Luận án TS: Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí tại doanh nghiệp thương mại Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng và giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí, kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp thương mại Hà Nội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Vũ Việt
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp thương mại trên địa bàn Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Kinh tế
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Kế toán Doanh thu và Chi phí trong Doanh nghiệp Thương mại

Kế toán doanh thu và chi phí là một bộ phận quan trọng trong công tác kế toán của các doanh nghiệp thương mại. Đây là ngôn ngữ giao tiếp giữa doanh nghiệp với các đối tượng bên ngoài, cung cấp những thông tin kế toán chính xác và kịp thời. Mục tiêu hàng đầu của các doanh nghiệp là tăng doanh thu đồng thời giảm thiểu chi phí để tối đa hóa lợi nhuận. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nhu cầu hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Các thông tin từ kế toán doanh thu và chi phí giúp các nhà quản trị đưa ra quyết định kinh doanh hợp lý, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và đảm bảo sự tồn tại bền vững của doanh nghiệp.

1.1. Khái niệm và vai trò của Kế toán Doanh thu

Doanh thu là những tiền hay giá trị tài sản mà doanh nghiệp nhận được từ việc bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ. Kế toán doanh thu đóng vai trò quan trọng trong việc ghi chép, phân loại và báo cáo những giao dịch liên quan đến doanh thu. Nó cung cấp thông tin để các nhà quản trị theo dõi hiệu quả bán hàng, đánh giá tình hình kinh doanh và lập kế hoạch phát triển.

1.2. Tầm quan trọng của Quản lý Chi phí

Chi phí là những khoản tiền hay giá trị tài sản bỏ ra để thực hiện hoạt động kinh doanh. Quản lý chi phí hiệu quả giúp doanh nghiệp tối ưu hóa lợi nhuận. Một hệ thống kế toán chi phí hoàn thiện cho phép doanh nghiệp theo dõi, phân tích chi tiết từng loại chi phí và đưa ra các biện pháp tiết kiệm phù hợp.

II. Thực trạng Kế toán Doanh thu Chi phí tại Doanh nghiệp Thương mại Hà Nội

Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của cả nước, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp thương mại phát triển nhanh chóng. Mặc dù có những tiến bộ đáng kể trong công tác kế toán doanh thu và chi phí, các doanh nghiệp thương mại trên địa bàn Hà Nội vẫn còn những hạn chế nhất định. Một số doanh nghiệp chưa áp dụng đầy đủ các chuẩn mực kế toán hiện hành, dẫn đến những bất cập trong việc ghi chép, phân loại và báo cáo doanh thu và chi phí. Ngoài ra, không phải doanh nghiệp nào cũng có hệ thống kế toán chi phí đủ chi tiết để cung cấp thông tin quản lý toàn diện. Sự hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp thương mại phải cải thiện chất lượng thông tin kế toán và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế.

2.1. Những hạn chế hiện tại

Nhiều doanh nghiệp thương mại tại Hà Nội chưa xây dựng được hệ thống kế toán doanh thu, chi phí hoàn chỉnh. Một số vẫn áp dụng cách ghi chép thủ công, thiếu tính chính xác. Ngoài ra, việc phân loại chi phí theo từng bộ phận sản xuất hay bán hàng chưa được thực hiện một cách khoa học. Hệ thống báo cáo tài chính cũng chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu quản lý và yêu cầu của các cơ quan chức năng.

2.2. Yêu cầu nâng cao chất lượng kế toán

Để đáp ứng yêu cầu của hội nhập quốc tế, các doanh nghiệp thương mại cần xây dựng hệ thống kế toán doanh thu, chi phí đầy đủ, chính xác và kịp thời. Cần áp dụng công nghệ thông tin hiện đại, nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên kế toán, và tuân thủ các chuẩn mực kế toán quốc tế.

III. Các biện pháp Hoàn thiện Kế toán Doanh thu Chi phí

Để hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí trong các doanh nghiệp thương mại, cần thực hiện nhiều biện pháp toàn diện. Trước tiên, cần xây dựng hệ thống kế toán doanh thu đầy đủ, bao gồm các bước ghi chép, phân loại, xác minh và báo cáo doanh thu một cách chi tiết. Thứ hai, phải xây dựng hệ thống kế toán chi phí khoa học, cho phép phân loại chi phí theo từng loại, từng bộ phận và từng sản phẩm. Thứ ba, cần ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng các phần mềm kế toán hiện đại để quản lý doanh thu và chi phí một cách hiệu quả. Cuối cùng, cần nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ kế toán viên thông qua các khóa đào tạo, cập nhật kiến thức về các chuẩn mực kế toán mới nhất.

