn sách quý hiếm ở một vị trí an toàn mà quyền truy cập bị hạn chế (thường là trong các bộ sưu tập đặc biệt)” [129]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu thuộc lĩnh vực thư viện cũng có chung quan điểm: Trần Thị Phương Lan (2005), Dương Hoài Ý (2016) cho rằng tài liệu quý hiếm là tài liệu có giá trị đặc sắc, số lượng bản ít, hình thức đặc biệt và khó bổ khuyết nếu bị mất mát hoặc hư hỏng [20], [56]. Nghị định 93/2020/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thư viện đã dành Điều 6 quy định về tài liệu quý hiếm, theo đó, tài liệu quý hiếm phải đáp ứng một trong các tiêu chí: “1.

Là bản chính, bản gốc bản thảo viết tay hoặc có bút tích của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử tiêu biểu. Là tài liệu được tạo ra trong khoảng thời gian hoặc tại nơi diễn ra các sự kiện là dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam; chứa thông tin về các sự kiện, biến cố và hiện tượng đặc biệt của tự nhiên, đời sống xã hội và tư duy, có ý nghĩa nền tảng đối với quản lý nhà nước, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, trật tự, an toàn xã hội, nghiên cứu khoa học, lịch sử, văn học và đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chí sau: a) Được thể hiện trên vật mang tin độc đáo, tiêu biểu của thời kỳ lịch sử; b) Chỉ có một hoặc lưu giữ được rất ít bản cùng loại mà không thể hoặc rất khó bổ sung, thay thế nếu bị mất hoặc hư hỏng; c) Độc đáo về ngôn ngữ thể hiện, hình thức trình bày, kỹ thuật chế tác hoặc tiêu biểu, đại diện cho khuynh hướng, phong cách, thời đại.” [6] Như vậy có thể thấy, mặc dù có nhiều định nghĩa từ những góc độ tiếp cận khác nhau, các quan điểm đều nhận định về tài liệu quý hiếm dựa trên hai khía cạnh cốt lõi: giá trị và độ hiếm của tài liệu. Nói cách khác, tài liệu quý hiếm phải đảm bảo hai thuộc tính: quý và hiếm.