Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Mỹ1 là siêu cường có vai trò to lớn về chính trị - ngoại giao, kinh tế trên thế giới nói chung và khu vực Mỹ Latinh nói riêng. Cuba là một quốc gia có vị trí và tầm ảnh hưởng quan trọng ở Mỹ Latinh. Vì vậy, sự hình thành và phát triển thăng trầm của mối quan hệ Mỹ - Cuba đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong nước và quốc tế. Cho đến nay, đã có nhiều bài viết, nhiều công trình đề cập đến quan hệ Mỹ - Cuba sau năm 1991, có thể hệ thống lại những công trình có liên quan thành 2 nhóm: - Các công trình về quan hệ quốc tế, lịch sử và chính sách đối ngoại của Mỹ, của Cuba nghiên cứu gián tiếp quan hệ Mỹ - Cuba.
- Các công trình nghiên cứu trực tiếp quan hệ Mỹ - Cuba 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1. Các công trình nghiên cứu về lịch sử và chính sách đối ngoại của Mỹ, Cuba liên quan đến quan hệ Mỹ - Cuba Nội dung các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế, lịch sử và chính sách đối ngoại của Mỹ, Cuba là cơ sở quan trọng đầu tiên để chúng tôi phân tích tác động của các nhân tố đối với quan hệ Mỹ - Cuba trong bối cảnh hậu Chiến tranh Lạnh. Nhóm thứ nhất là những tác phẩm đã đề cập đến đường lối đối ngoại, quan điểm của chính quyền Mỹ qua các đời tổng thống, đồng thời cũng làm nổi bật những xu hướng trong chính sách đối ngoại của nước Mỹ sau Chiến tranh Lạnh.
Các tác phẩm viết theo hướng này có thể kể đến: Tác giả Lê Bá Thuyên (1997) với Hoa Kỳ: Chiến lược cam kết và mở 1 Mỹ: Tên tiếng Anh đầy đủ của nước Mỹ là The United States of America, với cách viết tắt gồm có United States, U. Trong tiếng Việt đương đại, nước Mỹ đầy đủ là Hợp chúng (chủng) quốc, gọi tắt có hai cách gọi chính là Mỹ và Hoa Kỳ. Trong luận án, chúng tôi chủ yếu dùng thuật ngữ Mỹ. 9 rộng (Chiến lược toàn cầu mới của Mỹ) [80] đã đề cập đến chiến lược toàn cầu của Mỹ và quan hệ quốc tế dưới thời cầm quyền của Tổng thống Bill Clinton thông qua những điều chỉnh về mục tiêu và nội dung “Cam kết và mở rộng” của Mỹ, đặc biệt nêu bật sự điều chỉnh chiến lược của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh, trong đó có Cuba.
Chiến lược này được xem như một bước chuyển quan trọng trong việc hoạch định chiến lược của Mỹ sau Chiến tranh Lạnh. Tác giả Trần Bá Khoa (2001) với tác phẩm Chiến lược an ninh quốc gia Mỹ cho thế kỷ XXI [33] đã làm rõ được các vấn đề liên quan đến chiến lược toàn cầu của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh như bối cảnh ra đời, các chiến lược và triển khai chiến lược từ thời Tổng thống George H. Bush đến chính quyền B. Clinton và phương hướng đến năm 2015, trong đó, chiến lược của Mỹ đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương được tác giả quan tâm làm rõ.
