MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công tác tư tưởng là một bộ phận cấu thành đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc. Ngay từ khi ra đời và trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi công tác tư tưởng là cơ sở của mọi công tác khác. Tư tưởng đúng đắn, thông suốt, lập trường tư tưởng vững vàng là yếu tố quan trọng hàng đầu tạo nên sự đoàn kết thống nhất trong toàn Đảng, toàn quân và toàn dân.
Mười lăm năm vận động cách mạng (1930-1945) để đi tới cuộc Cách mạng Tháng Tám vĩ đại và sự ra đời nước Việt Nam mới thực chất và trước hết là thời kỳ những người cộng sản và những người yêu nước đã vượt qua mọi hy sinh, gian khổ tiến hành hoạt động tư tưởng trong nhân dân, gắn bó máu thịt với quan chúng dé tập hợp, giác ngộ, động viên, rèn luyện tiền tới tổ chức nhân dân đi theo tiếng goi và mục tiêu chiến đấu của Đảng, thực hiện khát vọng ngàn đời của dân tộc là độc lập, tự do. Thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám, trong đó có thành tựu to lớn công tác tư tưởng của Dang, là thắng lợi của quá trình biến lý tưởng của Dang và ước mơ của dan tộc thành sức mạnh vô địch của quần chúng, thành hiện thực cách mạng. Trong cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ chống thực dân Pháp xâm lược (1945-1954), công tác tư tưởng gắn bó với cuộc kháng chiến toàn dân toàn diện, phục vụ đắc lực mục tiêu giải phóng dân tộc, bảo vệ và phát triển thành quả của Cách mạng Tháng Tam. Các phong trào của quan chúng được khơi dậy mạnh mẽ trở thành cao trào cách mạng.
Hàng vạn hình mẫu chiến đấu dũng cảm, xả thân vi nước làm khơi dậy tinh thần yêu nước của mỗi người dân Việt nam. Góp phần vào những thắng lợi to lớn của dân tộc trong chín năm trường kỳ kháng chiến, thành tựu lớn nhất của công tác tư tưởng chính là trực tiếp bồi dưỡng, xây dựng, phát triển sức mạnh và giá tri con người Việt Nam trong cuộc đọ sức lịch sử với thực dân Pháp xâm lược để giành chiến thắng. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, trong lãnh đạo công tác tư tưởng, Đảng cũng vấp phải những hạn chế và khuyết điểm, có lúc, có nơi rơi vào ấu trĩ, tả khuynh, máy móc, giáo điều, duy ý chí, dẫn tới hiệu quả công tác tư tưởng có lúc chưa cao. Sự lãnh đạo của Đảng về công tác tư tưởng trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954) rất phong phú, có ý nghĩa hết sức quan trọng về lý luận và thực tiễn đã thu hút nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở những góc độ khác nhau, song đến nay vẫn còn nhiều vấn đề cần được luận giải thấu đáo hơn.
Trong những năm gan đây, những biến đôi của tình hình kinh tế, chính trị, xã hội ở trong nước và trên thế giới đã có tác động lớn đến tư tưởng, tình cảm, ý thức của cán bộ đảng viên và nhân dân. Những khó khăn về tình hình kinh tế, chính tri, xã hội trong nước chậm khắc phục. Tình trạng suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên. Cơ chế thị trường với những tác động hai mặt tích cực và tiêu cực đã tac động, ảnh hưởng mạnh mẽ tới tư tưởng của cán bộ, đảng viên và nhân dân.
Từ khi tiến hành công cuộc đổi mới đến nay, ở lĩnh vực công tác tư tưởng, Đảng Công sản Việt Nam cũng đang có nhiều van dé bức xúc cần giải quyết dé vẫn giữ được mục tiêu lý tưởng cách mạng nhưng lại thích ứng, phù hợp với xu thế của thời đại. Mọi sự giáo điều, bảo thủ, thiếu nhạy bén hoặc mơ hồ, ảo tưởng, coi nhẹ công tac tư tưởng đều là nguy cơ lớn đối với một đảng chính trị. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi công tác tư tưởng phải đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp, không ngừng nâng cao chất lượng, hiệu quả, góp phần tích cực thúc day sự nghiệp đổi mới thành công. Nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng trên mặt trận tư tưởng trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954) nhằm nêu bật những thành tựu, tìm ra các yêu kém, khuyết điểm, rút ra những kinh nghiệm lịch sử để vận dụng những kinh nghiệm đó trong công tác tư tưởng của Đảng hiện nay.
Từ cơ sở nhận thức giá trị khoa học và ý nghĩa thực tiễn trên, tác giả đã chọn đề tài: “Đảng lãnh đạo công tác tư tưởng trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 — 1954)” làm đề tài luận án tiễn sĩ lịch sử, chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam. Tổng quan nghiên cứu Về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, qua tìm hiểu nguồn tư liệu, tác giả nhận thấy vấn đề nay đã được đề cập ở những mức độ, phạm vi và góc độ khác nhau trong các công trình nghiên cứu, thé hiện qua một số tác phẩm sau đây: 2. Nhóm công trình nghiên cứu về công tác tư tưởng ở Trung ương Sơ thảo lược sử công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam, 1930-2000, của Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương, năm 2001. Tác phâm đã trình bày một cách hệ thống công tác tư tưởng của Đảng qua các thời kỳ từ 1930 đến năm 2000; tập trung vào những hoạt động của các cơ quan làm công tác tư tưởng ở Trung ương; đồng thời cũng giành một phần quan trọng giới thiệu hoạt động công tác tư tưởng của các ngành, các đoàn thé, lực lượng vũ trang va của một số địa phương; phục dựng những hoạt động công tác tư tưởng gắn với các hoạt động trên các lĩnh vực khác qua các thời kỳ cách mạng: tông kết lịch sử 70 năm ngành tư tưởng văn hóa, sơ bộ nêu một số kinh nghiệm trong lãnh đạo công tác tư tưởng của Đảng nói chung.
