CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ SAU CHIẾN TRANH LẠNH 1.1 Tình hình thế giới Ngày 08.1991, Liên bang Xô Viết chính thức bị giải thể sau 70 năm tồn tại. Sự tan rã của Liên Xô – siêu cường cạnh tranh toàn diện với Mỹ về ý thức hệ, kinh tế, chính trị và quân sự đã tạo cho Mỹ lợi thế trở thành siêu cường duy nhất. Chiến tranh lạnh kết thúc, môi trường quốc tế trở nên thuận lợi hơn cho việc thực hiện mưu đồ bá chủ thế giới của Mỹ. Sau khi Liên Xô tan rã, Nước Nga đang trong giai đoạn chuyển đổi khó khăn, phải mất nhiều năm nữa mới có thể thách thức vị trí của Mỹ.
Trung Quốc đang trên đà phát triển mạnh, nhưng cũng phải mất nhiều thập kỷ nữa mới có thể ngang tầm với Mỹ. Châu Âu cũng chưa thể trở thành một thực thể chính trị an ninh thống nhất với một tiếng nói chung, Nhật Bản vẫn là một cường quốc không toàn diện. Mỹ với sức mạnh vượt trội cả về kinh tế và quân sự đã giành thắng lợi trong cuộc chiến dài hơi này, đã trở thành siêu cường duy nhất trên thế giới. Giờ đây, trật tự hai cực đã không còn, Mỹ mong muốn thiết lập trật tự thế giới đơn cực, trật tự mà Mỹ là siêu cường duy nhất chi phối và lãnh đạo thế giới.
Tuy nhiên, trong thời kỳ chiến tranh lạnh, Mỹ đã giương ngọn cờ “chống Liên Xô, chống chủ nghĩa cộng sản”, để tập hợp lực lượng, đặt các đồng minh và thế giới tư bản dưới sự lãnh đạo của Mỹ. Nhưng nay ngọn cờ tập hợp lực lượng đó không còn nữa, việc tập hợp lực lượng trong thời kỳ mới nhằm phục vụ chiến lược toàn cầu sau chiến tranh lạnh của Mỹ gặp nhiều khó khăn. Lần đầu tiên từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản và Đức thoát khỏi sự phụ thuộc nặng nề vào sự hiện diện của quân đội Mỹ, ảnh hưởng trực tiếp của Washington đối với họ giảm nhiều. Khuynh hướng li tâm và khuynh hướng hướng tâm đan xen nhau đang ngày càng phát triển và đang tập hợp lực lượng để tạo những liên minh mới cạnh tranh với nhau gay gắt.
Paul Kennedy nhận xét: “sức mạnh kinh tế và sức mạnh quân sự trong hệ thống quốc tế 10 luôn có tính chất tương đối…tất cả mọi xã hội đều có xu hướng dứt khoát phải thay đổi cho nên cán cân quốc tế không bao giờ đứng yên”1 Cùng với sự sụp đổ của trật tự hai cực thì tình hình thế giới đã có nhiều biến động. Nếu như trong thời kỳ chiến tranh lạnh những mâu thuẫn về dân tộc – tôn giáo trên thế giới bị che lấp bởi sự bất đồng của hệ tư tưởng thì sau chiến tranh lạnh những mâu thuẫn này đã được dịp bùng phát, đồng thời cũng nảy sinh những mâu thuẫn mới phức tạp và khó giải quyết. Sau chiến tranh lạnh thì nền kinh tế thế giới dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đã có những biến chuyển sâu sắc. Trình độ quốc tế hóa của lực lượng sản xuất ngày càng cao, phân công lao động quốc tế ngày càng phát triển.
Xu thế nhất thể hóa nền kinh tế khu vực và toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới diễn ra mạnh mẽ, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước tăng lên rõ rệt. Ngày nay, không những nền kinh tế các nước khác phụ thuộc vào sức mạnh kinh tế của Mỹ, mà nền kinh tế của Mỹ cũng ngày càng phụ thuộc vào nền kinh tế của các nước khác và nền kinh tế thế giới. Từ đấy, dẫn đến một nghịch lý là tuy Mỹ có nền kinh tế lớn nhất nhưng không còn khả năng chi phối nền kinh tế toàn cầu như trước kia. Mặt khác, nền kinh tế các nước tư bản phát triển đang rơi vào một thời kỳ suy thoái trầm trọng, cuộc khủng hoảng cơ cấu kinh tế có tính phổ biến trên thế giới diễn ra gay gắt và có khả năng kéo dài đến cuối thể kỷ XX.