3.1. Cải thiện Quy trình ghi chép Doanh thu

Quy trình ghi chép doanh thu cần phải rõ ràng, khoa học từ khâu tiếp nhận đơn hàng, xác nhận doanh thu cho đến hóa đơn và báo cáo. Mỗi giao dịch doanh thu cần được ghi chép đầy đủ các thông tin: ngày tháng, khách hàng, sản phẩm, số lượng, giá bán, thuế, thanh toán. Nên áp dụng các hệ thống quản lý bán hàng tích hợp để tự động hóa và giảm sai sót.

3.2. Xây dựng Hệ thống phân loại Chi phí chi tiết

Phân loại chi phí theo từng loại: chi phí vận hành, chi phí bán hàng, chi phí quản lý, chi phí tài chính giúp quản lý hiệu quả. Nên phân loại thêm theo bộ phận, sản phẩm để dễ dàng phân tích chi phí và xác định lợi nhuận thực tế. Cần lập các báo cáo phân tích chi phí định kỳ để hỗ trợ quyết định quản lý.

IV. Xác định Kết quả Kinh doanh và Lợi nhuận dựa trên Doanh thu Chi phí

Kết quả kinh doanh là sự chênh lệch giữa doanh thu và chi phí, bao gồm lợi nhuận hoặc lỗ. Việc xác định chính xác kết quả kinh doanh phụ thuộc vào độ chính xác của hệ thống kế toán doanh thu và chi phí. Một hệ thống kế toán doanh thu, chi phí hoàn thiện cho phép các nhà quản trị có cái nhìn toàn cảnh và chi tiết về tình hình kinh doanh. Từ đó, họ có thể đánh giá hiệu quả hoạt động, xác định những lĩnh vực sinh lợi và những khoảng lỗ, để đưa ra các quyết định điều chỉnh phù hợp. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt hiện nay, khả năng tối đa hóa doanh thu và tối ưu hóa chi phí là chìa khóa để doanh nghiệp thương mại tồn tại và phát triển bền vững.

4.1. Phương pháp tính Lợi nhuận Ròng

Lợi nhuận ròng = Tổng doanh thu - Tổng chi phí - Thuế. Để tính lợi nhuận ròng chính xác, cần xác định đúng tất cả các khoản doanh thu và chi phí phát sinh trong kỳ kế toán. Cần phân biệt rõ doanh thu kinh doanh và doanh thu khác; chi phí kinh doanh và chi phí khác. Việc này giúp nhà quản trị đánh giá hiệu quả kinh doanh chính yếu của doanh nghiệp.

4.2. Phân tích Chỉ số Hiệu quả Kinh doanh

Dựa trên doanh thu, chi phí và lợi nhuận, có thể tính các chỉ số hiệu quả: Hệ số lợi nhuận trên doanh thu, Hệ số lợi nhuận trên vốn, Hệ số hoàn vốn. Các chỉ số này giúp so sánh hiệu quả kinh doanh giữa các kỳ, giữa các bộ phận, giữa các doanh nghiệp cùng ngành, để có cơ sở đánh giá và cải thiện hoạt động kinh doanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, danh mục các chữ viết tắt, danh mục các sơ đồ, bảng biểu, danh muc tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án kết cấu thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp Thƣơng mại. - Chƣơng 2: Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp Thƣơng mại trên địa bàn Hà Nội, - Chƣơng 3: Định hƣớng phát triển ngành thƣơng mại và giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh daonh trong các doanh nghiệp Thƣơng mại trên địa bàn Hà Nội. CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU CHI PHÍ VÀ KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP THƢƠNG MẠI 1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh thƣơng mại ảnh hƣởng đến kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh Thƣơng mại là một ngành kinh tế độc lập, hoạt động trên lĩnh vực lƣu thông, cung cấp tuyệt đại bộ phận hàng hóa, dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của xã hội.

Các hoạt động thƣơng mại thƣờng xuyên gắn bó trực tiếp với thị trƣờng, chịu sự chi phối và tác động của các quy luật kinh tế trong cơ chế thị trƣờng. Hoạt 20 động thƣơng mại rất đa dạng và phức tạp; quá trình kinh doanh, vận động của vốn kinh doanh chủ yếu tuân thủ theo công thức T – H – T’. Trong quá trình hoạt động kinh doanh, các DNTM đƣợc quyền tự chủ về tài chính, tự chủ về kinh doanh trong khuôn khổ của pháp luật và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động kinh doanh của mình, đƣợc bình đẳng trƣớc pháp luật và tự do cạnh tranh trong khuôn khổ của pháp luật Việt Nam cũng nhƣ các thông lệ của luật pháp quốc tế. Chức năng cở bản của thƣơng mại là tổ chức luân chuyển hàng hóa và cung cấp các loại dịch vụ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã hội cả về số lƣợng, chất lƣợng và kết cấu mặt hàng.

Đặc biệt là trong điều kiện hiện nay, sự giao lƣu quốc tế ngày càng mở rộng, xu hƣớng hội nhập quốc tế, tự do hóa thƣơng mại ngày càng phát triển. Trong bối cảnh đó, ngành thƣơng mại nói chung và các DNTM nói riêng cần phát huy tính chủ động, sáng tạo, khai thác tối đa các lợi thế của mình để kinh doanh đạt hiệu quả cao nhất. Để thực hiện điều này, các DNTM phải huy động tối đa nguồn lực, tổ chức khai thác mặt hàng, đảm bảo số lƣợng, chất lƣợng và kết cấu hàng hóa đầy đủ để cung cấp cho nhu cầu tiêu dùng đa dạng của xã hội. Đặc điểm cơ bản của DNTM ảnh hƣởng tới công tác kế toán, đó là: - Đặc điểm hoạt động kinh doanh: Lƣu chuyển hàng hóa trong DNTM phát sinh các chi phí kinh doanh.

Chi phí kinh doanh là tất cả các chi phí liên quan đến hàng hóa và lƣu thông hàng hóa từ nơi sản xuất tới nơi tiêu dùng. Quán triệt nguyên tắc giá gốc trong kế toán, toàn bộ các chi phí phát sinh gắn liền với quá trình thu mua hàng hóa trong kinh doanh thƣơng mại đƣợc tính vào giá thực tế của hàng hóa mua vào, các chi phí liên quan tới việc bảo quản, đóng gói, khấu hao tài sản cố định dùng trong bán hàng hàng… đƣợc tính vào chi phí bán hàng; các chi phí liên quan tới việc quản lý bán hàng, quản lý hành chính và các chi phí mang tính chất chung của toàn DN đƣợc hạch toán vào chi phí QLDN. Đặc điểm này chi phối đến kế toán trong việc tính toán giá vốn hàng xuất bán phải thực hiện theo nguyên tắc giá gốc bao gồm giá mua thực tế của hàng hóa cộng với chi phí mua. 21 - Hoạt động thương mại chịu tác động nhạy bén của cơ chế thị trường: Đặc điểm này đòi hỏi DNTM phải xuất phát từ nhu cầu thị hiếu tiêu dùng từng khu vực địa lý cũng nhƣ vận dụng tốt quan hệ cung- cầu để khai thác mặt hàng, đáp ứng nhu cầu đa dạng của ngƣời tiêu dùng.

Theo đó, kế toán phải cung cấp đầy đủ, kịp thời và chính xác các thông tin về tình hình thị trƣờng cho nhà quản lý nhằm có các quyết định về phƣơng án kinh doanh tối ƣu nhất. Đặc điểm này chi phối kế toán ở chỗ kế toán cần nhận biết để khai thác các loại hàng hóa phù hợp với nhu cầu của ngƣời tiêu dùng, theo đó cần có những quy định phù hợp để kế toán chi tiết hàng bán theo nhóm, mặt hàng hay theo từng địa điểm kinh doanh. - Đối tượng kinh doanh phức tạp, vòng quay vốn nhanh. Hoạt động thƣơng mại liên quan đến nhiều đối tƣợng khác nhau, tập quán tiêu dùng của các khu vực khác nhau cũng khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế và trình độ dân trí.

Do đó, đòi hỏi phải có đầy đủ các thông tin tin cậy để có quyết định kinh doanh đúng đắn. Điều này, đòi hỏi kế toán với chức năng thu nhận, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin cho nhà quản lý cần thiết phải đáp ứng kịp thời, đầy đủ và chính xác phục vụ cho việc ra quyết định. - Công nợ tồn đọng nhiều và khó khăn trong thu hồi: Hiện nay, để bán đƣợc hàng hóa DNTM cần thực hiện nhiều hình thức bán khác nhau nhƣ bán hàng theo phƣơng thức bán chịu, bán hàng trả góp, thông qua các đại lý, bán hàng trong các siêu thị, bán hàng qua mạng… Trong trƣờng hợp bán buôn, kế toán cần theo dõi chi tiết công nợ với nhà cung cấp và khách hàng có liên quan tới từng thƣơng vụ giao dịch, mở các sổ, thẻ khách hàng, nhà cung cấp cho từng đối tƣợng để theo dõi, lập các báo cáo công nợ theo yêu cầu quản lý. Mối quan hệ đa dạng dẫn đến rủi ro cao, công nợ tồn đọng nhiều và khả năng thu hồi nợ khó khăn, không ít các doanh nghiệp lợi dụng vấn đề này để hạch toán bù trừ trốn doanh thu nhằm trốn thuế… Do đó, đòi hỏi công tác kế toán phải công khai, minh bạch và thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát thƣờng xuyên thông qua việc theo dõi chi tiết đối với từng khách hàng.

- Đặc điểm về chủng loại hàng hóa: Hàng hóa kinh doanh trong DNTM gồm 22 nhiều mặt hàng với chủng loại nhóm, mặt hàng và tiêu chuẩn, tính chất thƣơng phẩm khác nhau nhằm phục vụ cho nhu cầu rất đa dạng của ngƣời tiêu dùng; Đặc điểm này đòi hỏi kế toán phải mở sổ theo dõi chi tiết theo từng nhóm, mặt hàng về tình hình nhập – xuất – tồn kho và về tình hình bán hàng, tình hình chi phí theo nhóm, mặt hàng để nắm đƣợc những mặt hàng, nhóm hàng nào lãi/lỗ ra sao. Cần phải áp dụng hình thức tính giá xuất kho, giá vốn hàng tồn kho hợp lý, phù hợp với đặc điểm hàng hóa của từng DN. - Đặc điểm về phương thức/hình thức bán hàng: Phƣơng thức/hình thức bán hàng đa dạng nhƣ bán buôn, bán lẻ, đại lý, bán trả góp, trả chậm, bán hàng tự chọn trong siêu thị, bán hàng qua mạng. Đặc điểm này, ảnh hƣởng đến kế toán bán hàng cần mở các tài khoản liên quan tới từng phƣơng thức/hình thức bán hàng, theo dõi chi tiết và lập báo cáo bán hàng theo từng phƣơng thức/hình thức bán hàng.

Phƣơng thức bán hàng có ảnh hƣởng trực tiếp đến việc ghi nhận doanh thu bán hàng và sử dụng các tài khoản kế toán. Khái quát về doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh 1. Doanh thu và phân loại doanh thu 1. Khái niệm doanh thu Trong hoạt động kinh doanh của DNTM, bán hàng là việc chuyển quyền sở hữu về hàng hóa gắn với phần lớn lợi ích và rủi ro cho khách hàng, đồng thời đƣợc khách hàng thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán tiền hàng.

Từ đó, hình thành nên doanh thu bán hàng. Các nghiên cứu về lịch sử kế toán từ trƣớc đến nay đều cho rằng có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm doanh thu. “Trong một số trƣờng hợp, doanh thu đƣợc đồng nhất với dòng tiền thuần thu đƣợc, đặc biệt là theo khuôn khổ luật thuế TNDN của Mỹ đƣợc hình thành trong giai đoạn nội chiến” [ 2 ] + Theo quan điểm của kế toán “tĩnh”, doanh thu không đƣợc đặt ra nhƣ một vấn đề quan trọng vì cho rằng, kết quả hoạt động đƣợc tiếp cận trên cơ sở định giá tài sản, điều này là phù hợp với thông lệ kế toán từ thế kỷ XIX trở về trƣớc. [2] + Theo quan điểm của kế toán “ động”, doanh thu là một yếu tố cơ bản tạo nên 23 kết quả kinh doanh, doanh thu có thể biểu hiện dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ tăng tài sản, giảm nợ phải trả.

Các trƣờng hợp này đều phản ánh sự gia tăng của lợi ích kinh tế, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu một cách gián tiếp. Các khoản biến động tăng vốn chủ sở hữu trực tiếp trên cơ sở các giao dịch về vốn với chủ sở hữu không thuộc nội dung doanh thu. + Theo quan điểm của Hội đồng chuẩn mực KTTC Mỹ (FASB) và Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) thì “ Doanh thu là dòng vào hay sự gia tăng của tài sản hoặc giảm nợ phải trả (hoặc kết hợp cả hai) phát sinh trong kỳ từ phân phối hoặc sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ hay các hoạt động khác cấu thành hoạt động chủ yếu của doanh nghiệp” [ 2 ] + Theo IFRS số 15, ghi nhận doanh thu duy nhất cho các hợp đồng với khách hàng thay thế tất cả các chuẩn mực hay các diễn giải chuẩn mực ban hành trƣớc đó nhƣ chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 18 về doanh thu, IAS 11 về hợp đồng xây dựng… Mô hình ghi nhận doanh thu mà IFRS 15 giới thiệu là mô hình ghi nhận doanh thu duy nhất cho tất cả các hợp đồng với khách hàng, bao gồm 5 bƣớc: (i) Xác định các hợp đồng với khách hàng; (ii) xác định nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng; (iii) xác định giá trị giao dịch; (iv) Phân bổ giá trị cho các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng và (v) Ghi nhận doanh thu. Theo đó, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu khi đã chuyển giao sản phẩm, hàng hóa hay dịch vụ cho khách hàng, nghĩa là khách hàng giữ quyền kiểm soát, khả năng sử dụng trực tiếp và nắm giữ thực chất toàn bộ lợi ích còn lại.

Quyền kiểm soát trong một khoảng thời gian hay một thời điểm quyết định khi nào doanh nghiệp đƣợc ghi nhận doanh thu.