Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƢỚC Quan hệ ngoại giao Việt Nam - Malaysia đã đƣợc thiết lập ngay trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mĩ của Việt Nam và đang diễn ra ngày càng tốt đẹp trên tất cả các lĩnh vực nhất là từ sau khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của ASEAN. Mặc dù vậy, việc nghiên cứu Malaysia chỉ thực sự bắt đầu từ thập niên 1990 ở Viện Nghiên cứu Đông Nam Á nhƣng văn học và ngôn ngữ lại đƣợc xem là thế mạnh của nghiên cứu Malaysia.4 Tại các cơ sở đào tạo bộ môn Đông Nam Á học cũng cho thấy một thực tế: hơn một thập niên trở lại đây, mặc dù số lƣợng luận văn, luận án về Malaysia (chủ yếu là luận văn) có tăng lên, song chủ yếu lại tập trung vào các vấn đề kinh tế-xã hội, ngôn ngữ (tiếng Malay), tôn giáo (Đạo Hồi) mà ít có những đề tài lịch sử, hoặc tiếp cận lịch sử Malaysia từ phƣơng diện chính trị, xã hội. Đi tiên phong trong số những công trình viết riêng về Malaysia là Malaysia trên đuờng phát triển của Phạm Đức Thành (1993) đƣợc xem nhƣ một cuốn sách phổ cập kiến thức.
Sau đó 5 năm, tập thể tác giả Viện nghiên cứu Đông Nam Á cho xuất bản cuốn Liên bang Malaysia - Lịch sử, văn hoá và những vấn đề hiện đại [49]. Tuy nhiên, nhƣ chính các tác giả thừa nhận, “đây mới chỉ là những thông tin khái lƣợc và mới chỉ là những nhận thức bƣớc đầu về đất nƣớc, con ngƣời, lịch sử, văn hóa, kinh tế xã hội và đƣờng lối đối ngoại của Malaysia” [49, tr.10] Điều quan trọng là nội dung về cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc của Malaya dù được đề cập rất ít nhưng lại chưa phản ánh đúng thực tiễn lịch sử và quan điểm có phần thiên kiến.5 Sự xuất hiện của Luận án Tiến sĩ Sử học của Phạm Thị Vinh năm 2001 Hồi giáo trong nền chính trị, văn hoá, xã hội Malaysia (1957-1987) [47] và gần đây nhất là khảo luận của chính nữ tác giả này Islam ở Malaysia (2008) thực sự là dấu hiệu phát triển mới trong nghiên cứu Malaysia - đi sâu 4 Nguyễn Đức Ninh (2003), “Thành tựu nghiên cứu Malaixia” trong Phạm Đức Thành, cb., Viện Nghiên cứu Đông Nam Á: 30 năm xây dựng và trưởng thành (1973-2003), NXB. Hà Nội, tr. 5 Chẳng hạn, trang 65 viết: “Cuộc đấu tranh do Đảng Cộng sản Malaya tiến hành dù không thành công nhƣng cũng có tác động mạnh mẽ đến phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Malaya, góp phần không nhỏ vào việc làm suy yếu hệ thống thuộc địa của thực dân Anh nói chung và ách thống trị thực dân ở Malaya nói riêng.
Đứng trƣớc xu thế hƣớng tới độc lập ngày càng mạnh mẽ của nhân dân Malaya, thực dân Anh không còn con đƣờng nào khác là trao trả độc lập cho đất nƣớc này”. khảo cứu một lĩnh vực rất cụ thể là lĩnh vực tôn giáo dựa trên cách tiếp cận lịch sử. Cũng theo hƣớng nghiên cứu chuyên sâu đó nhƣng với cách tiếp cận xã hội học lịch sử là công trình Xã hội dân sự ở Malaysia và Thái Lan6. Cái nhìn lịch sử ở khía cạnh xã hội dân sự Malaysia thời kì thuộc địa đƣợc coi là tiền đề của xã hội dân sự hậu thuộc địa và xã hội hiện đại ngày nay là nội dung chúng tôi có thể kế thừa.
