Nghề điêu khắc gỗ Bình Dương giai đoạn 1986-2016: Lịch sử và sự phát triển

Khám phá lịch sử 30 năm phát triển của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương giai đoạn 1986-2016 với những thăng trầm và thành tựu đáng nhớ.

• Tác giả: Bùi Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỂ NGHIÊN CỨU VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Cơ sở thực tiễn để nghiên cứu trong đề tài
• 1.2. Khái niệm về nghề Mộc
• 1.3. Khái niệm “nghệ thuật Điêu khắc”
• 1.4. Khởi nguồn của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.5. Điều kiện Tự nhiên, Kinh tế, Văn hóa- Xã hội ở Bình Dương
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.5.2. Điều kiện Kinh tế, Văn hóa- Xã hội
• 1.6. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG TỪ NĂM 1986 - 2016
• 2.1. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội tỉnh ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.3. Kỹ thuật truyền thống của nghề Điêu khắc gỗ
• 2.1.4. Kỹ thuật chế tác điêu khắc
• 2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997- 2016
• 2.2.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội Bình Dương từ năm 1997-2016
• 2.2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997- 2016
• 2.2.3. Kỹ thuật chế tác
• 2.2.3.1. Cải tiến công cụ
• 2.2.3.2. Đầu tư kỹ thuật, công nghệ
• 2.2.4. Phong cách nghệ thuật và các đề tài trang trí
• 2.2.5. Các loại sản phẩm đặc trưng
• 2.3. Hiện trạng nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 2.3.1. Về sự phân bố khu vực làng nghề
• 2.3.2. Về cơ sở sản xuất
• 2.3.3. Về lực lượng nghệ nhân
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN, PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỊCH SỬ NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm của nghề Điêu khắc gỗ
• 3.1.1. Nghệ nhân và vấn đề truyền nghề
• 3.1.2. Nâng cao tay nghề
• 3.1.3. Thị trường trong nước và quốc tế
• 3.2. Vai trò của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.2.1. Đóng góp về kinh tế
• 3.2.2. Đóng góp về xã hội
• 3.3. Nhận định về sự phát triển của nghề Điêu khắc gỗ Bình Dương trong tương lai
• 3.4. Định hướng phát triển và một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.4.1. Định hướng phát triển
• 3.4.2. Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.5. Một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Lịch sử nghề điêu khắc gỗ Bình Dương 1986 2016

Lịch sử phát triển kinh tế Việt Nam luôn gắn liền với các làng nghề truyền thống Bình Dương, nơi lưu giữ những tinh hoa nghệ thuật và kỹ thuật qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghề điêu khắc gỗ là một trong những ngành thủ công tiêu biểu, đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa, xã hội và kinh tế của người dân vùng đất Thủ Dầu Một xưa. Giai đoạn 1986 - 2016 là một chặng đường đầy biến động, đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường. Đây là thời kỳ chứng kiến cả cơ hội phát triển vượt bậc lẫn những thách thức to lớn đối với sự tồn vong của một di sản văn hóa. Việc nghiên cứu sâu về lịch sử làng nghề mộc trong 30 năm này không chỉ giúp làm rõ những giá trị nghệ thuật đặc sắc, mà còn cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc bảo tồn di sản trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các tác phẩm điêu khắc gỗ không chỉ là hàng hóa vật thể, mà còn chứa đựng giá trị phi vật thể, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và tài năng của các nghệ nhân điêu khắc gỗ đất Thủ. Từ những ngôi đình, chùa cổ kính với các chi tiết chạm trổ tinh xảo đến các sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một phục vụ đời sống và xuất khẩu, tất cả đều là minh chứng cho một sức sống mãnh liệt của nghề. Bài viết này sẽ hệ thống hóa quá trình phát triển của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương qua hai giai đoạn chính: thời kỳ phục hồi sau giai đoạn Đổi Mới (1986-1996) và thời kỳ hội nhập, phát triển trong cơ chế thị trường (1997-2016), qua đó làm nổi bật những thành tựu, khó khăn và định hướng cho tương lai.

