Luận án tiến sĩ: Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lãnh đạo xây dựng nông thôn mới (2010-2020) - Hoàng Công Vũ

Dưới đây là thông tin meta tags cho bài viết 'Đảng bộ Bắc Giang lãnh đạo xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020' trong format JSON: { "ai_description":

• Tác giả: Hoàng Công Vũ
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lãnh đạo xây dựng nông thôn mới từ năm 2010 đến năm 2020
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021

Tóm tắt

I. Tổng quan về xây dựng nông thôn mới tỉnh Bắc Giang

Xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước Việt Nam, được triển khai sâu rộng trên phạm vi toàn quốc. Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa X đặt nền tảng cho Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Đảng bộ tỉnh Bắc Giang nhanh chóng quán triệt và cụ thể hóa chủ trương này thành các nghị quyết, kế hoạch hành động phù hợp với điều kiện thực tế địa phương. Bắc Giang là tỉnh trung du miền núi phía Bắc, có nền kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn. Cơ cấu sản xuất nông thôn còn manh mún, hạ tầng thiết yếu chưa đồng bộ. Đời sống vật chất và tinh thần của nông dân còn nhiều khó khăn. Từ thực tiễn đó, Đảng bộ tỉnh xác định xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong giai đoạn 2010-2020. Mục tiêu nhằm thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị, nâng cao thu nhập, cải thiện toàn diện đời sống Nhân dân. Quá trình lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh đã trải qua nhiều giai đoạn với những cách làm sáng tạo, phù hợp.

1.1. Bối cảnh ra đời chủ trương xây dựng nông thôn mới

Trước năm 2010, nông thôn Việt Nam đối mặt nhiều thách thức. Năng suất lao động thấp, kết cấu hạ tầng yếu kém, ô nhiễm môi trường gia tăng. Khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn ngày càng rộng. Tại Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa X, Đảng ban hành Nghị quyết 26-NQ/TW với tầm nhìn chiến lược. Nghị quyết xác định nông nghiệp, nông dân, nông thôn là nhiệm vụ quan trọng. Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ra đời với 19 tiêu chí cụ thể. Các tiêu chí bao gồm quy hoạch, hạ tầng, sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa và môi trường. Chủ trương này đánh dấu bước ngoặt trong tư duy phát triển nông thôn toàn diện.

1.2. Mục tiêu và phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án của nghiên cứu sinh Hoàng Công Vũ đặt ra bốn mục tiêu chính. Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh trong xây dựng nông thôn mới. Thứ hai, phân tích chủ trương và quá trình chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh Bắc Giang qua hai giai đoạn 2010-2015 và 2015-2020. Thứ ba, nhận xét ưu điểm, hạn chế trong lãnh đạo xây dựng nông thôn mới. Thứ tư, đúc rút kinh nghiệm quý báu cho các địa phương tương đồng. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp lịch sử, logic, so sánh, phân tích tổng hợp tài liệu và điều tra thực tiễn. Nguồn tài liệu bao gồm 28 nghị quyết của Tỉnh ủy, văn bản của HĐND, UBND và các sở ban ngành.

II. Phân tích thực trạng lãnh đạo xây dựng nông thôn mới 2010 2020

Đảng bộ tỉnh Bắc Giang đã ban hành hệ thống nghị quyết, kế hoạch để lãnh đạo xây dựng nông thôn mới. Giai đoạn 2010-2015 tập trung vào khởi động, tuyên truyền và xây dựng nền tảng. Tỉnh ủy ban hành nghị quyết chuyên đề, thành lập Ban Chỉ đạo cấp tỉnh và cấp huyện. Công tác quán triệt được triển khai đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở trước tháng 5-2011. Hệ thống thông tin tuyên truyền sử dụng đa dạng phương tiện. Báo Bắc Giang, Đài Phát thanh-Truyền hình tỉnh xây dựng hàng chục chuyên đề, tọa đàm. Giai đoạn 2015-2020 chứng kiến sự chuyển biến mạnh mẽ hơn. Đảng bộ tỉnh ban hành các nghị quyết nâng cao chất lượng tiêu chí. Trọng tâm chuyển từ số lượng sang chất lượng các xã đạt chuẩn nông thôn mới. Phong trào thi đua xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu được phát động rộng rãi. Kết quả đạt được đáng ghi nhận nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Một số xã đạt chuẩn nông thôn mới nhưng chưa bền vững. Thu nhập nông dân tăng nhưng chưa đồng đều giữa các vùng miền.

2.1. Giai đoạn 2010 2015 Khởi động và triển khai chủ trương

Từ năm 2010 đến 2015, Đảng bộ tỉnh Bắc Giang tập trung vào công tác lãnh đạo ban đầu. Tỉnh ủy ban hành Nghị quyết chuyên đề về xây dựng nông thôn mới, xác định rõ quan điểm, mục tiêu và giải pháp. Ban Chỉ đạo các cấp được thành lập với sự tham gia của lãnh đạo chủ chốt. Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh với 6.000 tin bài, gần 2.500 pano áp phích, 1.000 đĩa tuyên truyền. Ba mươi nghìn tờ rơi được phát hành đến tận thôn, xóm. Tỉnh ưu tiên đầu tư hạ tầng giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế. Phong trào hiến đất làm đường được Nhân dân hưởng ứng tích cực. Đến năm 2015, nhiều xã đã đạt từ 10 đến 15 tiêu chí nông thôn mới.