Cuộc khủng hoảng kinh tế theo chu kỳ và khủng hoảng cơ cấu đã tạo ra một cuộc khủng hoảng “kép”, đã làm cho chủ nghĩa tư bản quốc tế - trong đó có chủ nghĩa tư bản Mỹ - vấp phải khó khăn ngày càng sâu sắc và không dễ dàng giải quyết. Mâu thuẫn giữa ba trung tâm của chủ nghĩa tư bản quốc tế diễn ra ngày càng gay gắt cũng là những thách thức phức tạp đối với Mỹ. Nhật Bản và Tây Âu vừa là đồng minh vừa là đối thủ, có lực lượng hùng mạnh về kinh tế, có nhiều tham vọng, tranh chấp quyết liệt với Washington. Sự xuất hiện của Liên minh châu Âu theo Hiệp ước Maastricht (02.1991) (trong đó Đức và Pháp đóng vai trò quan trọng), vành đai 1 Paul Kennedy (1994), Sự hưng thịnh và suy vong của các cường quốc, NXB Thông tin Lý luận, Hà Nội, tr.
11 kinh tế Đông Á - Thái Bình Dương (với Nhật Bản giữ vai trò nồng cốt), và sự ra đời của khối mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA) do Mỹ chi phối, ba loại thị trường chung này có sức mạnh kinh tế gần tương đương nhau, cạnh tranh quyết liệt với nhau. Điều này đã phản ánh mâu thuẫn ngày càng diễn ra gay gắt giữa ba trung tâm của chủ nghĩa tư bản, tạo thành những lực kiềm chế đáng kể đối với Mỹ. Một loại thách thức phức tạp khác, đó là những rối ren chính trị, xung đột vũ trang, nội chiến kéo dài ở các nước cộng hòa thuộc Liên Xô (cũ) và Nam Tư (cũ): những khó khăn trắc trở trong việc chuyển sang nền kinh tế thị trường tự do tư bản chủ nghĩa ở Liên Xô (cũ) và Đông Âu… có nguy cơ chôn vùi những thành quả bước đầu mà Mỹ và phương Tây giành được ở khu vực này. Thêm vào đó nền kinh tế bị khủng hoảng sâu sắc, đời sống đông đảo nhân dân sa sút nghiêm trọng, sự bất mãn ngày càng tăng trong dân chúng có khả năng đưa đến những rối loạn chính trị, xã hội, cũng như khả năng những người cộng sản ở Liên Xô (cũ) có thể phục hồi lực lượng, là những viễn cảnh mà nước Mỹ rất lo lắng.
Bên cạnh đó, người Mỹ cũng lo ngại rằng kho vũ khí hạt nhân của Liên Xô trước đây sau khi bị chia ra làm bốn có thể bị phân tán sang nhiều nước khác vốn “không hữu nghị” với Mỹ sẽ tạo ra mối đe dọa trực tiếp về hạt nhân đối với lợi ích chiến lược của mình. Những mâu thuẫn và khó khăn trên đây khiến cho kế hoạch của Mỹ muốn hình thành một châu Âu thống nhất từ bờ Đại Tây Dương đến dãi Uran và Vladivostok trong đó Washington có ảnh hưởng chi phối, khó lòng thực hiện. Trong lúc này, Mỹ cũng coi các nước xã hội chủ nghĩa như: Trung Quốc, Cuba, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Việt Nam – là những thách thức đối với sự lãnh đạo toàn cầu của Mỹ. Bởi vì xét đến cùng chủ nghĩa xã hội luôn là mối đe dọa quan trọng nhất đối với mô hình chủ nghĩa tư bản ở Mỹ.
Vẫn không thể khẳng định rằng tương lai sẽ có hay không sự xuất hiện một Liên Xô thứ hai để cạnh tranh với Mỹ. Để bảo vệ cho mô hình chủ nghĩa tư bản được xem là dân chủ và tiến bộ nhất thì Mỹ phải và sẽ thủ tiêu chủ nghĩa xã hội trên thế giới. Chính quyền Bush đã từng nói rõ ý đồ muốn xóa bỏ chủ nghĩa xã hội ở các nước này vào cuối thế kỷ. Trung Quốc với đà phát triển nhanh về kinh tế, lớn mạnh về các mặt, được các nhà chiến lược Mỹ 12 coi là có thể trở thành đối thủ nguy hiểm nhất của Mỹ ở châu Á và trên thế giới trong vài thập kỷ tới.
Tình hình nước Mỹ Chiến tranh lạnh kết thúc, thách thức từ Liên Xô trước đây không còn nhưng nước Mỹ đứng trước những thách thức phức tạp hơn trước vốn xuất phát ngay trong nội tình của chính nước Mỹ. Nhiều học giả Mỹ cho rằng, tuy nước Mỹ đã chiến thắng trong cuộc chiến tranh lạnh, nhưng nước Mỹ ra khỏi cuộc chiến tranh lạnh trong tình trạng mình đầy thương tích1. Về kinh tế, kinh tế Mỹ tiếp tục suy thoái và thiếu sức để hồi phục. Cuộc chạy đua vũ trang cực kỳ tốn kém ngốn của Mỹ hơn 3000 tỷ USD trong thập kỷ 80 của thế kỷ XX đã khiến cho nền kinh tế tài chính Mỹ vấp phải những khó khăn trầm trọng.
Nạn thâm hụt ngân sách và thâm hụt trong cán cân buôn bán ngày càng tăng, trở thành căn bệnh kinh niên. Thất nghiệp ở mức cao (18 triệu người, tỷ lệ thất nghiệp thực tế là 10%)2 và mang tính chất cơ cấu. Từ giữa thập kỷ 80, Mỹ trở thành con nợ và nay là nước mắc nợ lớn nhất thế giới. Theo Claude Jilien, giám đốc tờ Thế giới ngoại giao (Pháp), khi tổng thống Ronald Reagan vào nhà trắng (1981), nợ Liên bang là 994 tỷ USD.
Mười hai năm sau, tổng thống G.Bush trao lại cho B.Clinton số nợ Liên bang lên tới 4400 tỷ USD. Kể cả số nợ của liên bang và các bang, các công ty và tư nhân vay, tổng số nợ của nước Mỹ lên tới con số kỷ lục 11200 tỷ USD 3. Năm 1985, Mỹ đã trở thành nước mắc nợ nhiều nhất trên thế giới, đến năm 1990 nợ nước ngoài của Mỹ đã lên đến 664 tỷ dollar, mỗi tháng trả lãi 8 – 10 tỷ USD4. Trong khi đó, cuộc khủng hoảng cơ cấu kinh tế trầm trọng diễn ra trong suốt thập kỷ 80 có khả năng kéo dài đến cuối thế kỷ.
Vị trí của Mỹ trong nền kinh tế thế giới giảm sút rõ rệt. Ngày nay, sự suy yếu của nền 1 Lê Linh Lan (2004), Về chiến lược an ninh của Mỹ hiện nay, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 2 Lý Thực Cốc (1996), Mỹ thay đổi lớn chiến lược toàn cầu, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 3 Lê Bá Thuyên (1994), Chiến lược toàn cầu của Mỹ và tác động của nó trong quan hệ quốc tế hiện nay – Luận án phó tiến sĩ khoa học lịch sử, Học viện Chính trị Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 4 Lý Thực Cốc (1996), Mỹ thay đổi lớn chiến lược toàn cầu, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.
13 kinh tế Mỹ trở thành thách thức nghiêm trọng nhất đối với tham vọng lãnh đạo toàn cầu của Hoa Kỳ. Về quân sự, chiến lược quân sự toàn cầu “ngăn chặn” đã không còn phù hợp. Việc xây dựng một chiến lược quân sự toàn cầu mới với một học thuyết quân sự mới, phù hợp với so sánh lực lượng đang thay đổi trên thế giới là điều cần thiết.