1.1. Khởi nguồn và điều kiện hình thành làng nghề mộc cổ xưa

Nghề điêu khắc gỗ tại Bình Dương bắt nguồn từ nghề mộc cổ truyền, vốn hình thành từ rất sớm nhờ vào nguồn tài nguyên rừng phong phú. Vùng đất này nổi tiếng với nhiều loại gỗ quý như Gõ, Cẩm Lai, Giáng Hương, Sao... Đây là điều kiện tiên quyết cung cấp nguyên liệu dồi dào cho sự phát triển của nghề. Ban đầu, nghề mộc chủ yếu phục vụ các nhu cầu dân dụng như đóng thuyền, làm nhà, chế tác vật dụng gia đình. Dần dần, cùng với sự nâng cao đời sống và yêu cầu thẩm mỹ, công đoạn chạm khắc, trang trí trở nên quan trọng, định hình nên nghề điêu khắc độc lập. Sự hội tụ của các lớp di dân từ miền Bắc, miền Trung, mang theo kỹ thuật và phong cách nghệ thuật đa dạng, đã làm phong phú thêm cho văn hóa làng nghề. Các làng nghề nổi tiếng như Phú Thọ, Chánh Nghĩa (Thủ Dầu Một) hay Lái Thiêu (Thuận An) dần hình thành, trở thành những trung tâm chế tác đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một vang danh khắp Nam Kỳ Lục Tỉnh. Đặc biệt, việc thành lập trường Mỹ nghệ bản xứ Thủ Dầu Một năm 1901 đã đào tạo ra nhiều thế hệ nghệ nhân tài hoa, góp phần nâng tầm kỹ thuật và nghệ thuật cho nghề điêu khắc gỗ địa phương.

1.2. Yếu tố tự nhiên và xã hội tác động đến nghề điêu khắc

Sự phát triển của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội. Về tự nhiên, Bình Dương sở hữu vị trí địa lý thuận lợi, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với hệ thống giao thông thủy, bộ phát triển, tạo điều kiện cho việc giao thương, vận chuyển nguyên liệu và sản phẩm. Nguồn tài nguyên rừng dồi dào trong lịch sử chính là “cái nôi” nuôi dưỡng nghề. Về xã hội, Bình Dương là vùng đất “đất lành chim đậu”, thu hút nhiều cộng đồng dân cư đến sinh sống, trong đó có những người thợ thủ công tài năng. Chính sự giao thoa văn hóa giữa người Việt, người Hoa và các dân tộc khác đã tạo nên một bản sắc nghệ thuật đa dạng, thể hiện qua các đề tài trang trí phong phú trên các tác phẩm điêu khắc gỗ. Các thiết chế làng xã và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tôn sư trọng đạo đã giúp nghề được truyền từ đời này sang đời khác, điển hình là việc xây dựng Miếu Mộc Tổ tại Lái Thiêu để tri ân tổ nghề.

II. Phân tích sự phát triển và suy thoái của nghề điêu khắc gỗ

Quá trình 30 năm (1986-2016) của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương là một biểu đồ hình sin với những giai đoạn thăng trầm rõ rệt. Sự chuyển đổi từ kinh tế bao cấp sang kinh tế thị trường đã mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra vô số thách thức. Vấn đề phát triển và suy thoái luôn song hành, đòi hỏi sự thích ứng linh hoạt của các cơ sở sản xuất và các nghệ nhân điêu khắc gỗ. Trước năm 1986, cơ chế quản lý hành chính, quan liêu đã kìm hãm sự sáng tạo và năng động của nghề. Sau giai đoạn Đổi Mới, chính sách kinh tế nhiều thành phần đã “cởi trói”, giúp các làng nghề phục hồi và phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là vào đầu những năm 1990. Tuy nhiên, sự phát triển nóng cũng đi kèm với những hệ lụy. Nguồn nguyên liệu gỗ quý ngày càng cạn kiệt, sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp giá rẻ, và nguy cơ mai một tay nghề truyền thống là những bài toán nan giải. Nhiều nghệ nhân tâm huyết phải bỏ nghề, số lượng hộ gia đình theo nghề giảm sút đáng kể. Việc phụ thuộc ngày càng nhiều vào máy móc công nghiệp tuy tăng năng suất nhưng lại làm mất đi “cái hồn” và sự độc đáo trong từng sản phẩm thủ công. Bài toán cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống và phát triển kinh tế, giữa sản xuất thủ công và ứng dụng công nghệ, trở thành thách thức lớn nhất đối với sự bền vững của làng nghề truyền thống Bình Dương.

