Phân cấp trong quản lý nhà nước về tài nguyên biển Việt Nam - Luận án TS Nguyễn Mạnh Hùng

Nghiên cứu luận án về phân cấp trong quản lý nhà nước đối với tài nguyên biển tại Việt Nam hiện nay. Phân tích chính sách, thực tiễn và hiệu quả áp dụng.

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Hùng
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Hồng Thái
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Phân cấp trong quản lý nhà nước về tài nguyên biển ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân cấp trong quản lý nhà nước về tài nguyên biển

Phân cấp trong quản lý nhà nước về tài nguyên biển ở Việt Nam là quá trình phân chia quyền hạn, trách nhiệm giữa các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương trong việc quản lý, khai thác và bảo vệ nguồn tài nguyên biển. Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài hơn 3.260 km với diện tích vùng biển khoảng một triệu km vuông. Nguồn tài nguyên biển bao gồm hải sản, dầu khí, khoáng sản, năng lượng tái tạo và du lịch biển. Quản lý nhà nước về tài nguyên biển xác định rõ chủ thể là nhà nước. Nhà nước ban hành hệ thống pháp luật, chính sách, sử dụng nguồn nhân lực và công cụ quản lý để bảo đảm khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên. Nội dung quản lý bao gồm xây dựng văn bản pháp luật, quy hoạch chiến lược, chương trình dự án phát triển ngành, hợp tác quốc tế, cấp phép khai thác, thống kê cơ sở dữ liệu, nghiên cứu ứng dụng khoa học công nghệ, tuyên truyền phổ biến pháp luật và thanh tra kiểm tra.

1.1. Khái niệm và bản chất của phân cấp quản lý tài nguyên biển

Phân cấp quản lý nhà nước về tài nguyên biển là sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa chính quyền trung ương và địa phương trong lĩnh vực quản lý biển. Bản chất của phân cấp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, phát huy vai trò chủ động của địa phương. Phân cấp bao gồm phân cấp về lập quy, hành chính và tài chính. Mục tiêu hướng tới là quản lý tổng hợp vùng bờ và vùng biển một cách bền vững. Phân cấp không có nghĩa là tách rời mà là sự phối hợp có nguyên tắc giữa các cấp quản lý.

1.2. Cơ sở pháp lý của phân cấp quản lý nhà nước về tài nguyên biển

Cơ sở pháp lý của phân cấp quản lý tài nguyên biển được xây dựng trên nhiều văn bản quy phạm pháp luật. Hiến pháp năm 2013 quy định nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước. Luật Tổ chức chính quyền địa phương xác định nhiệm vụ quyền hạn của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp. Luật Biển Việt Nam năm 2012, Luật Thủy sản năm 2017, Luật Khoáng sản cũng quy định cụ thể về phân cấp. Các nghị định của Chính phủ hướng dẫn chi tiết việc phân cấp quản lý trong từng lĩnh vực cụ thể liên quan đến tài nguyên biển.

II. Phân tích thực trạng phân cấp quản lý tài nguyên biển Việt Nam

Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về tài nguyên biển ở Việt Nam hiện nay bộc lộ nhiều vấn đề cần giải quyết. Hệ thống tổ chức bộ máy quản lý còn chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa các bộ ngành và địa phương ven biển. Phân cấp giữa trung ương và địa phương chưa rõ ràng trong một số lĩnh vực. Năng lực đội ngũ cán bộ công chức tại nhiều địa phương còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý tổng hợp biển. Cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng còn yếu kém dẫn đến tình trạng quản lý manh mún. Việc thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường biển chưa nghiêm minh. Công tác thanh tra kiểm tra khai thác tài nguyên biển còn nhiều bất cập. Tình trạng khai thác trái phép, ô nhiễm môi trường biển vẫn diễn biến phức tạp. Biến đổi khí hậu đặt ra thách thức mới cho công tác quản lý tài nguyên biển. Ngân sách đầu tư cho quản lý biển tại địa phương còn thiếu thốn.