Tác phẩm Về chiến lược an ninh của Mỹ hiện nay [35] của tác giả Lê Linh Lan (2004) đã đề cập đến những điều chỉnh, triển khai chiến lược ở các khu vực và tác động của chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ sau Chiến tranh Lạnh. Chính sách của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh, trong đó có Cuba những năm đầu sau Chiến tranh Lạnh cũng là đối tượng được xem xét trong những thay đổi chiến lược trên của Mỹ. Tác giả Nguyễn Thái Yên Hương (cb, 2003) với cuốn sách Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ [27] đã tập trung phân tích bản chất, hình thức, quá trình phát triển và cách thức thực hiện trừng phạt kinh tế của Mỹ đối với một số quốc gia, trong đó có Cuba từ năm 1962 đến đầu thế kỷ XXI. Trong cuốn sách Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ [30] cũng do Nguyễn Thái Yên Hương chủ biên đã tập trung làm rõ những nhân tố chính và các hoạt động can thiệp nhân đạo trong việc thực thi chính sách đối ngoại của Mỹ qua các thời kì lịch sử, đặc biệt từ sau Chiến tranh Lạnh đến đầu năm 2000.
Nghiên cứu sâu về quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại của Mỹ, còn phải kể đến một số cuốn sách như: Nguyễn Minh Sơn (cb, 2008) với cuốn Chính sách đối ngoại của một số nước lớn trên thế giới [62]. 10 Những cuốn sách trên ít nhiều đề cập đến quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ trong lịch sử, đặc biệt tập trung khảo cứu chính sách của Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh đến hai thập niên đầu thế kỷ XXI qua các đời tổng thống Mỹ, trong đó có đề cập đến chính sách của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh, cũng như Cuba. Nghiên cứu về tình hình chính trị thế giới, quan hệ quốc tế, đặc biệt có phân tích chính sách của Mỹ đối với các quốc gia và khu vực trên thế giới, trong đó có Cuba đã được đề cập trong cuốn sách Quan hệ quốc tế trong kỷ nguyên Á châu - Thái Bình Dương [84] của tác giả Nguyễn Trường (2013). Ngoài ra, còn có một số công trình nghiên cứu về một số vấn đề của nước Mỹ như: Tác giả Nguyễn Thiết Sơn (cb, 2002) với tác phẩm Nước Mỹ năm đầu thế kỷ XXI [65] đã phân tích những vấn đề cơ bản về thực trạng kinh tế, xã hội của nước Mỹ từ năm 2001, đặc biệt xem xét và đánh giá chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Mỹ sau sự kiện ngày 11/9/2001 của chính quyền George W.Bush đối với các khu vực và quốc gia trên thế giới, trong đó có Cuba.
Một công trình khác của tác giả Nguyễn Thiết Sơn (2003) là Mỹ điều chỉnh chính sách kinh tế [66] trình bày trực tiếp những chính sách kinh tế và điều chỉnh chính sách kinh tế cơ bản của nước Mỹ trong những năm 90 và định hướng chính sách trong những năm đầu thế kỷ XXI. Trong tác phẩm của mình, tác giả đã trình bày khá rõ về bối cảnh trong nước và quốc tế để thấy rõ hơn điều kiện ra đời và thực chất của chính sách kinh tế. Cuốn sách Các vấn đề nghiên cứu về Hoa Kỳ [31] do Nguyễn Thái Yên Hương và Tạ Minh Tuấn đồng chủ biên (2011) tập hợp các bài viết chuyên sâu đến từ nhiều tác giả khác nhau ở trong nước với 4 nội dung nghiên cứu chính: Lịch sử, văn hóa và xã hội Mỹ; Hệ thống chính trị, pháp luật Mỹ; Kinh tế Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ trong lịch sử đến hơn 10 năm đầu thế kỷ XXI. Tác giả Hoàng Khắc Nam với bài viết Nước Mỹ - nhân tố quan trọng trong trật tự thế giới [46], Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số 3/2012 đã đưa ra những cơ sở lịch sử, cơ sở sức mạnh tổng hợp quốc gia, cơ sở từ bối cảnh quốc tế để khẳng định vai trò quan trọng hàng đầu của Mỹ, và sự ảnh hưởng toàn cầu của nhân tố Mỹ trong trật tự thế giới hiện nay.