2.1. Thách thức từ kinh tế thị trường trong giai đoạn Đổi Mới

Mặc dù giai đoạn Đổi Mới mang lại luồng sinh khí mới, nhưng nó cũng tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt. Các cơ sở điêu khắc gỗ phải đối mặt với sự cạnh tranh không chỉ giữa các làng nghề với nhau mà còn với các sản phẩm đồ gỗ nội thất sản xuất hàng loạt bằng công nghệ hiện đại. Thị trường đòi hỏi mẫu mã phải thay đổi liên tục, trong khi quy trình chế tác thủ công lại tốn nhiều thời gian và công sức. Hơn nữa, việc tìm kiếm thị trường đầu ra ổn định, đặc biệt là thị trường xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ, trở thành một thách thức lớn đối với các xưởng sản xuất quy mô nhỏ, vốn quen với phương thức sản xuất gia đình. Sự biến động của giá nguyên liệu, sự thiếu hụt nguồn gỗ quý và sự thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng cũng là những yếu tố gây khó khăn, khiến nhiều cơ sở phải thu hẹp sản xuất hoặc chuyển đổi ngành nghề.

2.2. Vấn đề mai một tay nghề của các nghệ nhân điêu khắc gỗ

Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ đứt gãy thế hệ kế thừa. Nghệ nhân điêu khắc gỗ là linh hồn của làng nghề, nhưng số lượng nghệ nhân lành nghề ngày càng ít đi do tuổi tác. Trong khi đó, thế hệ trẻ lại không còn mặn mà với công việc đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và thu nhập không ổn định. Quá trình đào tạo một người thợ điêu khắc giỏi mất rất nhiều năm, nhưng áp lực của cuộc sống hiện đại khiến nhiều thanh niên lựa chọn làm việc trong các khu công nghiệp. Vấn đề truyền nghề trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nếu không có những chính sách hỗ trợ kịp thời để khuyến khích và đào tạo lực lượng kế cận, di sản kỹ thuật chạm trổ tinh xảo của cha ông có nguy cơ bị thất truyền, làm mất đi bản sắc độc đáo của đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một.

III. Bí quyết phục hồi nghề điêu khắc gỗ Bình Dương 1986 1996

Giai đoạn 1986-1996 được xem là “thời kỳ hoàng kim” của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương sau giải phóng. Chính sách Đổi Mới của Đảng và Nhà nước đã tạo ra một cú hích mạnh mẽ. Các cơ sở sản xuất được tự chủ hơn, các hợp tác xã được thành lập, tạo ra một không khí sản xuất sôi động. Theo nghệ nhân Lê Bá Linh, thập niên 90 là thời kỳ vàng son của làng điêu khắc Phú Thọ với hợp tác xã có trên 150 xã viên, thu hút hàng nghìn lao động. Bí quyết phục hồi nằm ở việc nhanh chóng nắm bắt cơ hội thị trường. Khi thị trường Liên Xô và Đông Âu không còn, các nhà sản xuất đã chủ động tìm kiếm các thị trường mới, đặc biệt là thị trường châu Á như Đài Loan, Hồng Kông. Sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một với kỹ thuật chạm trổ tinh xảo đã nhanh chóng chiếm được cảm tình của khách hàng quốc tế. Giai đoạn này, các tác phẩm điêu khắc gỗ không chỉ đa dạng về mẫu mã mà còn đạt đến trình độ kỹ thuật cao. Các nghệ nhân đã phát huy tối đa sự sáng tạo, kết hợp giữa phong cách truyền thống và hiện đại để tạo ra những sản phẩm độc đáo, từ tượng gỗ phong thủy, tranh tứ bình đến các bộ bàn ghế, tủ thờ sang trọng. Sự phát triển này đã tạo ra công ăn việc làm ổn định, cải thiện đời sống người dân và khẳng định vị thế của làng nghề truyền thống Bình Dương.

3.1. Kỹ thuật chạm trổ và quy trình chế tác sản phẩm truyền thống

Nền tảng của sự phục hồi chính là việc duy trì và phát huy các kỹ thuật chạm trổ truyền thống. Quy trình chế tác một sản phẩm đòi hỏi sự công phu qua nhiều công đoạn, từ chọn gỗ, pha phôi, vẽ mẫu, đục vỡ, tạo dáng chi tiết cho đến chuốt, nạo và đánh bóng. Mỗi công đoạn đều cần đến bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Các kỹ thuật chính được sử dụng bao gồm chạm trổ (tạc tượng), chạm nổi (chạm nền) và chạm âm (chạm chìm). Đặc biệt, kỹ thuật chạm nổi với các cấp độ nông-sâu khác nhau đã tạo nên chiều sâu và sự sống động cho các họa tiết trang trí. Bộ dụng cụ của người thợ có thể lên đến hàng trăm món, mỗi loại đục được sử dụng cho một đường nét nhất định, thể hiện sự chuyên môn hóa cao. Chính sự tỉ mỉ và tuân thủ quy trình nghiêm ngặt này đã tạo nên chất lượng và giá trị nghệ thuật cho các tác phẩm điêu khắc gỗ.