2.1. Những hạn chế trong cơ chế phân cấp hiện hành

2.2. Thách thức từ biến đổi khí hậu và khai thác bền vững

III. Giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý nhà nước về tài nguyên biển

Hoàn thiện phân cấp quản lý nhà nước về tài nguyên biển đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Trước tiên cần rà soát sửa đổi hệ thống pháp luật liên quan đến quản lý biển theo hướng thống nhất. Xây dựng cơ chế phân cấp rõ ràng giữa trung ương và địa phương trên nguyên tắcsubsidiarity. Nâng cao năng lực tổ chức bộ máy quản lý biển tại các địa phương ven biển. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên biển. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng hiệu quả. Tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý và khai thác tài nguyên biển. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho quản lý biển. Đa dạng hóa nguồn lực tài chính, huy động xã hội hóa đầu tư. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên biển quốc gia thống nhất. Tăng cường công tác thanh tra kiểm tra và xử lý vi phạm.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế phân cấp

3.2. Nâng cao năng lực tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực

IV. Kết luận và định hướng phát triển quản lý tài nguyên biển

Phân cấp trong quản lý nhà nước về tài nguyên biển ở Việt Nam là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Nghiên cứu cho thấy phân cấp hợp lý góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, phát huy tiềm năng biển phục vụ phát triển kinh tế xã hội. Tuy nhiên cơ chế phân cấp hiện hành còn nhiều bất cập cần tiếp tục hoàn thiện. Định hướng phát triển quản lý tài nguyên biển cần theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu mô hình quản lý tổng hợp biển phù hợp với điều kiện Việt Nam. Ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào quản lý biển. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và quản lý biển. Xây dựng chiến lược biển quốc gia dài hạn với cơ chế phân cấp hiện đại. Bảo vệ môi trường biển gắn với thích ứng biến đổi khí hậu. Phát triển kinh tế biển xanh hài hòa với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

4.2. Định hướng phát triển quản lý biển bền vững trong tương lai

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU 10 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới 1. Các công trình nghiên cứu về phân cấp QLNN nói chung Năm 2005, Word Bank xuất bản cuốn “Decentralization in East Asia for local governments to take effect - Phân cấp ở Đông Á để chính quyền địa phương (CQĐP) phát huy tác dụng”.

Đây là kết quả nghiên cứu của các chuyên gia thuộc Ngân hàng thế giới về các vấn đề của phân cấp tại một số nước Đông Á. Công trình này phân tích và đưa ra đánh giá những gì mà các nước này đã thực hiện được cho đến nay, tìm ra những điểm cốt lõi, nêu lên những kinh nghiệm tích cực và nhận diện những lĩnh vực cần được ưu tiên trong thời gian tới. Các nhà nghiên cứu cũng không đưa ra một khảo sát, nghiên cứu rộng trên toàn bộ Đông Á, mà tập trung vào 6 nước Đông Á - nơi được các chuyên gia đánh giá là hoạt động phân quyền đã trở nên hết sức quan trọng - Trung Quốc, Việt Nam, Campuchia, Indonesia, Philippines và Thailand. Đặc biệt, Chương 7 đã làm rõ vấn đề quản lý nguồn nhân lực trong bối cảnh phân cấp.

Chương này đã chỉ ra những thách thức mà các nước Đông Á đang gặp phải trong quá trình phân cấp quản lý nguồn nhân lực. Tác giả cho rằng giữa phân cấp và quản lý nguồn nhân lực có một sự tác động qua lại tương hỗ. Hoạt động trong cả quá trình phân cấp hành chính phụ thuộc vào sự tương tác với các khía cạnh chính trị và tài chính của quá trình phân cấp. Chương này còn chỉ ra việc tiến hành phân cấp quản lý dịch vụ dân sự nhằm các mục đích sau: nhiệm vụ của CQĐP được xác định rõ ràng; CQĐP có thể phân bổ cán bộ thông qua các nhiệm vụ khi cần; CQĐP có khả năng thu hút và giữ chân những lao động có chất lượng; CQĐP linh hoạt trong quản lý nguồn lực tài chính.

Ngoài ra, chương này còn chỉ ra những tác động của phân cấp quản lý nhân sự với các vấn đề tự chủ, năng lực, trách nhiệm. Cuốn sách đánh giá phân cấp và quyền lực trách nhiệm có sự tác động qua lại. Cuốn sách chủ yếu nêu lý thuyết về phân cấp chính quyền của một số nước Đông Nam Á, không đề cập đến lĩnh vực phân cấp trong QLNN về TNB [122, tr. 11 Cuốn sách “Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh” (Improving public administration in a competitive world) của các tác giả S.