11 Nhóm thứ hai là những tài liệu nghiên cứu về Cuba và chính sách đối ngoại của Cuba trong lịch sử, bao gồm một số công trình sau: Đề tài khoa học cấp Nhà nước năm (2006) Triển vọng của chủ nghĩa xã hội trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI [38] do Nguyễn Ngọc Long làm chủ nhiệm đã tập trung phân tích về thành tựu, triển vọng và những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến tương lai của CNXH hiện thực qua công cuộc đổi mới ở Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Triều Tiên và Cuba. Đối với Cuba. Đề tài còn tập trung khảo cứu về quá trình điều chỉnh và phát triển CNXH ở Cộng hòa Cuba qua những thành tựu, kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra của cách mạng Cuba. Liên quan đến vấn đề trên, nhưng phân tích chuyên sâu hơn được đề cập trong cuốn sách Chủ nghĩa xã hội hiện thực trong quan hệ quốc tế [41] của tác giả Vũ Quang Minh (cb, 2008).
Công trình đánh giá khá toàn diện về CNXH hiện thực ở các nước Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên, Lào và Cuba. Đối với Cuba, cuốn sách đã luận giải về sự phát triển của CNXH ở Cuba trên lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng; phân tích những ảnh hưởng của CNXH hiện thực trên lĩnh vực chính trị tư tưởng, kinh tế, văn hóa, xã hội; ảnh hưởng của Cuba đối với một số chủ thể trong quan hệ quốc tế, trong đó có Mỹ. Nghiên cứu tình hình phát triển về kinh tế - xã hội của Cuba được đề cập đến trong các bài viết của: Ngô Chí Nguyện (2007), “Sự phát triển của Cuba từ năm 1991 đến nay và quan hệ với các nước đang phát triển” [51]; Nguyễn Trinh Nghiệu (2007), “Cuba với “thời kì đặc biệt trong hoà bình” (1990 - 2005)” [50] và Văn Ngọc Thành, Nguyễn Thanh Tuấn (2009), “Những thành tựu của cải cách kinh tế, xã hội của Cộng hòa Cuba từ 1993 đến nay” [71]. Các bài viết hầu hết đều tập trung phân tích tiến trình cải cách, mở cửa với những bước đi phù hợp sau hơn 15 năm, Cuba đã hoàn thành nhiệm vụ “Cứu Tổ quốc, cách mạng và XHCN”, đưa đất nước thoát ra khỏi “Thời kì đặc biệt”.
Kinh tế - xã hội Cuba đã có nhiều khởi sắc với nhiều thành tựu quan trọng, giúp cho CNXH tiếp tục đứng vững “nơi đầu sóng, ngọn gió”. 12 Tác giả Thái Văn Long (2009) với bài viết “Quan hệ của Cuba với lực lượng cánh tả ở Mỹ Latinh hiện nay” [39] đã khái quát những thành công của Cuba trong việc vượt qua những khó khăn do Mỹ cấm vận, với sự giúp đỡ từ các chính phủ cánh tả trong khu vực Mỹ Latinh và mối quan hệ vững chắc giữa các nước này với Cuba. Đặc biệt, nhấn mạnh đến sự phối hợp chặt chẽ giữa Cuba với chính phủ cánh tả Mỹ Latinh trên các diễn đàn đa phương ở khu vực và thế giới đấu tranh chống chính sách cường quyền của Mỹ, đồng thời tăng cường học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau trong việc xây dựng CNXH. Tác giả Lê Lan Anh (2009) với bài báo “Quan điểm của Cuba về việc Tổ chức các quốc gia châu Mỹ bãi bỏ nghị quyết cắt đứt quan hệ với Cuba” [4] đã đề cập đến việc Tổ chức các quốc gia châu Mỹ (OAS) đã họp bàn và đi đến thống nhất xóa bỏ Nghị quyết 19621, cho Cuba tái gia nhập OAS năm 2009 - tổ chức liên chính phủ các nước Mỹ Latinh.