Một số công trình lịch sử Đông Nam Á với cách tiếp cận khu vực, trong đó Malaya được đặt trong “chỉnh thể khu vực Đông Nam Á” đƣợc tác giả Luận án quan tâm khảo cứu. Hai công trình tiêu biểu theo hƣớng nghiên cứu này gần đây có Lịch sử Đông Nam Á, tập IV Đông Nam Á trong thời kì thuộc địa và phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc từ thế kỉ XVI đến năm 1945 [37] do PGS. Trần Khánh chủ biên7 có giá trị tham khảo trực tiếp đối với đề tài Luận án; Đƣợc xuất bản vào năm 2005 là cuốn Lịch sử Đông Nam Á do GS. Lƣơng Ninh chủ biên [41].
Qua những “lát cắt” của lịch sử có thể thấy rõ quá trình thực dân hóa vùng bán đảo Malaya của chủ nghĩa thực dân Anh và sau đó là giai đoạn chiếm đóng của chủ nghĩa quân phiệt Nhật cùng những hệ quả kinh tế, chuyển biến xã hội và sự ra đời của các lực lƣợng chính trị-xã hội mới của Malaya. Điều đáng nói là tất cả những nội dung trên đều đƣợc các tác giả xem xét không chỉ trong bối cảnh chung của khu vực mà còn đƣợc xem xét trong sự chi phối của các mối quan hệ quốc tế qua các giai đoạn lịch sử. Trƣớc đó, hai công trình đƣợc dịch từ tiếng Anh là Lịch sử Đông Nam Á của D. Hall [34] và Lịch sử Đông Nam Á hiện đại của Clive J.
Christie [33] có ý nghĩa rất lớn đối với nghiên cứu Đông Nam Á với tƣ cách là một khu vực ở Việt Nam. Mặc dù đôi chỗ còn mang quan điểm thực dân trong nhận thức cũng nhƣ trong luận giải một số vấn đề, song phải thừa nhận rằng sự xuất hiện của hai công trình này bằng tiếng Việt làm phong phú thêm cách tiếp cận nghiên cứu Đông Nam Á mới của các bộ sử Đông Nam Á thật sự bề thế ở Việt Nam nhƣ hai công trình đã đề cập ở trên.8 Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng hai tài liệu này, để trích dẫn một số luận 6 Lê Thị Thanh Hƣơng cb. (2009), Xã hội dân sự ở Malaysia và Thái Lan, NXB. 7 Khi Viện Nghiên cứu Đông Nam Á triển khai triển khai biên soạn bộ Lịch sử Đông Nam Á, vào năm 2007 tác giả Luận án đƣợc phân công viết 2 chuyên đề liên quan đến phong trào dân tộc theo khuynh hƣớng dân chủ tƣ sản ở Malaya và Inđônêsia.
Đây thực sự là cơ hội quí cho tác giả trong quá trình thực hiện luận án. 8 Trƣớc khi có những công trình đƣợc biên soạn theo cách tiếp cận khu vực ở Việt Nam, trong thập niên 1990 với xu thế hội nhập và nhu cầu tìm hiểu các quốc gia láng giềng đã đƣa đến sự xuất hiện của nhiều công trình trong đó từng nƣớc trong khu vực Đông Nam Á đƣợc trình bày một cách độc lập, riêng lẻ và rất khái quát: Về điểm quan trọng, chúng tôi luôn trở về với bản gốc bằng tiếng Anh9 vì đôi chỗ bản dịch tiếng Việt không thể chuyển tải hết đƣợc tinh thần của các nhà nghiên cứu. Cũng là tài liệu dịch từ tiếng nƣớc ngoài, Lịch sử phát triển Đông Nam Á của Mary Sommers Heidhues [40], tuy không dày dặn nhƣ công trình của Hall, cũng không chuyên sâu nhƣ công trình của Christie nhƣng vẫn phản ánh đƣợc nhiều phƣơng diện của lịch sử khu vực. Nhìn chung, trong những công trình này, nhiều trang tư liệu về Malaya đã được các tác giả phân tích, lý giải từ cách tiếp cận khu vực nên vừa mang màu sắc riêng của Malaya cũng vừa mang những đặc điểm chung của khu vực.