Tuy vậy, tác phẩm mới ở dạng sơ thảo lược ghi những sự kiện lịch sử của công tác tư tưởng, chủ yêu mô tả hoạt động của ngành tuyên huấn, việc luận giải mục đích, nhiệm vụ, phương pháp và kinh nghiệm của công tác tư tưởng trong kháng chiến chống Pháp chưa được đặt ra thỏa đáng, việc khai thác nguồn sử liệu lưu trữ thuộc lĩnh vực công tác tư tưởng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp chưa nhiều, chưa thật sâu sắc. Bảy mươi năm công tác tư tưởng - Văn hoá của Đảng truyén thong vẻ vang, trách nhiệm to lớn, sách do Hữu Thọ chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2000. Tác phẩm đã lược ghi các bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các Tổng bí thư của Đảng nói về công tác tư tưởng văn hoá. Nêu rõ truyền thống và trách nhiệm của công tác tư tưởng văn hoá.
Các ý kiến của lãnh đạo Ban Tư tưởng Văn hoá Trung ương về công tác tư tưởng văn hoá. 72 năm truyền thong công tác tư tưởng văn hóa của Đảng, sách do Ban Tư tưởng — Văn hóa Trung ương biên soạn năm 2003, lưu hành nội bộ. Các tác phẩm này trình bày khái quát lịch sử của ngành Tư tưởng - Văn hóa từ khi Dang ra đời đến năm 2003, nêu bật những thành tựu, truyền thống vẻ vang của ngành, đồng thời đề cập yêu cầu, nhiệm vụ, trách nhiệm nặng né của ngành Tư tưởng - Văn hóa trong sự nghiệp cách mạng của Đảng. Tuy vậy, các công trình này mới chỉ nêu sơ lược các hoạt động của công tác tư tưởng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chưa nêu rõ chủ trương của Đảng, quá trình chỉ đạo thực hiện các hoạt động công tác tư tưởng, cũng như chưa có sự tổng kết đánh giá hoạt động công tác tư tưởng trong kháng chiến.
Lịch sử biên niên công tác tư tưởng - văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam (1925-1954) sách do Ban Tư tưởng — Văn hóa Trung ương biên soạn năm 2005. Tác pham liệt kê mô ta các sự kiện lich sử về công tác tư tưởng văn hóa theo trình tự thời gian từ năm 1925 đến năm 1954. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ 1945 đến 1954 có tới 246 sự kiện tiêu biểu về công tác tư tưởng văn hóa. Đặc biệt có các hội nghị, các nghị quyết, chi thi của Trung ương và các cấp bộ Đảng về công tác tư tưởng văn hóa; các bài viết, bài phát biéu của Chủ tịch Hồ Chi Minh, Tổng bi thư Trường Chinh về lĩnh vực công tác tư tưởng, lý luận.
Tác phẩm đã lược trích ghi lại các sự kiện, các chỉ thị, nghị quyết, các bài viết tiêu biểu về công tác tư tưởng. Công trình này có gia trị quan trọng trong tiếp cận nguồn tư liệu công tác tư tưởng. Tuy nhiên, tác phẩm chỉ liệt kê, trích lược, các bài viết, các chỉ thị, nghị quyết, mô tả các sự kiện chứ không phân tích đánh giá sự kiện. Lich sử 80 năm Ngành Tuyên giáo cua Dang Cộng sản Việt Nam (1930- 2010) của Ban Tuyên giáo Trung ương, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2010.
Tác phẩm đã khái quát quá trình lịch sử hình thành và phát triển của ngành tuyên giáo; mô tả những chặng đường lịch sử công tác tuyên giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nội dung chương II của tác phẩm nói về công tác tuyên giáo trong kháng chiến chống Pháp 1945-1954. Tác phâm đã nêu bối cảnh lịch sử của Việt Nam từ sau Cách mạng Tháng Tám và trong cuộc kháng chiến chống Pháp, những nội dung và hoạt động chủ yếu của công tác tuyên giáo; khang định mọi hoạt động van học, nghệ thuật, giao dục, báo chí đều hướng vào mục đích động viên toàn dân xây dựng bảo vệ chính quyền, tiến hành kháng chiến toàn dân, toàn diện. Những hoạt động đa dạng phong phú của ngành tuyên giáo đã tạo được những thành công lớn trên mặt trận tư tưởng văn hóa, góp phần quan trọng vào thành công chung của cuộc kháng chiến.
Tác phẩm cũng khái quát các chỉ thị, nghị quyết của Đảng về công tác tuyên giáo, đồng thời đánh giá vai trò của công tác tuyên giáo trong kháng chiến chống Pháp. Tổng quan lịch sử báo chi cách mạng Việt Nam (1925-2010) của tập thé các nhà báo, nhà nghiên cứu biên soạn do Đào Duy Quát, Đỗ Quang Hưng, Vũ Duy Thông chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2010. Đây là một công trình nghiên cứu công phu ghi nhận chặng đường lịch sử 85 năm báo chí cách mạng, trong đó có một phần quan trọng nói về tình hình hoạt động của báo chí trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.