3.2. Các tác phẩm điêu khắc gỗ nổi bật trong giai đoạn hoàng kim

Trong giai đoạn này, nhiều tác phẩm điêu khắc gỗ đặc trưng đã ra đời và trở thành biểu tượng của nghề. Bên cạnh các sản phẩm gia dụng cao cấp như tủ thờ, trường kỷ, sập gụ, các sản phẩm trang trí như hoành phi, câu đối, tranh tứ bình (Tùng - Cúc - Trúc - Mai) cũng rất được ưa chuộng. Đặc biệt, các loại tượng gỗ phong thủy như tượng Di Lặc, Quan Công, Tam Đa (Phúc - Lộc - Thọ) trở thành mặt hàng chủ lực, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và thẩm mỹ của thị trường trong và ngoài nước. Các nghệ nhân điêu khắc gỗ Bình Dương đã thể hiện tài năng bậc thầy khi thổi hồn vào từng thớ gỗ, tạo ra những tác phẩm có thần thái, sống động và mang đậm giá trị văn hóa làng nghề. Chất liệu gỗ quý như Gụ, Trắc, Cẩm Lai càng làm tăng thêm giá trị cho sản phẩm.

IV. Phương pháp phát triển nghề điêu khắc gỗ thời kỳ mới

Từ năm 1997, sau khi tỉnh Bình Dương được tái lập, nghề điêu khắc gỗ Bình Dương bước vào một giai đoạn phát triển mới, gắn liền với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Phương pháp phát triển trong thời kỳ này tập trung vào việc chuyên môn hóa sản xuất, ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ. Các doanh nghiệp lớn dần thay thế các hợp tác xã nhỏ lẻ, đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại để hỗ trợ các công đoạn sơ chế, giúp tăng năng suất và giảm giá thành. Tuy nhiên, các công đoạn tinh xảo, đòi hỏi kỹ thuật cao vẫn do các nghệ nhân điêu khắc gỗ đảm nhiệm để giữ gìn bản sắc. Sự ra đời của các khu công nghiệp và Chợ Gỗ Bình Dương đã tạo ra một hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ cung ứng nguyên liệu, sản xuất đến tiêu thụ. Đặc biệt, vai trò của các tổ chức như Hiệp hội Gỗ Bình Dương (BIFA) trở nên quan trọng trong việc kết nối doanh nghiệp, xúc tiến thương mại và bảo vệ quyền lợi cho các hội viên. Nhờ đó, đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một không chỉ củng cố vị thế ở thị trường trong nước mà còn vươn ra nhiều thị trường khó tính như Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

4.1. Đẩy mạnh xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ ra thị trường quốc tế

Một trong những động lực tăng trưởng chính của giai đoạn 1997-2016 là việc đẩy mạnh xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ. Các doanh nghiệp đã chủ động tham gia các hội chợ quốc tế, tìm kiếm đối tác và xây dựng thương hiệu. Các sản phẩm được cải tiến về thiết kế để phù hợp với thị hiếu của từng thị trường, từ các mẫu mã cổ điển, sang trọng cho thị trường châu Âu đến các thiết kế tối giản, hiện đại cho thị trường Nhật Bản. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, nguồn gốc gỗ (chứng chỉ FSC) và an toàn lao động đã giúp sản phẩm gỗ Bình Dương có chỗ đứng vững chắc. Sự thành công trong xuất khẩu không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là cơ hội để quảng bá văn hóa làng nghề Việt Nam ra thế giới.

4.2. Cải tiến công nghệ và đa dạng hóa đồ gỗ nội thất hiện đại

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường, các cơ sở sản xuất đã tích cực cải tiến công nghệ. Việc sử dụng máy cưa, máy bào, máy chà nhám, máy khắc CNC... đã giúp giải phóng sức lao động ở những khâu nặng nhọc và lặp đi lặp lại. Điều này cho phép người thợ tập trung vào các công đoạn sáng tạo và hoàn thiện sản phẩm. Bên cạnh các sản phẩm điêu khắc mỹ nghệ truyền thống, các doanh nghiệp cũng đẩy mạnh sản xuất đồ gỗ nội thất hiện đại như tủ bếp, giường, sofa... để đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng phân khúc khách hàng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật chạm trổ thủ công và thiết kế công nghiệp hiện đại đã tạo ra những dòng sản phẩm độc đáo, vừa có giá trị sử dụng cao, vừa mang đậm dấu ấn nghệ thuật.

V. Vai trò của đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một với kinh tế xã hội

Đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một, đặc biệt là các sản phẩm từ nghề điêu khắc gỗ Bình Dương, đã khẳng định vai trò không thể thiếu trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong suốt giai đoạn 1986-2016. Về mặt kinh tế, đây là ngành nghề tạo ra giá trị gia tăng cao, đóng góp đáng kể vào GDP và kim ngạch xuất khẩu của địa phương. Ngành gỗ đã giải quyết việc làm cho hàng chục ngàn lao động, từ những nghệ nhân điêu khắc gỗ tay nghề cao đến những người lao động phổ thông, góp phần ổn định an sinh xã hội và nâng cao thu nhập cho người dân. Sự phát triển của các làng nghề truyền thống Bình Dương còn kéo theo sự phát triển của các ngành dịch vụ phụ trợ như vận tải, cung ứng nguyên liệu, tài chính. Về mặt xã hội, nghề điêu khắc gỗ là một yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn di sản và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Các tác phẩm điêu khắc gỗ, từ những pho tượng trong đình, chùa đến những vật dụng trang trí trong gia đình, đều là một phần của đời sống tinh thần, phản ánh tín ngưỡng, thẩm mỹ và các giá trị truyền thống. Việc duy trì và phát triển làng nghề cũng góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, củng cố tình làng nghĩa xóm và tạo nên một nét đặc trưng riêng cho du lịch Bình Dương.

5.1. Đóng góp kinh tế và sự ra đời của Chợ Gỗ Bình Dương

Đóng góp kinh tế của ngành điêu khắc gỗ được thể hiện rõ nét qua sự tăng trưởng liên tục về quy mô sản xuất và giá trị xuất khẩu. Ngành này đã thu hút một lượng lớn vốn đầu tư trong và ngoài nước, hình thành nên các doanh nghiệp lớn có năng lực cạnh tranh cao. Một minh chứng tiêu biểu cho sự phát triển sôi động là sự hình thành của các trung tâm giao dịch, mà nổi bật là Chợ Gỗ Bình Dương. Đây không chỉ là nơi mua bán, trao đổi nguyên liệu và sản phẩm gỗ mà còn là nơi giao lưu, học hỏi kinh nghiệm giữa các nhà sản xuất, góp phần thúc đẩy sự phát triển chung của toàn ngành. Sự thịnh vượng của ngành gỗ đã tạo ra một tầng lớp doanh nhân thành đạt và một lực lượng lao động có tay nghề, đóng góp tích cực vào ngân sách và quá trình đô thị hóa của tỉnh.

5.2. Giá trị văn hóa qua các sản phẩm như tượng gỗ phong thủy

Giá trị văn hóa của nghề điêu khắc gỗ được kết tinh trong từng sản phẩm. Các đề tài được thể hiện rất đa dạng, từ các điển tích lịch sử, các nhân vật trong truyền thuyết đến cảnh sắc thiên nhiên và đời sống sinh hoạt. Đặc biệt, các sản phẩm mang yếu tố tâm linh như tượng gỗ phong thủy và đồ thờ cúng chiếm một vị trí quan trọng. Chúng không chỉ là vật trang trí mà còn mang ý nghĩa cầu mong may mắn, tài lộc, bình an cho gia chủ. Qua đó, các giá trị về đạo đức, tín ngưỡng, lòng hiếu thảo được gìn giữ và lan tỏa. Mỗi tác phẩm điêu khắc gỗ là một câu chuyện, một thông điệp văn hóa, góp phần làm giàu thêm đời sống tinh thần và củng cố bản sắc văn hóa làng nghề của người Việt.

VI. Hướng đi tương lai cho làng nghề truyền thống Bình Dương

Nhìn lại chặng đường 30 năm, nghề điêu khắc gỗ Bình Dương đã đạt được những thành tựu to lớn nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức về sự phát triển bền vững. Hướng đi tương lai cho làng nghề truyền thống Bình Dương đòi hỏi một chiến lược tổng thể, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản. Ưu tiên hàng đầu là giải quyết bài toán về nguồn nhân lực kế thừa. Cần có các chính sách vinh danh, đãi ngộ xứng đáng cho các nghệ nhân điêu khắc gỗ và các chương trình đào tạo nghề bài bản, hấp dẫn để thu hút thế hệ trẻ. Thứ hai, cần đẩy mạnh việc xây dựng thương hiệu cho đồ gỗ mỹ nghệ Thủ Dầu Một, gắn liền với chỉ dẫn địa lý và các câu chuyện văn hóa đặc sắc. Việc ứng dụng công nghệ trong thiết kế, marketing và quản lý sản xuất cần được khuyến khích, nhưng phải đảm bảo không làm mất đi giá trị cốt lõi của sản phẩm thủ công. Vai trò của Hiệp hội Gỗ Bình Dương (BIFA) và các cơ quan nhà nước là rất quan trọng trong việc định hướng, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường, xây dựng vùng nguyên liệu bền vững và kết hợp phát triển làng nghề với du lịch để tạo ra một hệ sinh thái kinh tế - văn hóa toàn diện và bền vững.

6.1. Các giải pháp cấp thiết nhằm bảo tồn di sản văn hóa làng nghề

Để bảo tồn di sản, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là công tác sưu tầm, tư liệu hóa, ghi chép lại các kỹ thuật chạm trổ cổ, các mẫu hoa văn truyền thống và tiểu sử của các nghệ nhân tiêu biểu. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các nghệ nhân mở lớp truyền nghề, thành lập các trung tâm bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề. Bên cạnh đó, việc tổ chức các cuộc thi tay nghề, các festival làng nghề là cách hiệu quả để tôn vinh người thợ giỏi, quảng bá sản phẩm và khơi dậy niềm tự hào về nghề truyền thống trong cộng đồng. Việc đưa các sản phẩm điêu khắc gỗ vào các không gian văn hóa công cộng, các công trình kiến trúc cũng là một cách để bảo tồn sống động di sản này.

6.2. Vai trò của Hiệp hội Gỗ Bình Dương BIFA trong phát triển

Hiệp hội Gỗ Bình Dương (BIFA) đóng vai trò là cầu nối quan trọng giữa doanh nghiệp, người lao động và chính quyền. Trong tương lai, BIFA cần tiếp tục phát huy vai trò là “đầu tàu” trong việc cập nhật thông tin thị trường, các xu hướng thiết kế mới và các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế cho hội viên. Hiệp hội cần tổ chức thêm nhiều chương trình đào tạo nâng cao tay nghề, kỹ năng quản trị cho các chủ doanh nghiệp. Hơn nữa, BIFA có thể đi đầu trong việc xây dựng các dự án phát triển vùng nguyên liệu bền vững, áp dụng kinh tế tuần hoàn trong ngành chế biến gỗ và thúc đẩy các hoạt động xúc tiến thương mại, giúp xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ của Bình Dương tiếp tục vươn xa trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn quan tâm đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Lịch sử phát triển của nền kinh tế nƣớc ta luôn gắn liền với lịch sử các làng nghề truyền thống của Việt Nam nói chung và ở Bình Dƣơng nói riêng.

Những sản phẩm của làng nghề truyền thống, là biểu trƣng của nền văn hóa của dân tộc. Thể hiện mức độ phát triển về kinh tế, dân trí, lịch sử, văn hóa của địa phƣơng, bảo lƣu những tinh hoa của nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống từ đời này sang đời khác. Với những sản phẩm có bản sắc riêng của mình sẽ là đại diện tiêu biểu cho một dân tộc Việt Nam nói chung và lịch sử văn hóa cho một địa phƣơng nói riêng. Nghề Điêu khắc gỗ, là một trong những nghề thủ công tiêu biểu của Bình Dƣơng.

Là một ngành nghề thủ công có truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của ngƣời dân Việt Nam nói chung và vùng Đông Nam Bộ nói riêng, nó đã góp phần tạo nên những giá trị lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa của một vùng miền [1; tr. Mỗi sản phẩm điêu khắc gỗ, không đơn thuần là những mặt hàng mang giá trị vật thể mà bên trong còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa phi vật thể. Đó là tinh hoa của làng nghề đã đƣợc lịch sử ghi nhận, đƣợc gìn giữ và truyền lại cho nhiều thế hệ, góp phần tạo thành những đặc trƣng văn hóa của từng vùng miền cũng nhƣ làm phong phú thêm truyền thống văn hóa Việt Nam vốn đã đậm đà bản sắc dân tộc. Ngày nay, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở Bình Dƣơng đang diễn ra với tốc độ và quy mô ngày càng cao, cùng với đó sự ra đời của các Khu công nghiệp, Khu chế xuất đã tạo ra những áp lực không nhỏ đến các ngành nghề thủ công, đặc biệt là những ngành nghề mất nhiều thời gian đào tạo lao động và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu tự nhiên nhƣ nghề điêu khắc gỗ.