2.2. Giai đoạn 2015 2020 Đẩy mạnh và nâng cao chất lượng

Giai đoạn 2015-2020, Đảng bộ tỉnh chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng. Các nghị quyết mới tập trung vào phát triển sản xuất hàng hóa, nâng cao thu nhập bền vững. Xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu và nông thôn mới nâng cao trở thành mục tiêu cụ thể. Đảng bộ tỉnh chỉ đạo chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị được khuyến khích mạnh mẽ. Vai trò của hợp tác xã nông nghiệp được củng cố và phát triển. Kết quả đến năm 2020, số xã đạt chuẩn nông thôn mới tăng đáng kể so với năm 2015. Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn cải thiện rõ rệt. Tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh theo từng năm.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả lãnh đạo xây dựng nông thôn mới

Từ phân tích thực tiễn, luận án đề xuất nhiều giải pháp nâng cao hiệu quả lãnh đạo. Giải pháp đầu tiên là hoàn thiện cơ chế hoạch định chủ trương của Đảng bộ tỉnh. Các nghị quyết cần bám sát thực tiễn, có tính khả thi cao. Giải pháp thứ hai là tăng cường năng lực tổ chức thực hiện của hệ thống chính trị. Ban Chỉ đạo các cấp cần được kiện toàn, nâng cao vai trò điều phối. Giải pháp thứ ba là huy động nguồn lực toàn diện. Nguồn vốn ngân sách cần được kết hợp hiệu quả với nguồn lực xã hội hóa. Giải pháp thứ tư là phát huy vai trò chủ thể của nông dân. Nhân dân phải được tham gia từ khâu quy hoạch đến giám sát thực hiện. Giải pháp thứ năm là đào tạo, bồi dưỡng cán bộ làm công tác nông thôn mới. Cán bộ cơ sở cần được trang bị kiến thức quản lý, kỹ năng vận động quần chúng. Mỗi giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có lộ trình cụ thể.

3.1. Hoạch định chủ trương và ban hành nghị quyết chuyên đề

Hoạch định chủ trương là khâu then chốt trong lãnh đạo xây dựng nông thôn mới. Đảng bộ tỉnh cần tiếp tục ban hành nghị quyết chuyên đề với nội dung cụ thể, thiết thực. Nghị quyết phải xuất phát từ điều kiện thực tế của từng địa phương. Quá trình xây dựng nghị quyết cần tham vấn ý kiến chuyên gia, cán bộ cơ sở và Nhân dân. Nội dung nghị quyết cần xác định rõ mục tiêu theo từng giai đoạn, từng nhóm tiêu chí. Cơ chế giám sát, kiểm tra việc thực hiện nghị quyết phải được quy định cụ thể. Việc đánh giá định kỳ giúp phát hiện kịp thời những bất cập để điều chỉnh. Nghị quyết cần có tính dự báo, thích ứng với biến động kinh tế-xã hội.

3.2. Tổ chức thực hiện và vai trò của hệ thống chính trị

Tổ chức thực hiện quyết định thành công của chương trình nông thôn mới. Hệ thống chính trị từ tỉnh đến cơ sở phải vào cuộc đồng bộ, quyết liệt. Ban Chỉ đạo cấp tỉnh đóng vai trò điều phối chung, tháo gỡ khó khăn vướng mắc. Cấp huyện chịu trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo các xã trên địa bàn. Cấp xã là nơi triển khai trực tiếp các công việc cụ thể. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị rất quan trọng. Các đoàn thể vận động đoàn viên, hội viên tích cực tham gia hiến đất, hiến công. Mô hình đảng viên tiên phong, gương mẫu tạo sức lan tỏa trong cộng đồng. Sự phối hợp giữa các sở, ban, ngành cần chặt chẽ, tránh chồng chéo.

IV. Kết luận và bài học kinh nghiệm từ xây dựng nông thôn mới

Luận án đã hệ thống hóa toàn bộ quá trình Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lãnh đạo xây dựng nông thôn mới từ năm 2010 đến năm 2020. Kết quả nghiên cứu cho thấy Đảng bộ tỉnh đã hoàn thành cơ bản các mục tiêu đề ra. Số xã đạt chuẩn nông thôn mới vượt kế hoạch giai đoạn. Kết cấu hạ tầng nông thôn được đầu tư đồng bộ, hiện đại hơn. Thu nhập của nông dân tăng gấp nhiều lần so với thời điểm bắt đầu chương trình. Tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, đời sống vật chất và tinh thần cải thiện rõ rệt. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng bộc lộ một số hạn chế. Chất lượng một số tiêu chí chưa bền vững, đặc biệt về môi trường và sản xuất. Khoảng cách phát triển giữa các vùng miền trong tỉnh vẫn còn đáng kể. Từ thực tiễn đó, luận án đúc rút năm nhóm kinh nghiệm chủ yếu. Các kinh nghiệm này có giá trị tham khảo cho các tỉnh trung du miền núi phía Bắc.

4.1. Thành tựu đạt được và những hạn chế cần khắc phục

Thành tựu nổi bật nhất là sự thay đổi toàn diện diện mạo nông thôn Bắc Giang. Hệ thống đường giao thông nông thôn được cứng hóa, bê tông hóa đạt tỷ lệ cao. Các thiết chế văn hóa, trường học, trạm y tế được đầu tư khang trang. Nông nghiệp phát triển theo hướng hàng hóa, ứng dụng công nghệ cao. Nhiều sản phẩm nông sản đạt chứng nhận OCOP, được thị trường đón nhận. Tuy nhiên, hạn chế còn tồn tại ở một số lĩnh vực. Môi trường nông thôn ở một số nơi chưa được xử lý triệt để. Năng lực lãnh đạo của một số đảng bộ cơ sở còn yếu. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa chưa đạt kỳ vọng. Tính bền vững của kết quả đạt được cần được củng cố thêm.

4.2. Kinh nghiệm rút ra cho các tỉnh có điều kiện tương đồng

Kinh nghiệm thứ nhất là sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng bộ tỉnh là nhân tố quyết định. Kinh nghiệm thứ hai là phải xây dựng hệ thống nghị quyết đồng bộ, có lộ trình phù hợp. Kinh nghiệm thứ ba là phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của nông dân trong xây dựng nông thôn mới. Kinh nghiệm thứ tư là huy động và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực, cả ngân sách và xã hội hóa. Kinh nghiệm thứ năm là gắn xây dựng nông thôn mới với cơ cấu lại nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn. Các tỉnh trung du miền núi phía Bắc có thể vận dụng phù hợp với điều kiện địa phương. Việc học hỏi kinh nghiệm cần linh hoạt, không áp dụng máy móc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Xây dựng nông thôn mới là một chủ trương chiến lược mang tầm vóc lịch sử của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hội nhập quốc tế. Quá trình này được đặt nền móng vững chắc từ Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn ("tam nông"), tiếp đó được thể chế hóa qua Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 ban hành Bộ tiêu chí quốc gia và Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia (MTQG) xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020. Trong bối cảnh đó, Bắc Giang – một tỉnh trung du miền núi thuộc vùng Đông Bắc Bắc Bộ với quy mô 382.200 ha diện tích tự nhiên, nơi cư dân nông thôn chiếm tới 90,4% dân số và gần 70% lực lượng lao động làm việc trong khu vực nông nghiệp (năm 2010) – là một địa bàn điển hình mang tính đại diện sâu sắc cho quá trình chuyển đổi cấu trúc nông thôn Việt Nam.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam của tác giả Hoàng Công Vũ với đề tài "Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lãnh đạo xây dựng nông thôn mới từ năm 2010 đến năm 2020" giải quyết một khoảng trống nghiên cứu then chốt (research gap): Sự thiếu vắng các công trình khoa học độc lập, có hệ thống và toàn diện dưới góc độ khoa học Lịch sử Đảng nhằm phân tích tiến trình lãnh đạo, cơ chế chuyển giao chủ trương, sự biến đổi trong phương thức chỉ đạo và tổng kết quy luật thực tiễn của một Đảng bộ cấp tỉnh qua trọn vẹn chu kỳ chiến lược 10 năm. Trước đó, các nghiên cứu về địa bàn Bắc Giang (như Thân Thị Huyền, 2018; Đỗ Đức Hà, 2014; Trần Sỹ Thanh, 2014) chủ yếu tiếp cận phân mảnh dưới lăng kính kinh tế học nông nghiệp, địa lý kinh tế hoặc xã hội học cục bộ.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết khoa học (Hypotheses) được xác lập chặt chẽ:

• RQ1: Quá trình nhận thức và chuyển biến tư duy lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Bắc Giang về phát triển nông nghiệp, nông thôn diễn ra như thế nào qua hai giai đoạn 2010 - 2015 và 2015 - 2020?
• RQ2: Đảng bộ tỉnh Bắc Giang đã hiện thực hóa các chủ trương của Trung ương thành các nghị quyết chuyên đề, đề án và cơ chế chỉ đạo cụ thể trên 5 trụ cột then chốt ra sao?
• RQ3: Những thành tựu đột phá, hạn chế lịch sử và bài học kinh nghiệm có giá trị quy luật nào được đúc kết từ thực tiễn lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Bắc Giang?
• H1: Sự chuyển dịch phương thức lãnh đạo từ can thiệp hành chính trực tiếp sang kiến tạo thể chế, khơi dậy nội lực cộng đồng là nhân tố quyết định tốc độ và chất lượng xây dựng nông thôn mới.
• H2: Việc gắn kết quy hoạch nông thôn với tái cơ cấu nông nghiệp hàng hóa tập trung (vải thiều Lục Ngạn, gà đồi Yên Thế) tạo ra sự phát triển bền vững về sinh kế, giải quyết mâu thuẫn giữa tích lũy nguồn lực và giảm nghèo đa chiều.

Khung lý thuyết của luận án dựa trên nền tảng Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về liên minh công - nông - trí thức, kết hợp lý luận về xây dựng Đảng cầm quyền và phát triển nông thôn hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn tỉnh Bắc Giang gồm 9 huyện, 1 thành phố với 202 xã trong khung thời gian 2010 - 2020, có so sánh đối chứng với các tỉnh trung du miền núi phía Bắc (Thái Nguyên, Phú Thọ, Lạng Sơn, Hòa Bình), tạo nên giá trị học thuật và thực tiễn vững chắc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được cấu trúc thành ba dòng tài liệu (research streams) chính:

Dòng nghiên cứu quốc tế về chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn: Frans Ellis (1994) trong Agricultural Policy in Developing Countries khẳng định đầu tư công của nhà nước giữ vai trò đòn bẩy kích hoạt sự tham gia kinh tế của hộ gia đình, song hiệu quả phụ thuộc tuyệt đối vào cơ chế phân bổ và giám sát vốn. Báo cáo của World Bank (1998) Agricultural and Environment, Perspectives on Sustainable Rural Development cảnh báo các quốc gia đang phát triển phải dung hòa giữa tăng trưởng sản xuất và bảo tồn hệ sinh thái (nước sạch, rừng, đất). Hanho Kim và Yong-Kee Lee (2004) khi khảo cứu chính sách nông nghiệp tại Hàn Quốc và Nhật Bản chỉ ra quỹ đạo tất yếu từ bảo hộ an ninh lương thực sang điều chỉnh cơ cấu hướng tới thị trường, thu hẹp khoảng cách nông thôn - thành thị. Bành Kiến Cường (2019) phân tích mô hình hiện đại hóa nông nghiệp đặc sắc Trung Quốc với trụ cột là ứng dụng công nghệ, đa nguyên hóa chức năng ngành nghề và đào tạo "nông dân kiểu mới".

Dòng nghiên cứu lý luận và tổng thể quốc gia về xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam: Chu Hữu Quý (1996) nhấn mạnh CNH, HĐH nông nghiệp là con đường thoát nghèo nhưng đòi hỏi công tác vận động quần chúng sâu rộng. Nguyễn Văn Bích (2007) phân tích quan hệ sản xuất và cơ chế quản lý sau 20 năm Đổi mới. Đặng Kim Sơn (2008) hệ thống hóa các học thuyết kinh tế nông nghiệp và bài học chuyển đổi cấu trúc từ các nền kinh tế Đông Á. Phạm Xuân Sơn và Nguyễn Cảnh (2009) phác thảo mô hình nông thôn mới như một kiểu tổ chức xã hội tiến bộ vượt bậc so với cấu trúc làng xã truyền thống. Hồ Xuân Hùng (2011), Lê Quốc Lý (2012), Vũ Văn Phúc (2012) làm rõ tính trường kỳ, phức tạp và yêu cầu phối hợp liên ngành của Chương trình MTQG.

Dòng nghiên cứu cấp địa phương và chuyên biệt: Nguyễn Viết Hưng (2012) nghiên cứu thực trạng Nam Định; Hà Hòa Bình (2012) tổng kết mô hình Vĩnh Phúc; Ngô Thị Lan Hương (2016) phân tích sự lãnh đạo của Đảng bộ TP. Hà Nội về phát triển nông nghiệp bền vững; Đỗ Đức Hà (2014), Trần Sỹ Thanh (2014), Thân Thị Huyền (2018) nghiên cứu các khía cạnh tổ chức chính trị, xây dựng thương hiệu nông sản và phân bố không gian nông nghiệp tại Bắc Giang.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập: Một trường phái nhấn mạnh cách tiếp cận "từ trên xuống" (top-down), ưu tiên đầu tư hạ tầng kỹ thuật và giải ngân vốn ngân sách nhà nước làm đòn bẩy; trường phái thứ hai bảo vệ quan điểm "từ dưới lên" (bottom-up), coi trọng sự chuyển biến nhận thức, năng lực tự quản của cộng đồng và sự tham gia tự nguyện của nông dân.

Luận án định vị chính xác ở giao điểm của hai luồng tư tưởng trên, khẳng định sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Bắc Giang là cầu nối chuyển hóa ý chí chính trị từ Trung ương thành động lực tự thân của cư dân nông thôn. Khi so sánh với kinh nghiệm phong trào Saemaul Undong (Hàn Quốc, 1970) về 3 trụ cột "Cần cù - Tự lực - Hợp tác" và mô hình Mỗi làng một sản phẩm (OVOP, Nhật Bản, 1970), luận án chỉ ra tính đặc thù của Việt Nam: Phát huy vai trò hạt nhân của tổ chức cơ sở Đảng trong việc lãnh đạo toàn diện hệ thống chính trị và nhân dân.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và phát triển hệ thống lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Công trình cụ thể hóa nguyên lý Mác - Lênin về vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử vào thực tiễn quản trị địa phương, chứng minh luận điểm: Nông dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà là chủ thể trung tâm của quá trình hiện đại hóa nông thôn.

Luận án xây dựng mô hình thể chế lãnh đạo cấp tỉnh (Provincial Party Leadership Model in Rural Transformation) bao gồm 4 mệnh đề lý thuyết:

1. Mệnh đề 1 (Định hướng & Quy hoạch): Năng lực ban hành nghị quyết chuyên đề sát hợp thực tiễn quyết định 80% tính khả thi của đồ án quy hoạch tổng thể.
2. Mệnh đề 2 (Tổ chức & Thể chế hóa): Sự thống nhất chỉ đạo thông qua Ban Chỉ đạo các cấp do người đứng đầu chính quyền làm Trưởng ban tạo ra cơ chế vận hành thông suốt, giảm thiểu xung đột thẩm quyền.
3. Mệnh đề 3 (Huy động nguồn lực): Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi", nội lực cộng đồng và xã hội hóa là động lực quyết định tốc độ hoàn thành các tiêu chí kết cấu hạ tầng.
4. Mệnh đề 4 (Phát triển sản xuất): Chuyển đổi từ sản xuất tự cung tự cấp sang liên kết chuỗi giá trị và xây dựng chỉ dẫn địa lý là điều kiện tiên quyết để duy trì tính bền vững của các tiêu chí kinh tế - xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều giữa 3 lý thuyết nền tảng:

• Lý luận Sử học Mác-xít và Lịch sử Đảng: Tiếp cận tiến trình lịch sử theo logic biện chứng, tôn trọng tính khách quan và cụ thể của hoàn cảnh lịch sử.
• Lý thuyết phát triển nông thôn đa chiều (Multidimensional Rural Development Theory): Đánh giá nông thôn mới trên cả 5 chiều kích: Thể chế - Kinh tế - Hạ tầng - Văn hóa/Môi trường - An ninh/Quốc phòng.
• Lý thuyết chuyển đổi thể chế địa phương (Local Institutional Transformation): Phân tích cơ chế chuyển giao quyền lực, phân cấp quản lý và sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội (Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Áp dụng phù hợp cho các tỉnh trung du miền núi có địa hình chia cắt, xuất phát điểm kinh tế thấp, tỷ lệ cư dân nông thôn trên 85%, sở hữu tiềm năng lớn về cây ăn quả, kinh tế đồi rừng và chăn nuôi bán công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường bản thể luận duy vật lịch sử và nhận thức luận duy vật biện chứng (Marxist Historical Dialectics). Thiết kế nghiên cứu theo mô hình đa tầng (multi-level archival and empirical design):

• Cấp độ vĩ mô (Tỉnh): Phân tích chủ trương Tỉnh ủy (Nghị quyết số 145-NQ/TU), các quyết định của UBND tỉnh (Quyết định 109-QĐ/TU, Quyết định 408/QĐ-UBND, Kế hoạch 623/KH-BCĐ).
• Cấp độ trung gian (Huyện): Khảo cứu sự điều phối của 10 Ban Chỉ đạo cấp huyện, thành phố.
• Cấp độ vi mô (Xã/Thôn): Đánh giá hoạt động của Ban Quản lý 202 xã và Tiểu ban Quản lý các thôn, bản, lấy xã điểm Tân Thịnh (huyện Lạng Giang) làm điển hình khảo cứu rút kinh nghiệm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu và xử lý tư liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Sưu tầm và phân loại văn kiện Đảng: Khai thác hệ thống văn kiện lưu trữ tại Văn phòng Tỉnh ủy Bắc Giang, HĐND, UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Văn phòng Điều phối NTM tỉnh Bắc Giang từ năm 2010 đến 2020.
2. Khảo sát dữ liệu thống kê chuỗi thời gian: Thu thập số liệu từ Niên giám Thống kê tỉnh Bắc Giang qua các năm 2005, 2010, 2015, 2020; các báo cáo sơ kết 5 năm và tổng kết 10 năm Chương trình MTQG xây dựng NTM.
3. Kiểm chứng chéo (Data & Method Triangulation): Đối chiếu chéo giữa 3 nguồn: Văn bản chỉ đạo chính thức $\leftrightarrow$ Báo cáo thống kê định lượng của các sở ngành $\leftrightarrow$ Kết quả khảo sát thực tế tại các vùng nông thôn (Lục Ngạn, Yên Thế, Việt Yên, Hiệp Hòa, Sơn Động).
4. Độ tin cậy và giá trị lịch sử: Đảm bảo tính chân thực của nguồn sử liệu gốc thông qua phương pháp phê phán sử liệu học (phê phán ngoại văn và phê phán nội dung), đảm bảo tính đại diện và khách quan khoa học.

Data và phân tích

Phân tích định tính lịch sử kết hợp với thống kê mô tả chuỗi thời gian (time-series descriptive analysis). Cơ sở dữ liệu bao trùm toàn bộ không gian địa lý tỉnh Bắc Giang:

Chỉ số / Đặc điểm	Giá trị năm 2010	Giá trị mốc can thiệp / Thành tựu	Nguồn dẫn chứng
Tổng diện tích đất tự nhiên	382.200 ha	123.000 ha đất NN; 110.000 ha lâm nghiệp	Niên giám Thống kê tỉnh
Tỷ lệ dân số nông thôn	90,4% (dân số 1,6 triệu)	Tập trung tại 203 xã, 9 huyện	Báo cáo Tỉnh ủy Bắc Giang
Lao động nông nghiệp	Gần 70%	Mục tiêu giảm còn 56% (2015)	Nghị quyết 145-NQ/TU [83]
Tỷ lệ hộ nghèo	10% (giảm từ 30,67% năm 2005)	Giảm sâu bền vững giai đoạn 2010 - 2020	Báo cáo Đảng bộ tỉnh [82]
Giá trị SX nông nghiệp/ha	47 triệu đồng/ha/năm	Tăng 1,8 lần so với 2005	Báo cáo Đại hội XVII [82]
Tỷ lệ phê duyệt quy hoạch NTM	18 xã (2010)	202/202 xã (100%) vào cuối năm 2013	Báo cáo UBND tỉnh [159]

Phương pháp so sánh lịch sử (comparative historical analysis) được vận dụng để làm rõ sự khác biệt về hiệu quả lãnh đạo giữa hai giai đoạn: Giai đoạn 2010 - 2015 (khởi động, định hình bộ máy, lập quy hoạch, làm điểm) và giai đoạn 2015 - 2020 (chỉ đạo chiều sâu, nâng cao tiêu chí, mở rộng diện bao phủ).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đột phá về thể chế hóa và kiện toàn bộ máy lãnh đạo: Ngày 03/3/2011, Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Quyết định số 109-QĐ/TU thành lập Ban Chỉ đạo tỉnh gồm 23 thành viên do Chủ tịch UBND tỉnh làm Trưởng ban. Tính đến tháng 5/2011, 100% huyện, thành phố hoàn thành thành lập Ban Chỉ đạo; đến hết năm 2011, 100% xã và thôn bản kiện toàn Ban Quản lý và Tiểu ban Quản lý, thiết lập mạng lưới điều hành xuyên suốt từ tỉnh đến tận cơ sở.
2. Hoàn thành thần tốc công tác quy hoạch chiến lược: Luận án dẫn chứng dữ liệu lịch sử xác thực: "Hết năm 2013 đã hoàn thành phê duyệt đồ án quy hoạch NTM cho 202/202 xã, đạt 100%" [159, tr. 12]. Đây là tiền đề khoa học sống còn giúp định hình không gian phát triển hạ tầng và bố trí không gian sản xuất đồng bộ.
3. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất gắn với thương hiệu hóa nông sản đặc thù: Luận án chỉ rõ Bắc Giang đã biến bất lợi của địa hình đồi rừng thành lợi thế cạnh tranh với các sản phẩm chủ lực quy mô lớn: Vải thiều Lục Ngạn, gà đồi Yên Thế, lúa thơm chất lượng cao, hình thành các vùng dồn điền đổi thửa, cánh đồng mẫu lớn và 33 làng nghề truyền thống đạt chuẩn.
4. Sức mạnh từ truyền thông và các phong trào thi đua quần chúng: Giai đoạn 2010 - 2015, toàn tỉnh triển khai "6.000 tin, bài, gần 2.500 pano áp phích, 1.000 đĩa tuyên truyền về các cơ chế chính sách phát triển sản xuất, 30.000 tờ rơi tuyên truyền NTM" [174, tr. 18], khơi dậy phong trào "cứng hóa giao thông nông thôn", biến nhận thức "Nhà nước làm cho dân" sang "Dân tự làm với sự hỗ trợ của Nhà nước".
5. Những hạn chế lịch sử được vạch rõ khách quan: Luận án không né tránh những khuyết điểm: Công tác quy hoạch ban đầu còn hình thức, sự tham gia của người dân ở khâu lập đồ án chưa sâu; cán bộ theo dõi NTM cấp xã chủ yếu là kiêm nhiệm, thường xuyên biến động; sản xuất nông nghiệp một số nơi còn manh mún, công nghiệp chế biến sau thu hoạch chưa tương xứng tiềm năng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ khoa học khẳng định tính đúng đắn của đường lối "tam nông" của Đảng; chứng minh rằng sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương có tính quyết định trong việc khơi thông nguồn lực văn hóa, xã hội và con người.
• Về mặt phương pháp luận: Đóng góp quy trình phân tích lịch sử chính trị học trong nghiên cứu các chương trình mục tiêu quốc gia cấp tỉnh, có thể chuyển giao áp dụng cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế - xã hội tại các địa phương khác.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Bài học về cơ chế "Nhà nước hỗ trợ xi măng, nhân dân đóng góp công sức và vật liệu" trong phong trào cứng hóa giao thông.
  • Cần sớm chuyên nghiệp hóa đội ngũ cán bộ chuyên trách NTM cơ sở, tránh tình trạng kiêm nhiệm gây gián đoạn công tác theo dõi và thực thi.
  • Phải ưu tiên quy hoạch vùng sản xuất hàng hóa trước khi đầu tư hạ tầng cơ bản nhằm đảm bảo nguồn lực hoàn vốn và nâng cao thu nhập thực chất cho người dân.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn nguồn dữ liệu định lượng vi mô: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các báo cáo lưu trữ, văn kiện chỉ đạo và số liệu thống kê hành chính cấp tỉnh/huyện; chưa tiến hành khảo sát bảng hỏi diện rộng (large-scale micro-econometric household survey) để phân tích kinh tế lượng về hàm thu nhập của hộ nông dân.
2. Giới hạn về khung thời gian: Điểm dừng nghiên cứu là năm 2020 – mốc tổng kết 10 năm Chương trình MTQG. Do đó, các biến động phức tạp thời kỳ hậu Covid-19 và tiến trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu giai đoạn 2021 - 2025 chưa được bao quát sâu.
3. Giới hạn về đánh giá rủi ro môi trường: Tác động ngoại sinh của biến đổi khí hậu, dịch bệnh trên cây trồng vật nuôi và vấn đề xử lý chất thải bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại các vùng chuyên canh vải thiều, chăn nuôi gà đồi chưa được mô hình hóa định lượng toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu sự chuyển đổi phương thức lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh trong giai đoạn chuyển đổi số nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới thông minh (2021 - 2030).
• Hướng 2: Đánh giá hiệu quả hoạt động và tính tự chủ tài chính của mô hình Hợp tác xã kiểu mới tại Bắc Giang sau khi hoàn thành các tiêu chí NTM.
• Hướng 3: Nghiên cứu so sánh chuyên sâu (comparative case study) giữa mô hình lãnh đạo của Bắc Giang với các tỉnh Đồng bằng sông Hồng (như Nam Định, Hà Nam) và vùng Tây Bắc (Sơn La, Hòa Bình).
• Hướng 4: Đánh giá biến động cấu trúc xã hội nông thôn và vấn đề di cư lao động nông nghiệp sang các khu công nghiệp tập trung trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử Đảng có độ tin cậy và tính hệ thống cao cho các viện nghiên cứu, trường đại học (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các trường Đại học Sư phạm). Dự báo tạo lập nguồn trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu về lịch sử kinh tế, lịch sử địa phương và chính sách công.
• Tác động chuỗi giá trị nông nghiệp (Industry/Agribusiness Transformation): Kết quả nghiên cứu về thương hiệu Vải thiều Lục Ngạn và Gà đồi Yên Thế cung cấp luận cứ thực tiễn cho các doanh nghiệp, tập đoàn bán lẻ trong việc liên kết hợp đồng tiêu thụ nông sản xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ và EU.
• Tác động hoạch định chính sách (Policy Influence): Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Giang, HĐND, UBND tỉnh trong việc ban hành các nghị quyết chuyên đề về nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu giai đoạn 2021 - 2025 và định hướng đến năm 2030.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Khẳng định giá trị nhân văn của chương trình xây dựng nông thôn mới trong việc nâng cao chỉ số hạnh phúc, cải thiện hạ tầng y tế, giáo dục (tỷ lệ trường chuẩn quốc gia đạt 60% năm 2010 và tiếp tục tăng mạnh), bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc (Kinh, Nùng, Tày, Sán Dìu, Dao) và giữ vững an ninh chính trị cơ sở.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lịch sử Đảng, Chính trị học, Quản lý công: Kế thừa khung phân tích, phương pháp xử lý tư liệu lịch sử và tiếp cận các khoảng trống nghiên cứu mở rộng về quản trị địa phương.
• Các nhà khoa học, giảng viên lý luận chính trị: Sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo chuyên sâu, phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy các chuyên đề về đường lối Đổi mới của Đảng và chính sách tam nông.
• Hợp tác xã nông nghiệp và doanh nghiệp nông nghiệp - thực phẩm: Tiếp cận các bài học kinh nghiệm về liên kết sản xuất, dồn điền đổi thửa, xây dựng thương hiệu nông sản sạch và phát triển thị trường tiêu thụ.
• Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh, huyện, xã: Nhận diện rõ các "điểm nghẽn" trong thực thi chính sách, từ đó đổi mới phương thức chỉ đạo, điều hành, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, vận động quần chúng tại cơ sở.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết nổi bật nhất là việc luận chứng và mô hình hóa thành công cơ chế lãnh đạo toàn diện của một Đảng bộ cấp tỉnh đối với chương trình phát triển nông thôn đa mục tiêu. Luận án mở rộng trực tiếp Lý luận Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về liên minh công - nông trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chứng minh rằng sự lãnh đạo của Đảng không thay thế quản lý nhà nước mà đóng vai trò định hướng chính trị, kiến tạo thể chế và huy động sức mạnh đại đoàn kết toàn dân.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu của Thân Thị Huyền (2018) chỉ dừng ở góc độ địa lý kinh tế hay Đỗ Đức Hà (2014) chỉ khảo sát vai trò đoàn thể, luận án của Hoàng Công Vũ thực hiện bước tiến phương pháp luận mang tính hệ thống: Kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử (phục dựng tiến trình 10 năm theo trình tự biên niên 2010 - 2015 và 2015 - 2020) với phương pháp lôgíc (phân tích 5 trụ cột nội dung chỉ đạo), kết hợp phê phán sử liệu học với kiểm chứng chéo số liệu thống kê chuỗi thời gian của 202 xã.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Phát hiện cho thấy: Địa phương nào ban đầu nóng vội chạy theo việc hoàn thành các tiêu chí "cứng" (như xây dựng trụ sở xã, nhà văn hóa hoành tráng) mà coi nhẹ tiêu chí "mềm" (tổ chức lại sản xuất, nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường) thì sau khi đạt chuẩn NTM đều gặp khó khăn lớn về nợ đọng xây dựng cơ bản và tiêu chí thiếu tính bền vững. Ngược lại, những nơi tập trung vào dồn điền đổi thửa, cứng hóa giao thông nội đồng và phát triển sản phẩm chủ lực (Lục Ngạn, Hiệp Hòa) lại duy trì được sự đồng thuận và tốc độ phát triển vượt trội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng hệ thống phụ lục khoa học chi tiết gồm 187 trang lưu trữ đầy đủ danh mục văn kiện, biểu mẫu thống kê tiến độ 19 tiêu chí của 202 xã, trích lục các chỉ thị, kế hoạch của Tỉnh ủy và UBND tỉnh Bắc Giang. Quy trình thu thập, phân loại và phân tích tư liệu lịch sử Đảng được mô tả minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình trên các địa bàn tỉnh, thành khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo ra sao? Trả lời: Luận án đề xuất khung chương trình nghiên cứu giai đoạn 2021 - 2030 tập trung vào 3 trụ cột: (1) Quản trị rủi ro sinh thái và biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp công nghệ cao; (2) Tác động của chuyển đổi số và thương mại điện tử đến tiêu thụ nông sản làng nghề; (3) Nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở Đảng khu vực nông thôn trước áp lực đô thị hóa và công nghiệp hóa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Công Vũ là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc, thể hiện rõ 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện và sâu sắc tiến trình Đảng bộ tỉnh Bắc Giang quán triệt, vận dụng sáng tạo Nghị quyết 26-NQ/TW của Trung ương vào điều kiện thực tiễn của một tỉnh trung du miền núi giai đoạn 2010 - 2020.
2. Luận giải khách quan, khoa học những thành tựu vượt bậc về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hoàn thành 100% quy hoạch 202 xã, xây dựng hạ tầng giao thông và khẳng định vị thế dẫn đầu các tỉnh phía Bắc về sản xuất nông sản hàng hóa xuất khẩu.
3. Thẳng thắn chỉ rõ các khuyết điểm, hạn chế và phân tích sâu sắc các nguyên nhân khách quan, chủ quan trong quá trình chỉ đạo thực hiện các tiêu chí môi trường, quy hoạch và tổ chức bộ máy cơ sở.
4. Đúc kết hệ thống bài học kinh nghiệm mang tính quy luật: Giữ vững vai trò hạt nhân lãnh đạo của Đảng; phát huy thực chất quyền làm chủ của nhân dân theo phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng"; gắn xây dựng NTM với tái cơ cấu kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái.
5. Mở ra các hướng tiếp cận liên ngành mới giữa Lịch sử Đảng, Chính trị học phát triển và Kinh tế học nông nghiệp, cung cấp luận cứ khoa học tin cậy phục vụ chiến lược phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh của tỉnh Bắc Giang cũng như cả nước trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề hiện đại hóa nông nghiệp theo đặc sắc Trung Quốc với các giải pháp như: Lấy điều kiện vật chất hiện đại trang bị cho nông nghiệp; áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại vào sản xuất nông nghiệp; phát huy hệ thống ngành nghề hiện đại để phát triển nông nghiệp; coi trọng ý tưởng hiện đại dẫn dắt nông dân và bồi dưỡng nông dân kiểu mới để phát triển nông nghiệp. Các nghiên cứu về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam 1. Các nghiên cứu chung về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam Chu Hữu Quý (1996), Phát triển toàn diện kinh tế - xã hội nông thôn, nông nghiệp Việt Nam [61] tác giả khái quát thành tựu nông nghiệp, nông thôn đạt được từ năm 1981 đến năm 1996, đồng thời nhấn mạnh vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn vẫn là nỗi trăn trở, suy tư của toàn xã hội Việt Nam. Từ đó đặt ra yêu cầu phải có chiến lược phát triển đúng đắn thì nông nghiệp, nông thôn Việt Nam mới không có nguy cơ tụt hậu.

Do vậy, vấn đề 14 đặt ra ở nước ta là chủ trương tiếp tục phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững; đổi mới và phát triển KT - XH. Công trình gồm 16 vấn đề về đề tài nông nghiệp, nông thôn, nông dân, đề cập những vấn đề có tính lý luận được thể hiện trong đường lối, chủ trương, chính sách, trong mỗi chỉ thị, nghị quyết của Đảng và Nhà nước trong quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Đồng thời, cuốn sách cũng nêu lên những kinh nghiệm có tính tổng kết qua việc chỉ đạo thực hiện đường lối chính sách nói trên, nhất là từ sau khi tiến hành đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp. Vấn đề bao trùm trong việc triển khai thực hiện có kết quả chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trên từng lĩnh vực, từng địa bàn là các tổ chức đảng phải dày công tiến hành công tác vận động quần chúng, nông dân, thông qua các cơ quan Nhà nước, các đoàn thể chính trị - xã hội và cán bộ, đảng viên.

Cuốn sách được hình thành trên cơ sở tập hợp các bài viết, bài tham luận của các nhà nghiên cứu, các cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo về kinh tế, nông nghiệp ở các ngành, các cấp ở Trung ương và một số địa phương, cơ sở. Tư tưởng nổi bật của các bài viết đều khẳng định CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn là chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước, là con đường tất yếu để đưa nông nghiệp, nông thôn Việt Nam thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu. Do vậy, phải phát huy tối đa nội lực, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, cần kiệm để đẩy mạnh CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn. Nguyễn Văn Bích (2007), Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam sau 20 năm đổi mới - Quá khứ và hiện tại [11], đã nhìn nhận một cách toàn diện lịch sử phát triển nông nghiệp, nông thôn và nông dân Việt Nam trong thế kỷ XX, nhất là 20 năm đổi mới.

Cuốn sách làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn trong nông nghiệp, nông thôn về quan hệ sản xuất, cơ chế quản lý. Đặc biệt đã 15 nêu được bối cảnh của sự phát triển nền kinh tế nước ta nói chung, nền nông nghiệp, nông thôn nói riêng. