Giáo trình Lão khoa Y học cổ truyền (PGS. Phạm Vũ Khánh) cho bác sĩ và sau đại học

Khám phá nội dung sách đào tạo bác sĩ và học viên sau đại học trong lĩnh vực lão khoa y học cổ truyền, nâng cao kiến thức chuyên môn.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y Học Cổ Truyền
• Đề tài: Lão Khoa Y Học Cổ Truyền Sách Đào Tạo Bác Sĩ Và Học Viên Sau Đại Học
• Loại tài liệu: Sách
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. ĐẠI CƯƠNG
• 1.1. A. LÃO KHOA Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 1.1.1. Quy định của Liên hợp quốc về người cao tuổi
• 1.1.2. Đặc điểm dịch tễ học về người cao tuổi
• 1.1.3. Tình hình bệnh tật
• 1.1.4. Những thay đổi về sinh lý và bệnh lý ở người cao tuổi
• 1.1.4.1. Sự thay đổi hệ thống miễn dịch
• 1.1.4.2. Những thay đổi của hệ nội tiết
• 1.1.4.3. Sự thay đổi của hệ thần kinh
• 1.1.4.4. Sự thay đổi của hệ tim mạch
• 1.1.4.5. Sự thay đổi của hệ hô hấp
• 1.1.4.6. Sự thay đổi của hệ cơ - xương - khớp
• 1.1.4.7. Sự thay đổi của hệ tiêu hoá
• 1.1.4.8. Sự thay đổi của hệ sinh dục – tiết niệu
• 1.1.4.9. Sự thay đổi của các bộ phận khác
• 1.2. B. LÃO KHOA Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 1.2.1. Cơ sở lý luận của y học cổ truyền
• 1.2.2. Biến hoá sinh lý của các tạng ở người cao tuổi
• 1.2.3. Biến hoá sinh lý của các phủ
• 1.2.4. Biến đổi của kinh lạc
• 1.2.5. Biến đổi của da, cơ, xương
• 1.2.6. Biến đổi của khí, huyết, tinh, tân
• 1.2.7. Tân dịch
• 2. NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ LÃO KHOA Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 2.1. Nguyên tắc điều trị lão khoa y học cổ truyền
• 2.1.1. Khi điều trị, phải chú ý đến tình trạng hoãn, cấp một cách thích hợp
• 2.1.2. Khứ tà phải công bổ kiêm trị
• 2.1.3. Phù chính phải tiến hành từ từ
• 2.1.4. Bổ hư phải chú ý hai tạng tỳ, thận
• 2.1.5. Khi dùng thuốc, chủ yếu là sơ thông
• 2.1.6. Khi lập phương thuốc phải rõ ràng
• 2.1.7. Chú ý chế độ dinh dưỡng trong quá trình điều trị
• 2.2. Ứng dụng nguyên tắc điều trị vào bát pháp trong lão khoa y học cổ truyền
• 2.2.1. Bổ pháp
• 3. TĂNG HUYẾT ÁP
• 3.1. Đại cương
• 3.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 3.2.1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 3.2.2. Cơ chế bệnh sinh
• 3.2.3. Cận lâm sàng
• 3.2.4. Chẩn đoán nguyên nhân
• 3.2.5. Mục tiêu điều trị
• 3.2.6. Điều chỉnh lối sống
• 3.2.7. Điều trị bằng thuốc
• 3.2.8. Dự phòng bệnh tăng huyết áp
• 3.2.8.1. Quản lý bệnh tật có liên quan
• 3.3. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 3.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 3.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 3.3.2.1. Thể can dương thượng xung
• 3.3.2.2. Thể can thận âm hư, can dương vượng
• 3.3.2.3. Thể âm dương lưỡng hư
• 3.3.2.4. Thể tỳ hư, đàm trệ
• 3.3.3. Một số phương pháp điều trị khác
• 3.3.4. Dự phòng tăng huyết áp
• 4. TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO
• 4.1. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 4.1.1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 4.1.1.1. Xuất huyết não
• 4.1.2. Triệu chứng
• 4.1.3. Cận lâm sàng
• 4.1.4. Chẩn đoán định khu tổn thương
• 4.1.5. Xử trí cấp cứu
• 4.1.6. Điều trị duy trì
• 4.1.7. Điều trị di chứng tai biến mạch máu não
• 4.1.8. Phục hồi chức năng
• 4.1.9. Dự phòng tai biến mạch máu não
• 4.1.9.1. Quản lý bệnh tật có liên quan
• 4.2. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 4.2.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 4.2.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 4.2.2.1. Trúng phong kinh lạc
• 4.2.2.2. Trúng phong tạng phủ
• 4.2.3. Di chứng tai biến mạch máu não
• 4.2.4. Phòng bệnh
• 5. RỐI LOẠN LIPID MÁU
• 5.1. Đại cương
• 5.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 5.2.1. Sự chuyển hóa và tác dụng của lipid trong cơ thể
• 5.2.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 5.2.3. Cận lâm sàng
• 5.2.4. Chẩn đoán xác định
• 5.2.5. Chẩn đoán nguyên nhân
• 5.2.6. Phân loại quốc tế
• 5.2.6.1. Phân loại theo de Gennes
• 5.2.7. Điều chỉnh chế độ ăn uống, sinh hoạt
• 5.2.8. Dự phòng rối loạn lipid máu
• 5.3. B. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 5.3.1. Nhắc lại chức năng của các tạng liên quan tới sự hình thành đàm và đặc điểm của đàm thấp trong cơ thể
• 5.3.2. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 5.3.3. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 5.3.3.1. Thể đàm trệ
• 5.3.3.2. Thể thấp nhiệt
• 5.3.3.3. Thể khí trệ huyết ứ
• 5.3.3.4. Thể thận dương hư
• 5.3.4. Phòng bệnh
• 6. ĐÁI THÁO ĐƯỜNG
• 6.1. Đại cương
• 6.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 6.2.1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 6.2.2. Cơ chế bệnh sinh
• 6.2.3. Cận lâm sàng
• 6.2.4. Chẩn đoán phân biệt
• 6.2.5. Chẩn đoán nguyên nhân
• 6.2.6. Tiền đái tháo đường
• 6.2.7. Đái tháo đường typ 1
• 6.2.8. Đái tháo đường typ 2
• 6.2.9. Biến chứng cấp tính
• 6.2.10. Biến chứng mạn tính
• 6.2.11. Một số biến chứng khác
• 6.2.12. Chế độ ăn uống, luyện tập
• 6.2.13. Điều trị các biến chứng thường gặp
• 6.2.14. Dự phòng bệnh đái tháo đường
• 6.3. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 6.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 6.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 6.3.2.1. Thể vị âm hư, tân dịch khuy tổn
• 6.3.2.2. Thể vị âm hư, vị hỏa vượng
• 6.3.2.3. Thể khí âm lưỡng hư
• 6.3.2.4. Thể thận âm hư
• 6.3.2.5. Thể thận dương hư
• 6.3.3. Phòng bệnh
• 7. LOÃNG XƯƠNG Ở NGƯỜI CAO TUỔI
• 7.1. Đại cương
• 7.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 7.2.1. Khái niệm loãng xương
• 7.2.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 7.2.2.1. Chuyển hoá calci và điều hoà chuyển hoá calci trong cơ thể
• 7.2.2.2. Các giai đoạn phát triển của xương
• 7.2.2.3. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 7.2.3. Các yếu tố thuận lợi gây bệnh loãng xương
• 7.2.4. Cận lâm sàng
• 7.2.5. Phân loại loãng xương
• 7.2.5.1. Loãng xương typ 1 (loãng xương sau mãn kinh)
• 7.2.5.2. Loãng xương typ 2 (loãng xương tuổi già)
• 7.2.6. Chẩn đoán phân biệt
• 7.2.7. Các phương pháp luyện tập điều trị loãng xương
• 7.2.8. Dự phòng bệnh loãng xương
• 7.2.8.1. Chế độ sinh hoạt
• 7.2.8.2. Dự phòng loãng xương
• 7.3. B. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 7.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 7.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 7.3.2.1. Thể thận dương hư
• 7.3.2.2. Thể thận âm hư
• 7.3.2.3. Thể can thận âm hư, phong tý
• 7.3.2.4. Thể tỳ vị hư nhược
• 7.3.3. Phòng bệnh
• 8. THOÁI HÓA KHỚP
• 8.1. Đại cương
• 8.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 8.2.1. Giải phẫu bệnh
• 8.2.1.1. Sụn khớp và đĩa đệm bình thường
• 8.2.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 8.2.3. Thoái hóa đốt sống thắt lưng
• 8.2.4. Thoái hóa đốt sống cổ
• 8.2.5. Thoái hóa khớp gối
• 8.2.6. Thoái hóa khớp háng
• 8.2.7. Chẩn đoán phân biệt
• 8.2.8. Thoái hóa khớp nguyên phát
• 8.2.9. Thoái hóa khớp thứ phát
• 8.2.10. Điều trị
• 8.2.11. Các phương pháp điều trị khác
• 8.2.12. Điều dưỡng và dự phòng bệnh thoái hoá khớp
• 8.3. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 8.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 8.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 8.3.2.1. Thể thận khí hư, vệ ngoại bất cố, tà khí thừa cơ xâm nhập
• 8.3.2.2. Thể can thận âm hư
• 8.3.2.3. Thể khí trệ huyết ứ
• 8.3.3. Một số phương pháp điều trị khác
• 8.3.4. Chăm sóc và phòng bệnh
• 9. RỐI LOẠN GIẤC NGỦ Ở NGƯỜI CAO TUỔI
• 9.1. Đại cương
• 9.2. A. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 9.2.1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 9.2.2. Điều chỉnh chế độ sinh hoạt
• 9.2.3. Điều dưỡng và dự phòng bệnh mất ngủ
• 9.3. B. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 9.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 9.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 9.3.2.1. Thể tâm huyết hư
• 9.3.2.2. Thể tâm tỳ lưỡng hư
• 9.3.2.3. Thể tâm đởm khí hư
• 9.3.2.4. Thể thận âm hư
• 9.3.2.5. Thể vị bất hòa
• 9.3.3. Chăm sóc và phòng bệnh
• 10. SA SÚT TRÍ TUỆ
• 10.1. A. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 10.1.1. Sa sút trí tuệ là gì?
• 10.1.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 10.1.3. Các dấu hiệu sớm quan trọng nhất của bệnh sa sút trí tuệ
• 10.1.4. Các biểu hiện của thời kỳ toàn phát
• 10.1.5. Các test kiểm tra
• 10.1.6. Chẩn đoán phân biệt
• 10.1.7. Các loại sa sút trí tuệ
• 10.1.7.1. Rối loạn nhận thức nhẹ (MCI - Mild Cognitive Impairment)
• 10.1.7.2. Sa sút trí tuệ do thể Lewy
• 10.1.7.3. Sa sút trí tuệ trán - thái dương (Frontotemporal Dementia - FTD)
• 10.2. B. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 10.2.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 10.2.1.1. Thận khuy tuổi già
• 10.2.1.2. Ăn uống không điều độ
• 10.2.1.3. Thất tình nội thương
• 10.2.1.4. Mất cân bằng giữa làm việc và nghỉ ngơi
• 10.2.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 10.2.2.1. Thể thận tinh khuy tổn
• 10.2.2.2. Thể khí huyết lưỡng hư
• 10.2.2.3. Thể đàm trọc trở khiếu
• 10.2.2.4. Thể khí trệ huyết ngưng
• 10.2.3. Phương pháp điều trị khác
• 11. PARKINSON
• 11.1. Đại cương
• 11.2. Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 11.2.1. Vai trò của "liềm đen" trong bệnh Parkinson
• 11.2.2. Môi trường
• 11.2.3. Gen di truyền
• 11.2.4. Các yếu tố nguy cơ
• 11.2.5. Cơ chế bệnh sinh
• 11.2.6. Các triệu chứng vận động
• 11.2.7. Các triệu chứng ngoài vận động
• 11.2.8. Chẩn đoán phân biệt
• 11.2.9. Điều trị nội khoa
• 11.2.10. Điều trị ngoại khoa
• 11.2.11. Vật lý trị liệu
• 11.2.12. Điều trị thử nghiệm
• 11.2.13. Yếu tố quyết định điều trị
• 11.2.14. Các biến chứng về vận động
• 11.2.15. Các biến chứng ngoài vận động
• 11.2.16. Điều dưỡng
• 11.3. Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 11.3.1. Bệnh nguyên, bệnh cơ
• 11.3.2. Phân thể lâm sàng và điều trị
• 11.3.2.1. Thể đàm nhiệt động phong
• 11.3.2.2. Thể khí huyết hư suy
• 11.3.2.3. Thể can thận âm hư
• 11.3.3. Chăm sóc và phòng bệnh
• PHỤ LỤC: Một số vị thuốc cổ truyền thường dùng trong điều trị sa sút trí tuệ

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện sách lão khoa Y học cổ truyền cho bác sĩ

Trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng, nhu cầu chăm sóc sức khỏe người cao tuổi bằng đông y trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Cuốn sách “Lão khoa Y học cổ truyền”, do PGS.TS. Phạm Vũ Khánh chủ biên, là một tài liệu y học cổ truyền nền tảng, được biên soạn chuyên biệt cho công tác đào tạo bác sĩ và học viên sau đại học. Tài liệu này không chỉ hệ thống hóa kiến thức y học cổ truyền (YHCT) về lão khoa mà còn tiên phong trong việc kết hợp với y học hiện đại. Mục tiêu của sách là cung cấp một nền tảng vững chắc, giúp các thầy thuốc chẩn đoán chính xác bệnh lý người cao tuổi theo góc độ khoa học hiện đại, đồng thời phân thể lâm sàng theo YHCT để áp dụng các phương pháp điều trị hiệu quả. Đây được xem là một giáo trình lão khoa đông y chuẩn mực, đóng vai trò then chốt trong chương trình đào tạo sau đại học y học cổ truyền. Sách đi sâu vào các thay đổi sinh lý, bệnh lý, nguyên nhân gây bệnh, và đặc biệt là các nguyên tắc điều trị lão khoa đặc thù. Việc tích hợp kiến thức từ các bài thuốc cổ phương đến các phương pháp không dùng thuốc như châm cứu bấm huyệt cho người già và dưỡng sinh người cao tuổi đã tạo nên một nguồn tài liệu vô giá, giúp nâng cao chất lượng điều trị và cải thiện cuộc sống cho người cao tuổi.

1.1. Tầm quan trọng của giáo trình lão khoa đông y chuyên sâu

Sự gia tăng của dân số cao tuổi đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế. Giáo trình lão khoa đông y chuyên sâu như cuốn sách này ra đời để đáp ứng nhu cầu thực tiễn đó. Sách được biên soạn bởi các chuyên gia giàu kinh nghiệm của Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam, đảm bảo tính chính xác và khoa học. Nội dung sách được Hội đồng chuyên môn của Bộ Y tế thẩm định, trở thành tài liệu chính thức trong đào tạo. Điểm cốt lõi của giáo trình là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận YHCT và các thành tựu của y học hiện đại, giúp người học có cái nhìn toàn diện. Như trong lời giới thiệu của sách đã nêu, phương châm biên soạn là: “kiến thức cơ bản, hệ thống; nội dung chính xác, khoa học, cập nhật các tiến bộ khoa học — kỹ thuật hiện đại và thực tiễn Việt Nam”. Điều này giúp các bác sĩ tương lai không chỉ nắm vững y lý y học cổ truyền mà còn biết cách ứng dụng linh hoạt trong bối cảnh y tế hiện nay.

1.2. Mục tiêu của tài liệu y học cổ truyền dành cho lão khoa

Mục tiêu chính của tài liệu y học cổ truyền này là trang bị cho bác sĩ và học viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết để chẩn đoán, điều trị và dự phòng các bệnh thường gặp ở người cao tuổi. Sách không chỉ dừng lại ở việc liệt kê bệnh lý mà còn phân tích sâu về cơ chế bệnh sinh theo cả hai nền y học. Nội dung sách giúp người học xác định bệnh theo chẩn đoán của y học hiện đại, sau đó “phân thể lâm sàng theo Y học cổ truyền”. Cách tiếp cận này giúp việc lựa chọn phương pháp điều trị YHCT trở nên khoa học và hiệu quả hơn. Sách cung cấp kiến thức về dược liệu cho người già, các phương pháp điều trị không dùng thuốc, và cả phục hồi chức năng bằng YHCT, tạo thành một chu trình chăm sóc sức khỏe khép kín và toàn diện. Đây không chỉ là sách giáo khoa mà còn là một sách chuyên khảo YHCT hữu ích cho các cán bộ y tế tham khảo trong công tác hàng ngày.

II. Bí quyết hiểu rõ bệnh học người cao tuổi YHCT qua sách

Lão hóa là một quy luật tự nhiên, và theo YHCT, quá trình này gắn liền với sự suy giảm của Tạng Phủ và Khí Huyết. Bệnh học người cao tuổi YHCT có những đặc điểm riêng biệt, chủ yếu là “hư” làm gốc, thường là hư thực thác tạp. Cuốn sách “Lão khoa Y học cổ truyền” đã hệ thống hóa một cách chi tiết những biến đổi này. Lý luận của “Hoàng đế nội kinh” được trích dẫn để nhấn mạnh vai trò chủ đạo của Thận khí trong quá trình sinh, lão, bệnh, tử. Sự suy giảm của Thận khí là khởi nguồn cho sự suy yếu của toàn bộ cơ thể. Bên cạnh Thận, sách cũng làm rõ sự suy giảm chức năng của các tạng khác như Tỳ, Can, Tâm, Phế. Tỳ khí hư dẫn đến vận hóa kém, khí huyết sinh thành không đủ. Can huyết hư gây ra các chứng hoa mắt, chóng mặt, chân tay co duỗi khó khăn. Tâm khí suy gây hồi hộp, mất ngủ. Phế khí hư làm sức đề kháng giảm, dễ cảm ngoại tà. Hiểu rõ những thay đổi nền tảng này là chìa khóa để biện chứng luận trị chính xác, từ đó đưa ra phác đồ điều trị bệnh mãn tính theo đông y phù hợp và hiệu quả cho từng cá nhân, thay vì chỉ điều trị triệu chứng bề mặt.

2.1. Sự suy giảm Thận khí và vai trò trong quá trình lão hóa

Theo y lý y học cổ truyền, Thận là gốc của tiên thiên, tàng tinh, chủ cốt tủy. Sự thịnh suy của Thận khí quyết định quá trình sinh trưởng, phát dục và lão hóa. Sách trích dẫn kinh điển từ “Tố vấn thượng cổ thiên chân luận”: “Nữ tử thất tuế, thận khí thịnh... thất thất nhâm mạch hư... thiên quý kiệt”. Tương tự ở nam giới, quá trình này cũng diễn ra theo chu kỳ 8 năm. Khi về già, Thận khí suy giảm dẫn đến Thận âm và Thận dương đều hư. Thận dương hư gây ra các chứng sợ lạnh, lưng gối mỏi yếu. Thận âm hư gây nóng trong, đạo hãn, cốt chưng. Sự suy giảm này không chỉ ảnh hưởng đến chức năng sinh dục mà còn tác động toàn diện đến các tạng phủ khác, gây ra tình trạng xương khớp yếu (loãng xương), tai ù, răng rụng, và suy giảm trí nhớ, làm nền tảng cho nhiều bệnh học người cao tuổi YHCT.

2.2. Biến đổi sinh lý Tỳ vị và ảnh hưởng đến hấp thu dinh dưỡng

Tỳ là gốc của hậu thiên, chủ vận hóa thủy cốc, là nguồn sinh hóa khí huyết. Ở người cao tuổi, chức năng Tỳ vị suy giảm là một vấn đề phổ biến. Sách giải thích rằng khi Tỳ khí hư, khả năng vận hóa thức ăn và thủy dịch sẽ kém đi. Điều này dẫn đến ăn uống không ngon, đầy bụng, tiêu hóa rối loạn. Quan trọng hơn, khí huyết không được tạo ra đủ để nuôi dưỡng toàn thân, gây ra mệt mỏi, cơ nhục teo nhẽo, tứ chi vô lực. Tình trạng này tạo thành một vòng luẩn quẩn: cơ thể suy nhược lại càng làm Tỳ vị yếu hơn. Trương Cảnh Nhạc viết: “vị cường tắc cường, vị nhược tắc nhược, hữu vị tắc sinh, vô vị tắc tử”, nhấn mạnh vai trò sống còn của vị khí. Sự suy yếu này cũng là nguyên nhân chính hình thành “đàm thấp”, một yếu tố gây bệnh quan trọng trong nhiều bệnh lý mãn tính như rối loạn lipid máu, tăng huyết áp.

III. Nguyên tắc điều trị lão khoa YHCT Bí quyết Công và Bổ

Điều trị cho người cao tuổi trong YHCT đòi hỏi một cách tiếp cận đặc biệt, được trình bày chi tiết trong chương Nguyên tắc điều trị lão khoa Y học cổ truyền. Đặc điểm cơ thể người cao tuổi là “chính khí hư suy, âm dương thất điều, khí huyết bất túc”. Do đó, nguyên tắc điều trị không thể cứng nhắc mà phải linh hoạt giữa công và bổ, lấy phù chính khu tà làm trọng. Sách nhấn mạnh rằng, ngay cả khi dùng phép bổ cũng phải tiến hành từ từ, dùng “điều bổ” thay vì “tuấn bổ” để tránh làm tổn hại đến Tỳ Vị vốn đã hư yếu. Nguyên tắc “bổ mà không trệ, tư mà không ngấy” là kim chỉ nam trong việc lựa chọn dược liệu cho người già và xây dựng các bài thuốc cổ phương. Khi đối mặt với bệnh cấp tính, việc khứ tà là cần thiết nhưng không được quá mạnh để tránh làm tổn thương chính khí. Ngược lại, với các bệnh mãn tính, việc bồi bổ phải kiên trì và toàn diện. Đặc biệt, sách chỉ rõ hai tạng phủ cần được ưu tiên hàng đầu trong điều trị là Tỳ và Thận, vì Tỳ là nguồn của hậu thiên, còn Thận là gốc của tiên thiên. Việc củng cố hai tạng này giúp phục hồi nền tảng sức khỏe của cơ thể.

3.1. Phép trị công bổ kiêm thị Khi nào khứ tà khi nào phù chính

Nguyên tắc “công bổ kiêm thị” là cốt lõi trong điều trị cho người cao tuổi. Sách giải thích rằng cơ thể người già thường ở trong tình trạng “hư thực thác tạp”, tức là vừa có chính khí suy hư, vừa có tà khí gây bệnh. Nếu chỉ tập trung công tà (tấn công mầm bệnh) sẽ làm chính khí thêm suy kiệt. Ngược lại, nếu chỉ lo bổ dưỡng khi tà khí còn mạnh có thể làm tà khí lưu lại, gọi là “bế môn lưu khấu”. Vì vậy, việc điều trị phải cân bằng: “khi khứ tà không làm tổn thương chính khí”. Trong giai đoạn cấp tính, có thể dùng phép công tà làm chủ nhưng phải phối hợp với thuốc bổ. Trong giai đoạn lui bệnh hoặc với bệnh mãn tính, phù chính (nâng đỡ chính khí) là chính, có thể kết hợp thêm thuốc khu tà nhẹ nhàng. Sự linh hoạt này đòi hỏi người thầy thuốc phải nắm vững phương pháp chẩn đoán YHCT để đánh giá đúng tình trạng hư thực của bệnh nhân.

3.2. Chú trọng hai tạng Tỳ Thận trong các bài thuốc cổ phương

Một trong những nguyên tắc vàng được sách nhấn mạnh là “Bổ hư phải chú ý hai tạng tỳ, thận”. Tỳ chủ hậu thiên, là nguồn sinh hóa khí huyết, trong khi Thận chủ tiên thiên, tàng tinh, là gốc của âm dương toàn thân. Hầu hết các bệnh lý ở người cao tuổi đều có liên quan đến sự suy yếu của hai tạng này. Do đó, việc điều trị dù cho bất kỳ bệnh nào cũng cần quan tâm đến việc kiện Tỳ, bổ Thận. Sách liệt kê các phương thuốc kinh điển như Tứ quân tử thang, Sâm linh bạch truật tán để bổ Tỳ khí; Lục vị địa hoàng hoàn, Bát vị địa hoàng hoàn để bổ Thận âm, Thận dương. Việc củng cố Tỳ Thận không chỉ giúp cải thiện triệu chứng mà còn phục hồi gốc rễ của sức khỏe, tăng cường sức đề kháng và làm chậm quá trình lão hóa.

IV. Cách vận dụng Bát pháp trong điều trị và chẩn đoán YHCT

Sách “Lão khoa Y học cổ truyền” dành một phần quan trọng để hướng dẫn ứng dụng Bát pháp (Tám phương pháp điều trị cơ bản) một cách phù hợp với đặc điểm sinh lý của người cao tuổi. Bát pháp bao gồm Hãn, Thổ, Hạ, Hòa, Ôn, Thanh, Tiêu, Bổ. Khi áp dụng cho người già, mỗi pháp đều cần được điều chỉnh. Ví dụ, Hãn pháp (làm ra mồ hôi) phải kết hợp với thuốc ích khí, dưỡng huyết để tránh làm hao tổn tân dịch và chính khí. Hạ pháp (tẩy xổ) nên dùng các phép hoãn hạ, nhuận hạ thay vì tuấn hạ để bảo vệ tân dịch. Trong đó, Tiêu pháp và Bổ pháp là hai phương pháp được sử dụng thường xuyên nhất. Người cao tuổi thường có tình trạng khí trệ, huyết ứ, đàm trọc, thực tích, do đó Tiêu pháp (làm tan các tích tụ) có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, việc sử dụng các pháp này phải dựa trên một phương pháp chẩn đoán YHCT chính xác, phân biệt rõ ràng hư, thực, hàn, nhiệt. Cuốn sách này cung cấp nền tảng lý luận vững chắc để các y bác sĩ có thể “biện chứng luận trị”, cá nhân hóa phác đồ điều trị cho từng bệnh nhân.

4.1. Tầm quan trọng của sơ thông khí huyết trong điều trị bệnh mãn tính

Một nguyên tắc được sách nhấn mạnh là “Khi dùng thuốc, chủ yếu là sơ thông”. Ở người cao tuổi, do tạng phủ suy yếu, khí cơ dễ ngưng trệ, dẫn đến huyết hành không thông暢, gây ra huyết ứ. Đây là cơ chế bệnh sinh của nhiều bệnh mãn tính như đau nhức xương khớp, bệnh tim mạch, và di chứng tai biến. Do đó, bên cạnh việc bổ hư, việc sơ thông khí huyết là cực kỳ quan trọng. Các phương thuốc như Tiêu dao tán hay Sài hồ sơ can tán được sử dụng để điều hòa Can khí, giải uất. Việc hành khí hoạt huyết không chỉ giúp giảm đau, cải thiện tuần hoàn mà còn tạo điều kiện cho các thuốc bổ được hấp thu và phát huy tác dụng tốt hơn. Đây là một điểm mấu chốt trong điều trị bệnh mãn tính theo đông y cho người cao tuổi.

4.2. Điều chỉnh Bổ pháp và Tiêu pháp cho thể trạng người già

Bổ pháp là phương pháp quan trọng nhất trong lão khoa, nhưng cần được thực hiện một cách tinh tế. Sách hướng dẫn việc bổ phải toàn diện, bao gồm bổ khí, bổ huyết, bổ âm, bổ dương, tùy thuộc vào thể trạng của bệnh nhân. Quan trọng là phải bổ từ từ, tránh gây nê trệ cho Tỳ Vị. Tiêu pháp cũng rất hay được sử dụng để giải quyết các vấn đề như đàm, thấp, ứ, tích trệ. Ví dụ, phép hóa đàm có thể dùng Táo thấp hóa đàm hoặc Ôn dương hóa đàm tùy theo hàn nhiệt. Phép khứ ứ đối với người già thường phải kết hợp với bổ khí, dưỡng huyết (“hư chứng huyết ứ”) vì phần lớn tình trạng ứ trệ là do “hư” mà ra. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa Bổ và Tiêu, dựa trên chẩn đoán chính xác, là nghệ thuật điều trị đỉnh cao trong lão khoa YHCT.

V. Top liệu pháp chăm sóc sức khỏe người cao tuổi bằng đông y

Cuốn sách chuyên khảo YHCT này không chỉ tập trung vào dùng thuốc mà còn đề cao các phương pháp chăm sóc toàn diện. Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi bằng đông y là một quá trình kết hợp giữa điều trị, dinh dưỡng, vận động và tinh thần. Sách giới thiệu đa dạng các liệu pháp, từ sử dụng dược liệu cho người già một cách an toàn, hiệu quả đến các phương pháp không dùng thuốc. Các phương pháp này giúp cải thiện chất lượng sống, phòng ngừa bệnh tật và hỗ trợ quá trình điều trị. Đặc biệt, các liệu pháp như châm cứu bấm huyệt cho người già và dưỡng sinh người cao tuổi được xem là những trụ cột trong việc duy trì sự dẻo dai của xương khớp, sự lưu thông của khí huyết và sự an yên của tinh thần. Sách cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của chế độ dinh dưỡng, coi đó là một phần không thể tách rời của quá trình điều trị. Việc hướng dẫn người bệnh một chế độ ăn uống, sinh hoạt hợp lý theo y lý y học cổ truyền giúp tăng cường hiệu quả điều trị và phục hồi sức khỏe một cách bền vững.

5.1. Châm cứu bấm huyệt và phục hồi chức năng bằng YHCT

Châm cứu bấm huyệt cho người già là phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn cho nhiều bệnh lý phổ biến như thoái hóa khớp, đau lưng, mất ngủ và di chứng tai biến mạch máu não. Sách cung cấp lý luận và hướng dẫn các phác đồ châm cứu cơ bản, giúp đả thông kinh lạc, hành khí hoạt huyết, giảm đau và thư giãn thần kinh. Đây cũng là một công cụ mạnh mẽ trong phục hồi chức năng bằng YHCT. Sau tai biến, châm cứu kết hợp với xoa bóp bấm huyệt giúp phục hồi vận động, cải thiện cảm giác và ngăn ngừa co cứng cơ. Phương pháp này tác động trực tiếp vào hệ kinh lạc, giúp cân bằng lại âm dương, khí huyết trong cơ thể, từ đó thúc đẩy quá trình tự chữa lành một cách tự nhiên.

5.2. Vai trò của dưỡng sinh người cao tuổi và chế độ dinh dưỡng

Dưỡng sinh người cao tuổi là nghệ thuật sống khỏe mạnh theo quy luật tự nhiên, bao gồm các bài tập vận động nhẹ nhàng như Thái Cực Quyền, Khí Công, và điều hòa hơi thở. Sách nhấn mạnh các bài tập này giúp tăng cường chức năng của Tỳ, Phế, Thận, làm cho khí huyết lưu thông, tinh thần thư thái. Bên cạnh đó, nguyên tắc “Chú ý chế độ dinh dưỡng trong quá trình điều trị” được đề cao. YHCT coi ẩm thực là một phương pháp trị liệu (“thực liệu”). Chế độ ăn uống cho người cao tuổi cần thanh đạm, dễ tiêu hóa, cân bằng âm dương, và phù hợp với thể trạng bệnh lý. Ví dụ, người Tỳ Vị hư hàn nên ăn các thức ăn ấm nóng, tránh đồ sống lạnh. Người âm hư nên ăn các thực phẩm có tính mát, bổ âm như hạt sen, mộc nhĩ. Sự kết hợp giữa vận động và dinh dưỡng hợp lý là nền tảng để kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng sống.

VI. Tương lai của lão khoa YHCT và sách đào tạo bác sĩ hiện đại

Cuốn sách “Lão khoa Y học cổ truyền” không chỉ là một tài liệu học thuật mà còn mở ra một hướng đi mới cho tương lai của ngành. Sự kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền trong chăm sóc người cao tuổi là một xu thế tất yếu. Sách đã chứng minh rằng, hai hệ thống y học này có thể bổ trợ cho nhau một cách hiệu quả: y học hiện đại mạnh về chẩn đoán chính xác, cấp cứu, còn YHCT có thế mạnh trong việc điều trị các bệnh mãn tính, phục hồi chức năng và nâng cao chất lượng sống. Để xu hướng này phát triển, vai trò của các sách chuyên khảo YHCT chất lượng cao là vô cùng quan trọng. Những tài liệu này là cầu nối kiến thức, giúp thế hệ bác sĩ mới có tư duy cởi mở, khoa học và toàn diện. Tương lai của lão khoa YHCT nằm ở việc tiếp tục nghiên cứu, chuẩn hóa các phương pháp điều trị, và đặc biệt là đầu tư vào công tác đào tạo sau đại học y học cổ truyền, để những tinh hoa của y học dân tộc được kế thừa và phát huy, phục vụ đắc lực cho sức khỏe cộng đồng.

6.1. Hướng đi mới trong đào tạo sau đại học y học cổ truyền

Sự ra đời của những giáo trình như “Lão khoa Y học cổ truyền” đánh dấu một bước tiến quan trọng trong đào tạo sau đại học y học cổ truyền. Hướng đi mới tập trung vào việc trang bị cho học viên khả năng tư duy tích hợp. Bác sĩ YHCT hiện đại cần phải đọc hiểu các kết quả xét nghiệm cận lâm sàng, sử dụng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, từ đó kết hợp với Tứ chẩn (Vọng, Văn, Vấn, Thiết) để đưa ra chẩn đoán và pháp trị toàn diện nhất. Việc lồng ghép các kiến thức y học hiện đại vào chương trình đào tạo giúp nâng cao vị thế và tính khoa học của YHCT, đồng thời đảm bảo an toàn và hiệu quả tối đa cho người bệnh, đặc biệt là đối tượng người cao tuổi với nhiều bệnh lý phức tạp đi kèm.

6.2. Sách chuyên khảo YHCT Nền tảng cho y học kế thừa và phát triển

Để YHCT phát triển bền vững, việc hệ thống hóa và truyền bá kiến thức thông qua các sách chuyên khảo YHCT là nhiệm vụ cốt lõi. Những cuốn sách như thế này không chỉ tổng hợp kinh nghiệm của các thế hệ đi trước mà còn cập nhật những nghiên cứu mới, tạo ra một nền tảng vững chắc cho y học kế thừa. Chúng là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các bác sĩ đang hành nghề, giúp họ liên tục cập nhật kiến thức và nâng cao tay nghề. Trong tương lai, việc số hóa và xây dựng các cơ sở dữ liệu dựa trên những tài liệu chuẩn mực này sẽ giúp YHCT tiếp cận được nhiều đối tượng hơn, đồng thời thúc đẩy các nghiên cứu khoa học sâu rộng hơn về hiệu quả của các phương pháp điều trị, góp phần khẳng định giá trị của YHCT trong nền y học thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lão khoa Y học cổ truyền được Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) chỉ đạo biên soạn và ban hành chính thức làm tài liệu dạy - học dành cho chương trình đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền và học viên sau đại học (Bác sĩ Chuyên khoa, Thạc sĩ, Bác sĩ Nội trú). Tài liệu do PGS. Phạm Vũ Khánh làm chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của ThS. Tống Thị Tám Giang và ThS. Nguyễn Thị Hồng Yên thuộc Bộ môn Lão khoa Y học cổ truyền, Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam; sách được thẩm định bởi Hội đồng chuyên môn của Bộ Y tế với sự tham gia phản biện của GS. Hoàng Bảo Châu và PGS. Phạm Thắng, xuất bản bởi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (năm 2009, mã số 7K828Y9 - ĐAI).

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn học Lão khoa Y học cổ truyền thuộc khối kiến thức chuyên ngành lâm sàng nâng cao, tích hợp kiến thức y học cổ truyền (YHCT) và y học hiện đại (YHHĐ) trên đối tượng người cao tuổi. Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình bao gồm:

1. Trình bày được các quy định dịch tễ học, biến đổi sinh lý và bệnh lý ở người cao tuổi theo quan điểm YHHĐ.
2. Trình bày và phân tích cơ sở lý luận YHCT về quá trình lão suy, sự biến đổi của tạng phủ, kinh lạc, khí huyết, tinh, tân dịch và các tổ chức thân thể.
3. Vận dụng các nguyên tắc điều trị và Bát pháp YHCT thích ứng với đặc thù bệnh lý người cao tuổi.
4. Chẩn đoán xác định bệnh danh theo YHHĐ, biện chứng phân thể lâm sàng, lập pháp điều trị và xây dựng đơn thuốc/phương pháp không dùng thuốc theo YHCT cho các bệnh lý lão khoa phổ biến.

Cấu trúc giáo trình tiếp cận theo mô hình nhị nguyên kết hợp: phân tích cơ chế giải phẫu bệnh - sinh lý bệnh hiện đại trước, sau đó quy nạp theo bệnh nguyên, bệnh cơ, thể lâm sàng và phương pháp điều trị của YHCT. Điểm đặc sắc của tài liệu là thiết lập cầu nối chẩn đoán thực chứng hiện đại với lý luận tạng tượng, bảo đảm tính thực tiễn trong thực hành điều trị lâm sàng tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được tổ chức thành các khối chuyên đề bao quát từ lý luận cơ bản đến bệnh học chuyên sâu:

1. Phần Đại cương Lão khoa:

   • Lão khoa Y học hiện đại: Định nghĩa người cao tuổi theo Liên Hợp Quốc ($\ge 60$ tuổi), dịch tễ học già hóa dân số, tỷ lệ tử vong do bệnh mạn tính ($80%$). Phân tích chi tiết biến đổi thoái hóa của 8 hệ thống: Miễn dịch (suy giảm lympho T, tăng tự kháng thể gây bệnh tự miễn), Nội tiết (suy giảm estrogen, testosteron, tuyến giáp, rối loạn chuyển hóa tụy nội tiết), Thần kinh (mất tế bào não ở liềm đen, vỏ não; thoái hóa myelin), Tim mạch (giảm lưu lượng tim $Q = Qs \times fc$, xơ vữa động mạch, vôi hóa van tim), Hô hấp (giảm độ đàn hồi nhu mô, giảm IgA màng nhầy), Cơ - Xương - Khớp (teo cơ do lắng đọng lipofuscin, mất chất khoáng xương $0,5 - 2%/\text{năm}$, thoái hóa sụn khớp), Tiêu hóa (teo niêm mạc dạ dày, giảm hoạt tính men tụy $2 - 2,5$ lần), Tiết niệu - Sinh dục (xơ hóa tiểu cầu thận, giảm mức lọc cầu thận GFR).
   • Lão khoa Y học cổ truyền: Cơ sở kinh điển từ Hoàng Đế Nội Kinh (quy luật "ngũ thất", "ngũ bát", thiên Niên sách Linh khu); biến đổi sinh lý 5 tạng (Thận tàng tinh suy giảm, Can huyết hư, Tỳ vận hóa kém, Phế khí suy, Tâm huyết hao tổn), biến đổi lục phủ và phủ kỳ hằng (não, tủy, mạch, đởm, bào cung), biến đổi kinh lạc và 4 thành phần dịch thể (khí, huyết, tinh, tân dịch).

2. Nguyên tắc điều trị Lão khoa YHCT:

   • 7 nguyên tắc điều trị đặc thù: Chú ý hoãn - cấp hợp lý; Khứ tà phải công bổ kiêm thi; Phù chính phải tiến hành từ từ (dùng điều bổ, tiểu tễ, không dùng tuấn bổ, đại tễ; bảo đảm nguyên tắc "bổ mà không trệ, tư mà không ngấy, dưỡng mà không táo"); Bổ hư chú ý hai tạng Tỳ và Thận; Dùng thuốc chủ yếu là sơ thông; Lập phương thuốc chủ khách phân minh; Kết hợp chế độ dinh dưỡng.
   • Ứng dụng Bát pháp trong Lão khoa: Tinh chỉnh Hãn pháp (ích khí/dưỡng huyết/tư âm/trợ dương giải biểu); lược bỏ Thổ pháp; điều chỉnh Hạ pháp (chỉ dùng hoãn hạ, nhuận hạ, kiêng tuấn hạ); Hòa pháp; Ôn pháp; Thanh pháp (kết hợp tư âm, sinh tân); Tiêu pháp (hành khí, khứ ứ, lợi thấp, hóa đàm, tiêu đạo); Bổ pháp (khí, huyết, âm, dương).

3. Chuyên đề Bệnh lý Tim mạch và Chuyển hóa:

   • Tăng huyết áp: YHHĐ phân tích sức cản ngoại biên; YHCT phân thể Can dương thượng xung, Can thận âm hư can dương vượng, Âm dương lưỡng hư, Tỳ hư đàm trệ.
   • Tai biến mạch máu não (Trúng phong): Định khu tổn thương, cấp cứu hiện đại; YHCT phân định Trúng phong kinh lạc, Trúng phong tạng phủ và phục hồi di chứng bán thân bất toại.
   • Rối loạn lipid máu: Phân loại de Gennes; YHCT quy về Đàm trệ, Thấp nhiệt, Khí trệ huyết ứ, Thận dương hư.
   • Đái tháo đường (Tiêu khát): Cơ chế kháng insulin; YHCT phân thể Vị âm hư tân dịch khuy tổn, Vị âm hư vị hỏa vượng, Khí âm lưỡng hư, Thận âm hư, Thận dương hư.

4. Chuyên đề Bệnh lý Cơ - Xương - Khớp và Thoái hóa:

   • Loãng xương (Cốt khô, Cốt thống): Chuyển hóa calci, chẩn đoán T-score; YHCT phân thể Thận dương hư, Thận âm hư, Can thận âm hư phong tý, Tỳ vị hư nhược.
   • Thoái hóa khớp (Chứng tý): Biến đổi thoái hóa sụn khớp; YHCT phân thể Thận khí hư vệ ngoại bất cố, Can thận âm hư, Khí trệ huyết ứ.

5. Chuyên đề Bệnh lý Thần kinh - Tâm thần người cao tuổi:

   • Rối loạn giấc ngủ (Thất miên): Phân thể Tâm huyết hư, Tâm tỳ lưỡng hư, Tâm đởm khí hư, Thận âm hư, Vị bất hòa.
   • Sa sút trí tuệ (Alzheimer, Dementia): Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI), Lewy body; YHCT phân thể Thận tinh khuy tổn, Khí huyết lưỡng hư, Đàm trọc trở khiếu, Khí trệ huyết ngưng.
   • Bệnh Parkinson (Chứng chiên): Tổn thương liềm đen; YHCT phân thể Đàm nhiệt động phong, Khí huyết hư suy, Can thận âm hư.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên hai trục khoa học:

• Trục Y học cổ truyền: Khai thác các luận điểm kinh điển trong Tố vấn, Linh khu, Tỳ vị luận (Lý Đông Viên), Bản thảo cương mục (Lý Thời Trân) để giải thích cơ chế suy thoái tự nhiên theo quy luật "sinh, trưởng, hóa, thu, tàng". Làm rõ vai trò then chốt của Thận (tiên thiên, chủ cốt tủy, nạp khí) và Tỳ (hậu thiên, sinh hóa khí huyết) trong cơ chế sinh học của sự lão hóa.
• Trục Y học hiện đại: Cung cấp nền tảng giải phẫu bệnh, sinh lý học lão hóa, chuyển hóa tế bào, dược động học và dược lực học ở cơ thể người già (giảm thanh thải creatinin, giảm chuyển hóa qua gan).

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện các năng lực lâm sàng chuyên sâu:

• Kỹ năng phân tích và tổng hợp: Khả năng phối hợp kết quả cận lâm sàng hiện đại (xét nghiệm lipid máu, đường huyết, đo mật độ xương DEXA, chụp cắt lớp vi tính não) với các triệu chứng Tứ chẩn của YHCT.
• Kỹ năng biện chứng phân thể: Nhận diện chuẩn xác các hội chứng bệnh phức tạp ở người cao tuổi (chính khí hư kiêm tà khí thực, âm hư hỏa vượng, đàm ứ nội trở).
• Kỹ năng lập phương phối ngũ: Vận dụng linh hoạt các bài cổ phương (Tứ quân tử thang, Sâm linh bạch truật tán, Lục vị địa hoàng hoàn, Bát vị tri bá, Tiêu dao tán, Tứ nghịch tán) và gia giảm vị thuốc theo nguyên tắc tiểu tễ, tránh gây ngưng trệ tỳ vị.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng quy trình sư phạm y khoa tích hợp:

1. Phương pháp tiếp cận sư phạm:

   • Giảng dạy theo từng ca bệnh/chuyên đề (Case-based learning). Mỗi bệnh lý được cấu trúc tuần tự từ tổng quan dịch tễ, cơ chế bệnh sinh hiện đại, phân loại chẩn đoán, đến biện chứng luận trị YHCT chi tiết cho từng thể bệnh.
   • Đối chiếu chéo giữa bệnh danh hiện đại và chứng hậu cổ truyền (ví dụ: Hypertension tương ứng với Huyễn vựng/Đầu thống; Stroke tương ứng với Trung phong/Bán thân bất toại; Parkinson tương ứng với Chứng chiên).

2. Bài tập và câu hỏi lượng giá:

   • Cuối mỗi chương đều tích hợp phần "Tự lượng giá" gồm các câu hỏi tự luận yêu cầu phân tích sâu về lý thuyết và vận dụng xử trí tình huống (ví dụ: trình bày ứng dụng của Bát pháp trên lâm sàng lão khoa, phân tích sự biến đổi của ngũ tạng khi về già).

3. Hướng dẫn tự học và nghiên cứu:

   • Giáo trình cung cấp hệ thống Bảng tra cứu thuật ngữ 3 thứ tiếng (Anh - Việt, Việt - Anh, Việt - Trung) ở phần đầu sách, giúp học viên đối chiếu chuẩn xác các khái niệm học thuật quốc tế.
   • Học viên cần đọc tài liệu kết hợp giữa phân tích cơ chế giải phẫu sinh lý với tra cứu nguồn gốc bài thuốc cổ phương trong các thư tịch kinh điển.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính cập nhật dịch tễ và phân loại học: Cập nhật các số liệu dự báo nhân khẩu học quốc tế đến năm 2025 (dự báo dân số cao tuổi toàn cầu đạt 1.121 triệu người), số liệu thống kê chi phí y tế và mô hình bệnh tật mạn tính tại các quốc gia phát triển (Mỹ, Nhật Bản, châu Âu). Tích hợp các tiêu chuẩn phân loại hiện đại như phân loại rối loạn lipid máu theo de Gennes, các thể sa sút trí tuệ (MCI, thể Lewy, FTD).
• Hệ thống hóa nguyên tắc dùng thuốc cho người già: Đưa ra khung lý luận điều trị rõ ràng, điều chỉnh Bát pháp truyền thống cho phù hợp với cơ địa người cao tuổi: loại bỏ thổ pháp, hạn chế tối đa đại tễ và tuấn hạ, thiết lập nguyên tắc bổ hư phải kết hợp sơ thông để tránh lưu trệ tà khí.
• Tính thực tiễn tại Việt Nam: Nội dung biên soạn bám sát mô hình bệnh tật thực tế của người cao tuổi tại các cơ sở khám chữa bệnh YHCT Việt Nam, kết hợp điều trị dùng thuốc thảo dược và các biện pháp dưỡng sinh, ăn uống, vận động phòng bệnh.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

1. Sinh viên đại học ngành Y học cổ truyền: Sử dụng trong học phần Lão khoa YHCT tại các trường đại học y dược (năm thứ 5 và năm thứ 6).
2. Học viên sau đại học: Tài liệu học tập bắt buộc cho Bác sĩ Chuyên khoa cấp I, Chuyên khoa cấp II, Bác sĩ Nội trú và Thạc sĩ chuyên ngành Y học cổ truyền hoặc Lão khoa kết hợp YHCT.
3. Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần: Giải phẫu học, Sinh lý học, Bệnh học nội khoa (YHHĐ), Lý luận cơ bản YHCT, Chẩn đoán học YHCT, Dược học cổ truyền và Phương tễ học.
4. Giảng viên và Bác sĩ lâm sàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học và xây dựng phác đồ điều trị tại các khoa Lão, bệnh viện YHCT các tuyến.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền hệ đại học và các hệ đào tạo sau đại học (Bác sĩ Chuyên khoa, Bác sĩ Nội trú, Thạc sĩ), đồng thời dùng làm tài liệu tra cứu chuyên môn cho y bác sĩ lâm sàng.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Học viên cần nắm vững khối kiến thức y học cơ sở hiện đại (giải phẫu, sinh lý, bệnh học nội khoa) và lý luận YHCT kinh điển (học thuyết Âm dương - Ngũ hành, Tạng tượng, Kinh lạc, Bát cương, Bát pháp, Dược học cổ truyền và Phương tễ).

3. Điểm khác biệt cốt lõi giữa giáo trình này với các tài liệu Nội khoa YHCT chung là gì?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào cơ chế thoái hóa sinh học của sự lão hóa ở 8 hệ cơ quan, đồng thời thiết lập hệ thống nguyên tắc điều trị đặc thù cho người cao tuổi (công bổ kiêm thi, điều bổ tỳ thận, dùng tiểu tễ, sơ thông khí huyết, điều chỉnh Bát pháp).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Học viên nên học song song từng cặp vấn đề: nắm vững cơ chế bệnh sinh YHHĐ của bài học, sau đó đối chiếu với biện chứng phân thể YHCT, phân tích sự phối ngũ của các bài thuốc cổ phương được chỉ định và trả lời đầy đủ hệ thống câu hỏi tự lượng giá ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có tích hợp bảng tra cứu thuật ngữ chuyên ngành không?

Có. Giáo trình tích hợp bảng đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành Lão khoa gồm 3 phần: Anh - Việt, Việt - Anh và Việt - Trung, hỗ trợ chuẩn hóa danh pháp học thuật và tạo thuận lợi cho việc tra cứu y văn quốc tế.

---

Kết luận

Giáo trình Lão khoa Y học cổ truyền do PGS. Phạm Vũ Khánh chủ biên là tài liệu học thuật chuẩn mực của Bộ Y tế, cung cấp hệ thống lý thuyết và phương pháp thực hành kết hợp Y học hiện đại và Y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là đi từ việc làm chủ các biến đổi giải phẫu - sinh lý bệnh học lão khoa, nắm vững nguyên tắc điều trị và Bát pháp tinh chỉnh, đến việc ứng dụng biện chứng luận trị trên từng bệnh lý lâm sàng cụ thể. Để mở rộng kiến thức, học viên có thể tham khảo bổ sung các tài liệu kinh điển (Hoàng Đế Nội Kinh, Tỳ Vị Luận) và các hướng dẫn chẩn đoán điều trị bệnh lý lão khoa hiện đại của Bộ Y tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Y HỌC CỔ TRUYỀN HO ĐÀO TẠO BAC SY VÀ HỌC VIÊ N SAU DAI HOC) Chủ biên: PGS. PHẠM VŨ KHÁNH BỘ Y TẾ LÃO KHOA Y HỌC CỔ TRUYỀN (DÙNG CHO ĐÀO TẠO BÁC SỸ VÀ HỌC VIÊN SAU ĐẠI HỌC) Mã số : Ð.W,28 NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM HA NOI - 2009 Chỉ đạo biên soạn: VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ Y TẾ Chủ biên: PGS. PHAM VU KHANH Tham gia biên soạn: PGS. PHAM VU KHANH ThS.

TONG THI TAM GIANG ThS. NGUYEN TH] HONG YEN Thu ky bién soan: ThS. TONG TH] TAM GIANG Tham gia tổ chức ban thdo: ThS. PHÍ VĂN THÂM TS.

NGUYEN MANH PHA © Bản quyền thuộc Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) 1040 - 2009/CXB/4 - 1960/GD Mã số : 7K828Y9 - DAI LỜI GIỚI THIỆU Nhằm từng bước nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực y tế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập của học viên, sinh viên ngành Y, Bộ Y tế đã tổ chức biên soạn và cho xuất bắn các tài liệu dạy - học chuyên môn phục vụ cho công tác đào tao dai hoc, cao đẳng, trung cấp và dạy nghề của ngành Y tế. Nay Bộ Y tế tiếp tục cho biên soạn các tài liệu dạy ~ học chuyên đề và text book để kịp thời phục vụ cho công tác đào tạo sau đại học và đào tạo liên tục cho cân bộ ngành VY tế. "Lão khoa Y học cổ truyền" được biên soạn dựa trên chương trình đào tạo đại học và sau đại học của Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam với phương châm: kiến thức cơ bản, hệ thống; nội dung chỉnh xác, khoa học, cập nhật các tiến bộ khoa học — kỹ thuật hiện đại và thực tiễn Việt Nam, "Lão khoa Y học cổ truyền" đã được biên soạn bởi các nhà giáo giảu kinh nghiệm và tâm huyết của Bộ môn Lão khoa Y học cổ truyền, Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam. Sách được "Hội đồng chuyên môn thẩm định chuyên ngành Y học cổ truyền" của Bộ Y tế thẩm định và được ban hành làm giáo trình sử dụng chính thức đào tạo cho các đối tượng đại học và sau đại học của ngành Y tế.

Sách cũng rất hữu ích cho các cán bộ y tế tham khảo trong công tác chuyên môn thường nhật của mình. Trong quả trình sử dụng, sách sẽ được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Bộ Y tế chân thành cảm ơn các nhà giáo, các chuyên gia của Bộ môn Lão khoa Y học cổ truyền, Học viện Y — Dược học cổ truyền Việt Nam và Hội đồng chuyên môn thẩm định đã giúp hoàn thành cuốn sách; Cảm ơn G6, Hoang Bao Chau va PGS. Pham Thang da doc va phan biện để cuốn sách sớm hoàn thành, kịp thời phục vụ cho công tác đào tạo nhân lực y tế, Vì lần đầu xuất bản, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng nghiệp, các bạn sinh viên, học viên và các độc giả để sách được hoàn chỉnh hơn cho lần xuất bản sau.

VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ LỜI NÓI ĐẦU Dân số trên thế giới ngày càng già đi, dự đoán đến năm 2025 là 1121 triệu người. Vì vậy, nhu cầu chăm sóc sức khoẻ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi ngày cảng tăng. ở Việt Nam, Y học cổ truyền đã đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khoẻ hàng ngàn năm nay, đặc biệt là chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi. Với mục đích phục vụ công tác dạy- học chuyên ngành Lão khoa Y học cổ truyền cho các giảng viên, sinh viên, học viên sau đại học; đồng thời giúp cho việc tự đào tạo của những người làm công tác Y học cổ truyền chuyên ngành Lão khoa, Bộ môn Lão khoa Y học cổ truyền, Học viện Y — Dược học cổ truyền Việt Nam trân trọng giới thiệu với bạn đọc cuốn "Lão khoa Y học cổ truyền" do các giảng viên của Bộ môn biên soạn.

Cuốn sách này giúp người đọc hiểu được những thay đổi sinh lý và bệnh lý của người cao tuổi; nguyên nhân gây bệnh, cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán, điều trị, dự phòng một số bệnh thường gặp ở người cao tuổi theo Y học hiện đại và Y học cổ truyền. Điểm mới ở cuốn sách này là sự kết hợp giữa Y học cổ truyền và Y học hiện đại, Nội dung cuốn sách giúp người học chẩn đoán xác định các bệnh thuộc chuyên ngành Lão khoa theo Y học hiện đại, phân thể lâm sàng theo Y học cổ truyền, sử dụng thuốc và các phương pháp không dùng thuốc Y học cổ truyền để điều trị. Việc làm này giúp người thầy thuốc chẩn đoán chính xác các bệnh của ngưỡi cao tuổi dưới góc độ khoa học, hiện đại; đồng thời, việc phân thể lâm sàng theo Y học cổ truyền giúp cho quá trình sử dụng các phương pháp điều trị của Y học cổ truyền thuận lợi hơn. Ngoài hình ảnh mình họa của các tác giả biên Soạn, trong sách chúng tôi có sử dụng một số hình ảnh của các tác giả trong và ngoài nước.

Trong quá trình biên soạn khó trảnh khỏi những thiếu sót, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng nghiệp, các bạn sinh viên, học viên và các độc giả để sách được hoàn chỉnh hơn cho lần xuất bản sau. Chủ biên TRƯỞNG BỘ MÔN LÃO KHOA YHCT PGS. PHAM VU KHANH BẢNG TRA TỪ 1. ANH — VIET : — Tiếng Anh _ Tiếng Việt Ị Alzheimer Bệnh Alzheimer Do ~ Dementia ——” §Sasúttri tuệ Diabetes l ` Dai thao đường ~ Geriatrics Lão khoa Hypertension TT Tăng huyết áp Insomnia Mất ngủ l Lipid Metabolism Disorders Rối loạn lipid máu Osteoarthritis ma “Thoái hoá khớp.

Ostheoporosis " ~ Loãng xương " Parkinson Bệnh Parkinson _ Stroke ˆ Tai biến mạch máu não 2. VIET — ANH ~ Tiéng Viet Tiếng Anh ”ˆ _ Bệnh Alzheimer Alzheimer _ Bệnh Parkinson Parkinson Bai thao đường Diabetes _` Lão khoa Geriatrics ~ Loãng xương Ostheoporosis Mất ngủ Insomnia ~ Rối loan lipid mau Lipid Metabolism Disorders Sa sút trí tuệ Dementia s “Tăng huyết áp Hypertension Tai biến mạch máu não Stroke Thoái hoá khớp Osteoarthritis 3. VIỆT ~ TRUNG Tiếng Việt Tiếng Trung | Bán thân bất toại Bénh Alzheimer [ Bệnh Parkinson Cốt khô Ath i Cét théng He 1 Chứng chiên MU Lo Chứng tý Xu" Đái tháo đường HER Đàm trọc Rip Đầu thống LH Huyén vung Z3 Ữ Lão khoa ER Loãng xương JRA AE Mất ngủ HBS Béo phi ACRE Tang lipid mau AAS LAE Sa sút trí tuệ EE B2 Tăng huyết áp Aue Tai biến mạch máu não th, ®3*š Thất miên "KAR Tiéu khat WM Trung phong th ] Yêu thống BE MỤC LỤC Lỡi giới thiệu an KH Hit fee 8 Lời nói dau. ĐẠI CƯƠNG PGS.

TS, PHAM VO KIL! A. LAO KHOA Y HOC HIEN DAL 15 1. Quy định của Liên hợp. quốc về người cao tuổi „ feo.

Đặc điểm dịch tễ học về người cao tuổi ae - 15 3. Tình hình bệnh tật 16 2. Những thay đổi về sinh lý và bệnh lý ở người cao. Sự thay đổi hệ thống miễn dịch 2.

Những thay đổi của hệ nội tiết. Sự thay đổi của hệ thần kinh 2. Sự thay đổi của hệ tim mạch 2. Sự thay đổi của hệ hô hấp.

Sự thay đối của hệ cơ - xương - khớp 2. Sự thay đổi của hệ tiêu hoá 2. Sự thay đổi của hệ sinh dục — tiết niệu. Sự thay đổi của các bộ phận khác B.

LÃO KHOA Y HỌC CỔ TRUYEN 1. Cơ sở lý luận của y học cổ truyền. Biến hoá sinh lý của các tạng ở người cao tuổi 2. Biến hoá sinh lý của các phủ.

đổi của kinh lạc. Biến đổi của da, cơ, xương. Biến đổi của khí, huyết, tính, tân 7. Tân dịch NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ LÃO KHOA Y HỌC CỔ TRUYỀN PGS.

PHAM VŨ KHÁNH 1. Nguyên tắc điều trị lão khoa y học cổ truyền. Khi điều trị, phải chú ý đến tinh trang hoãn, cấp một cách hợp 44 1. Khứ tà phải công bổ kiêm thị 45 1.

Phủ chính phải tiến hành từ từ. Bổ hư phải chú ý hai tạng tỷ, thận. Khi dùng thuốc, chủ yếu là sơ thông. Khi lập phương thuốc phải rõ ràng.

46 1,7, Chủ ý chế độ dinh dưỡng trong quá trình điều trị. Ứng dụng nguyên tắc điều trị vào bát pháp trong lão khoa y hẹc cổ truyền 46 2. Bổ pháp TANG HUYET AP PGS. PHAM VU KHANIT Đại cương,.

Y HOC HIEN ĐẠI. Nguyên nhãn và cơ chế bệnh sinh. Cơ chế bệnh sinh 83 3.2, Can lam sang. Chẩn đoàn nguyên nhân 5.

Mục tiêu điều trị. Điều chỉnh lối sống 6. Điều trị bằng thuốc ke 7. Dy phòng bệnh tăng huyết áp.1, Quản lý bệnh tật có liên quan 7.

Y HỌC CỔ TRUYỀN. Bệnh nguyên, bệnh cơ 2. Phân thể lãm sàng và điều trị 2. Thể can dương thượng xưng.

Thể can thận âm hư, can dương vượng 2. Thể âm dương lưỡng hư 2. Thể tỳ hu, dam tré. Một sổ phương pháp điều tị khác „ 3.

Dự phòng tăng huyết áp TAI BIEN MACH MAU NAO PGS, TS. PHAM VU KHANH — Ths. Y HỌC HIỆN DẠI 1. Nguyễn nhân và cơ chế bệnh sinh.

Xuất huyết não Triệu chứng. Can lam sang. Chẩn đoán định khu tổn thương 5. Xử trí cấp cứu 6.

Điều trị duy trì 6. Điểu trị di chứng tai biển mạch máu não 7. Phục hồi chức năng 8. Dự phòng tai biến mạch mâu não 9.1, Quản lý bệnh tật có liên quan.

Y HOC CG TRUYEN. Bệnh nguyên, bệnh cơ. Phân thé lm sang va diéu tri 2. Trùng phong kinh lac.

Trúng phong tạng phủ 2. Di chứng tai biến mạch máu não 3. Phòng bệnh RO! LOAN LIPID MAU Đại cương. Y HỌC HIỆN ĐẠI ˆ ¡ sự chuyển hóa và tác dụng của lipid trong cơ thể.

2 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh. Cận lâm sàng 4.1, Chẩn đoàn xác định 4. Chẩn đoán nguyên nhân 5. Phân loại quốc tế.

Phân loại theo de Gennes 6. Điều chỉnh chế, ng, sinh hoạt 6. Dự phòng rối loạn lipid máu 40 B. Y HỌC CỔ TRUYỀN ` an fe 107 1.

Nhắc lại chức năng của các tạng liên quan téi sy hinh thánh đàm và đặc điểm của dam thấp trong cơ thể 2. Bệnh nguyên, bệnh cơ 3. Phan thé lâm sàng và điều trị 3. Thể đảm trệ 3.

Thể thấp nhiệt. Thể khí trệ huyết tr 3. Thể thận dương hư 4. Phòng bệnh ĐÁI THÁO ĐƯỜNG ThS, TỐ Đại cương.

Y HỌC HIỆN ĐẠI 118 1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh 118 2. Cơ chế bệnh sinh 119 3. Can lam sang 121 4.

Chẩn đoán phân biệ 122 4. Chẩn đoàn nguyên nhân 123 5. Tiển đái thảo đường. Đái tháo đường typ 1.

Đai tháo đường typ 2 124 6. Biến chứng cấp tỉnh „125 6. Biến chứng man tinh. Một số biển chứng khác 128 7.