Trƣớc bối cảnh đất nƣớc ta đang mở cửa giao lƣu, hội nhập sẽ không tránh khỏi các nền văn hóa nghệ thuật tốt, xấu lẫn lộn xâm nhập. Nhiều nghệ nhân tâm huyết đã bỏ nghề, số lƣợng gia đình, cơ sở làm nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng giảm đi đáng kể. 1 Nghề điêu khắc gỗ truyền thống ở Bình Dƣơng vừa có cơ hội phát triển, nhƣng đồng thời có những khó khăn thách thức phải vƣợt qua. Nghiên cứu nghề điêu khắc gỗ trong bối cảnh biến động hiện nay càng trở nên ý nghĩa và cấp thiết hơn.

Vì chúng ta đang chứng kiến sự biến đổi không ngừng của nghề điêu khắc gỗ từ quy mô sản xuất, quy trình chế tác đến những nét văn hóa đặc trƣng của sản phẩm, đặc biệt số lƣợng nghệ nhân lành nghề đang ngày càng ít dần, nhƣng lực lƣợng kế thừa đang có xu hƣớng sụt giảm. Bên cạnh đó, việc ngày càng phụ thuộc vào máy móc công nghiệp đang làm mất dần đi sự đa dạng, sáng tạo của từng ngƣời thợ thủ công. Nghiên cứu về nghề điêu khắc gỗ truyền thống, không chỉ giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành và sự phát triển nghề, mà từ đó còn nâng cao hơn nữa ý thức giữ gìn, trân trọng nghề thủ công truyền thống, rút ra đƣợc những bài học hữu ích cho việc bảo tồn và phát triển một nghề truyền thống mang bản sắc dân tộc, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội nhƣ tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tăng thu nhập, xuất khẩu và phát triển du lịch của một địa phƣơng. Tìm hiểu, nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng còn giúp ta hiểu thêm về mảnh đất, con ngƣời, những mối quan hệ kinh tế - xã hội.

Góp phần phục dựng lại một nghề truyền thống có vai trò trong tiến trình lịch sử phát triển vùng đất Thủ Dầu Một - Bình Dƣơng xƣa. Với những ý nghĩa trên, tôi chọn đề tài: “NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ BÌNH DƢƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016” để làm đề tài nghiên cứu của mình. Mục tiêu nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu, giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành nghề thủ công Điêu khắc gỗ truyền thống, về điều kiện phát triển của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ 1986 -2016.

Từ đó nêu lên giá trị nghệ thuật nghề điêu khắc gỗ từ góc độ kỹ thuật tạo dáng, chất liệu, kỹ thuật truyền thống. Hiểu về quy trình sản xuất các sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, cùng với các giá trị lịch sử, văn 2 hóa của một làng nghề truyền thống. Đánh giá đƣợc vai trò của nghề điêu khắc gỗ Bình Dƣơng trong điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội ngày nay. Nghề Điêu khắc gỗ đứng trƣớc xu thế toàn cầu hóa hiện nay, cần đƣợc khôi phục, bảo tồn và phát huy, phát triển nghề.

Qua thực tiễn, đƣa ra những biện pháp, giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề truyền thống trong bối cảnh hiện nay. Đồng thời tìm ra xu hƣớng phát triển của nghề thủ công truyền thống này ở Bình Dƣơng. Hình thành thêm kiến thức toàn diện hơn về nghệ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Trên thực tế, những bài viết và công trình nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, chƣa có một công trình nghiên cứu đầy đủ mang tính hệ thống. Từ trƣớc đến nay việc nghiên cứu về nghề mộc, điêu khắc gỗ đƣợc đề cập dƣới nhiều góc độ khác nhau trong Sách báo, Tham luận Hội thảo, Hội khoa học lịch sử, tạp chí và nhiều tƣ liệu khác… Sau đây xin đƣợc liệt kê một số bài viết và công trình mà tác giả đã tham khảo, nghiên cứu trong đề tài của mình: Trên diễn đàn văn hóa nghệ thuật năm 2000, Nguyễn Đức Tuấn với bài viết: “Làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết chủ yếu nêu đƣợc một số nét lịch sử, văn hóa, làng nghề và nghề sơn mài truyền thống Bình Dƣơng cùng với một số thành tựu đạt đƣợc. Ngoài ra tác giả có công trình luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về làng nghề điêu khắc ở Phú Thọ với góc nhìn về việc quản lý văn hóa.

Trên tạp chí Văn Hóa Văn Nghệ Bình Dƣơng số 4 năm 1998, tác giả Lê Trung Vinh với bài viết “Bản sắc văn hóa làng nghề”, nói về nét văn hóa tuyền thống mang tính đặc trƣng riêng ở Bình Dƣơng. Tác giả Vũ Hùng với bài “Nghề đóng xe ngựa ở Bình Dương”, nói về nghề nghề mộc ở Bình Dƣơng. Năm 1991, theo Địa chí Sông Bé, tác giả Trần Bạch Đằng có đề cập về nghề mộc và chạm khắc gỗ ở Bình Dƣơng. Tác giả đề cập đến điều kiện hình thành và lịch sử phát triển của nghề mộc, điêu khắc gỗ.

3 Ở mảng đề tài kiến trúc cổ tác giả Văn Thị Thùy Trang, trên tạp chí Hội Khoa Học Lịch Sử năm 2008 có bài:“Nghệ thuật trang trí trong di tích nhà cổ Ông Trần Văn Hỗ ở Phú Cường, Thành phố Thủ Dầu Một”. Nghề điêu khắc truyền thống đƣợc nhắc tới nhằm tôn vinh các công trình khác nhƣ kiến trúc, điêu khắc với chức năng bảo quản, trang trí làm tăng thêm vẻ trang trọng trong di tích mang cấp Quốc gia về nhà cổ. Nguyễn Văn Thủy năm 2013 có bài:“Nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết giới thiệu về ba nghề truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa ở Bình Dƣơng đó là gốm sứ, sơn mài, nghề mộc - điêu khắc gỗ.

Huỳnh Quốc Thắng, chủ nhiệm đề tài Hội thảo khoa học “Giải pháp cấp thiết để phát triển du lịch sinh thái và làng nghề tỉnh Bình Dƣơng trong tình hình hiện nay” vào năm 2015. Đề tài nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng khai thác các tài nguyên du lịch văn hóa, sinh thái và làng nghề, trong đó chú ý khai thác du lịch tại tỉnh Bình Dƣơng. Phan Xuân Biên (chủ biên),(2010), Địa chí Bình Dƣơng (tập 4), “Văn hóa-xã hội”, tác giả đã đề cập đến mỹ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ sau năm 1975. Tác giả đã khẳng định, dù đứng trƣớc nhiều thách thức và khó khăn nhƣng nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng xƣa và nay đã thật sự có tiếng nói riêng trong lĩnh vực nghề truyền thống.

Những sản phẩm điêu khắc gỗ Bình Dƣơng đã góp phần nâng cao đời sống văn hóa, xã hội của địa phƣơng, xây dựng nền kinh tế nƣớc nhà. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Học năm 2008 có bài:“Một cái nhìn tổng quát về lịch sử nghề, làng nghề truyền thống Bình Dương”, bài viết đƣa ra cái nhìn khái quát về lịch sử nghề, làng nghề Bình Dƣơng qua một số đặc điểm, đặc trƣng về kinh tế, văn hóa xã hội trong quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Bản thân công tác mảng sƣu tầm hiện vật ở Bảo tàng, tìm hiểu về nghề truyền thống ở Bình Dƣơng, đã có bài viết nhƣ “Bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở Bình Dương”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 17/2008. Nhằm nêu lên bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở 4 Bình Dƣơng.

Bài viết “Gia đình nghệ nhân Châu Văn Trí ba đời làm nghề điêu khắc gỗ”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 15/2008, nhằm ghi nhận một gia đình nghệ nhân tài hoa, tiêu biểu ở Bình Dƣơng. Có thể nói một số bài viết và một số công trình, bài báo, tham luận khoa học mang tính tổng quan hay khái quát về làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dƣơng, đƣợc giới thiệu nhƣ là một ngành nghề, làng nghề, sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống của miền Đông Nam Bộ nói riêng và trong phạm vi cả nƣớc nói chung. Những tài liệu nêu trên tuy chƣa đề cập trực tiếp những vấn đề mà luận văn nghiên cứu, chỉ mang tính khái quát nhƣng vẫn là tƣ liệu quý, bổ ích, giúp tôi bổ sung để hoàn thành thành đề tài nghiên cứu khoa học này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu, đề tài nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của nghề điêu khắc gỗ cũng nhƣ các giá trị nghệ thuật, thành tựu của nghề từ năm 1986 đến 2016, bao gồm tất cả các vấn đề liên quan đến con ngƣời, nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, đề tài trang trí và các loại sản phẩm đặc trƣng.