Sundaram - Ngân hàng thế giới (World Bank), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản, năm 2003 đã tiếp cận và xem xét vấn đề phân cấp như một công cụ để cải thiện hoạt động hành chính công trong điều kiện hiện nay. Cuốn sách là một công trình nghiên cứu công phu, có giá trị lý luận cuốn sách đi sâu phân tích các nguyên tắc lý luận về phân cấp hay nói cách khác phân cấp bắt đầu từ đâu. Trên cơ sở phân tích khái quát bối cảnh chính trị, kinh tế thế giới, các tác giả đã phác họa bức tranh toàn cảnh về nền hành chính công thế kỷ XXI: Bộ máy chính quyền, mối quan hệ người dân với chính quyền, chất lượng dịch vụ. Cuốn sách đi sâu vấn đề búc xúc quan liêu, tham nhũng, hách dịch cửa quyền, xây dựng đội ngũ cán bộ công chức trong sạch xóa bỏ phiền hà.

Đặc biệt cuốn sách dành một Chương 5 nói về phi tập trung hóa, cái gì, khi nào và như thế nào “phi tập trung hóa quyền lực và thẩm quyền trung ương cho các đơn vị cấp dưới là điều quan trọng đối với việc ổn định chính trị, cung cấp dịch vụ hiệu quả, giảm đói nghèo và bình đẳng”, “xu hướng phi tập trung hóa là rất mạnh mẽ ở châu Âu và Mỹ La tinh, nhưng ở rất nhiều nước đang phát triển, cũng có các sáng kiến khác nhau theo định hướng này”. “phi tập trung hóa là dỡ bỏ một số quyền lực hoặc sự kiểm soát tập trung đối với nhiều lĩnh vực khác nhau thường là lĩnh vực diễn ra hoạt động. Phi tập trung hóa bao gồm: Lãnh thổ, chức năng, chính trị, hành chính và tài chính. Mức độ phi tập trung hóa gồm có: phi tập trung, ủy quyền và trao quyền”.

“Trao quyền là cấp độ cao nhất của tính độc lập trong việc ra quyết định và bao gồm việc nhường lại một số chức năng nhất định cho chính quyền cấp dưới. Ở nhiều nước mặc dù trao một số chức năng cho cấp dưới, chính quyền trung ương vẫn giữ lại một số quyền hạn giám sát, kiểm soát. Các định hướng cải thiện cuốn sách cho rằng kinh nghiệm thế giới chỉ ra phi tập trung hóa là cơ chế để cải thiện ổn định chính trị, bảo đảm cung cấp dịch vụ hiệu quả, giảm đói nghèo thúc đẩy công bằng. Do đó kinh nghiệm đó là bài học quý báu để Việt Nam học tập, trong quá trình cải cách của mình [127, tr139].

12 Viện nghiên cứu của Ngân hàng thế giới đã xuất bản ấn phẩm: Summary notes on decentralization (các lưu ý tóm tắt về phân cấp) gồm 4 nội dung cơ bản. Phần 1, nêu và phân tích sâu lý thuyết về phân cấp; Phần 2 các hình thức phân cấp, trong đó có phân cấp QLNN; Phần 3 phân cấp trên các lĩnh vực quản lý tài nguyên, đất đai, giáo dục, y tế. Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ dừng lại ở lý thuyết cơ bản về phân cấp QLNN nói chung và một số lĩnh vực nói riêng chưa xem xét phân cấp trong QLNN về TNB [130]. Decentralizing the State: Elections, Parties, and Local Power in the Ande (Phân cấp nhà nước): Bầu cử, các đảng và quyền lực địa phương ở Andes.

Tác giả Kathleen O'Neill , Đại học Cornell, New York, xuất bản lần đầu năm 2005, Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Đại học Cambridge. Cuốn sách phát triển lý luận về phân cấp, tìm hiểu vị trí và động lực của quyền lực trong bang, tập trung vào một làn sóng cải cách phi tập trung gần đây đã quét qua cả các nước phát triển và đang phát triển trong những năm gần đây. Sự thay đổi trong thời gian cải cách giữa các quốc gia chỉ liên quan một cách mơ hồ đến nguồn gốc của sự đồng thuận quốc tế được thúc đẩy bởi các nhà cho vay và ngân hàng phát triển lớn hoặc sự tái hiện của nền dân chủ ở các nước phân cấp. Cuốn sách phát triển một lý thuyết liên kết việc áp dụng phân cấp với các mối quan tâm bầu cử của các đảng chính trị: phi tập trung thể hiện một chiến lược mong muốn cho các đảng có sự hỗ trợ ở cấp địa phương có vẻ an toàn hơn so với triển vọng của họ trong bầu cử quốc gia.

Nó xem xét lập luận này chống lại những kinh nghiệm ở Bôlivia, Colombia, Ecuador, Peru và Venezuela và suy đoán về những thay đổi chính trị gần đây có thể ảnh hưởng đến hình dạng và mức độ phân cấp trong những năm tới [121]. Ngân hàng thế giới, Decentralization and state capacity (phân cấp và năng lực nhà nước). Thứ nhất, cuốn sách phân tích xem các chuyển đổi sau cộng sản có khác nhiều so với các chuyển đổi khác từ quy tắc chuyên quyền hay không bằng cách cố gắng điều chỉnh một bộ máy lý thuyết được phát triển cho các mục đích sử dụng khác và áp dụng nó không phân biệt mức độ dân chủ hóa. Thứ hai, vì tầm nhìn về việc phân cấp có nghĩa là gì và nó hoạt động như thế nào ảnh hưởng 13 đến việc phân bổ các quỹ quan trọng như thế nào và có bao nhiêu chương trình của các tổ chức quốc tế được thực hiện, những phát hiện có thể có cổ phần chính sách công rất lớn.

Đặc biệt dưới ảnh hưởng của các tổ chức quốc tế chính của Ngân hàng Thế giới và IMF, nhiều quốc gia đang phát triển được hướng dẫn áp dụng các chính sách cụ thể [124]. Ngân hàng thế giới Phân cấp và dân chủ địa phương trên thế giới: Báo cáo toàn cầu đầu tiên của các thành phố và chính quyền địa phương 2008. Washington, DC: Decentralization and Local Democracy in the World. Nghiên cứu về thực trạng phân cấp, phân quyền và chế độ dân chủ ở địa phương ở các khu vực trên thế giới như: châu Phi, châu Á - Thái Bình Dương, khu vực Á Âu, châu Âu.

Phân tích quá trình phát triển của cấu trúc lãnh thổ, trách nhiệm và quyền lực, quản lý và tài chính, sự dân chủ ở địa phương. Mối quan hệ giữa nhà nước và chính quyền địa phương. Phân cấp và dân chủ địa phương trên thế giới có thể coi là một tài liệu tham khảo về phân cấp bằng cách trình bày tình hình hiện tại của chính quyền địa phương ở tất cả các khu vực trên thế giới. Báo cáo phân tích chính quyền địa phương ở mỗi lục địa theo ba chủ đề chính: sự phát triển của các cấu trúc lãnh thổ; trách nhiệm và quyền lực, quản lý và tài chính và dân chủ địa phương.

Có một chương bổ sung dành riêng cho việc quản trị các đô thị lớn, nơi tăng trưởng nhanh chóng đưa ra những thách thức lớn, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển nhanh. Báo cáo này cũng cung cấp một cái nhìn tổng quan so sánh về các thực tế khác nhau liên quan đến tình trạng phân cấp và cách thức cơ bản không thể thiếu cơ bản cho nền dân chủ địa phương. Mối quan hệ giữa nhà nước và chính quyền địa phương đang phát triển theo hướng hợp tác đổi mới. Trong bối cảnh này, vai trò của CQĐP trong việc phát triển các chính sách toàn cầu ngày càng được công nhận [125].

Decentralization and Subnational Politics in Latin America (Phân cấp và chính trị địa phương ở Mỹ Latinh), Nhà xuất bản Đại học Cambridge; ngày 12 tháng 4 năm 2010. Falleti là Trợ lý Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Pennsylvania. Công việc của bà về phân cấp, chủ nghĩa liên bang và 14 phương pháp nghiên cứu đã xuất hiện trên Tạp chí Khoa học Chính trị Hoa Kỳ, Nghiên cứu Chính trị so sánh, Publius, Xã hội học định tính, Quốc tế phê bình (Pháp), Desarrollo EEómico (Argentina), Política y Gobierno (Mexico) Brazil), cũng như trong các tập chỉnh sửa được xuất bản ở Hoa Kỳ, Argentina và Brazil. Bà đã nhận được giải thưởng và học bổng từ Hội đồng Nghiên cứu Khoa học Xã hội, Viện Hòa bình Hoa Kỳ, Quỹ Ford kết hợp với Hiệp hội Nghiên cứu Mỹ Latinh và Bộ Khoa học, Công nghệ và Đổi mới Năng suất của Argentina, năm 2006.

Phân tích trình tự đáp ứng chính trị địa phương trong nghiên cứu về phân cấp ở Mỹ Latinh.