Trong số những tài liệu liên quan đến chủ nghĩa tƣ bản Anh, chúng tôi đặc biệt lƣu tâm đến công trình Lịch sử chủ nghĩa tư bản từ 1500 đến 2000 của Michel Beaud [39] phân tích sự phát triển của chủ nghĩa tƣ bản nói chung và chủ nghĩa tƣ bản Anh nói riêng trên khía cạnh lịch sử kinh tế thời kì cận-hiện đại, trong đó xâm lƣợc thuộc địa đƣợc coi là phƣơng thức tối quan trọng để phát triển kinh tế đặc biệt ở giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Các Luận án Tiến sĩ ngành Lịch sử của Lê Thanh Thủy “Quá trình xâm nhập Đông Nam Á của công ty Đông Ấn Anh từ đầu thế kỉ XVII đến giữa thế kỉ XIX” nghiên cứu quá trình viễn chinh Đông Nam Á và vai trò của Công ty đối với việc hình thành đế chế Anh ở phƣơng Đông và Luận án của Trần Thị Thanh Vân “Chính sách thực dân của Anh ở Ấn Độ từ thế kỉ XVII đến giữa thế kỉ XX” cung cấp cho chúng tôi những hiểu biết tốt hơn về chính sách cai trị của Anh ở một thuộc địa khác là Ấn Độ. Chuyên luận Lịch sử phong trào giải phóng dân tộc thế kỉ XX - Một cách tiếp cận [32] của tác giả Đỗ Thanh Bình bao quát những nét chung cả về lý luận lẫn thực tiễn của các phong trào ở châu Á, châu Phi, và Châu Mĩ Latinh.10 Không lịch sử Đông Nam Á hiện đại của Nguyễn Khánh Toàn (1983), Các nước Đông Nam Á - Lịch sử và hiện tại của Viện Đông Nam Á (1990), Đông Nam Á trên đường phát triển (1993), Lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ thế kỷ XIX đến thập niên 90 của Huỳnh Văn Tòng (1997)… Ở một khía cạnh khác, nhƣ GS. Lƣơng Ninh đã chia sẻ qua bài viết “Đông Nam Á - Sử liệu và vấn đề”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 5 (110), tr.8-14: Lần đầu khi biên soạn Lịch sử Đông Nam Á, năm 1983 (Nxb.
Đại học và THCN), tôi “biên soạn riêng từng nƣớc và đến chủ nghĩa thực dân thì chỉ kể vài trận đánh là coi nhƣ đã chiếm xong. Nếu nhƣ thế thì chỉ nên gọi tên sách là „Sơ giản lịch sử các nƣớc Đông Nam Á‟, thực tế cũng không phải là các nƣớc mà là một số nƣớc”. Giáo sƣ cũng thừa nhận, “Đó là hạn chế của „thời đại‟, của bản thân tôi về hiểu biết và về lý luận của 25 năm trƣớc”. 25 năm sau, vẫn con ngƣời ấy, nhƣng với cách nhìn mới, với quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu mới, công trình do Giáo sƣ làm chủ biên xuất bản năm 2005 có thể coi là một bƣớc tiến dài trong nghiên cứu Đông Nam Á ở Việt Nam.
Hall là History of South-East Asia và của C. Christie là A modern history of Southeast Asia: decolonization, nationalism and separatism. 10 Từ năm 1999, tác giả đã cho xuất bản công trình Con đường cứu nước trong đấu tranh giải phóng dân tộc ở một số nước châu Á (từ cuối thế kỉ XIX đến năm 1945). Sau đó là chuyên đề “Các con đƣờng cứu chỉ dừng lại ở việc phân tích quá trình thực dân hóa của các nƣớc thực dân, phong trào đấu tranh của các nƣớc thuộc địa và phụ thuộc, mà chuyên luận còn dành một chƣơng trình bày về sự phát triển của các nƣớc sau độc lập, lý giải sự lựa chọn con đƣờng phát triển và công cuộc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.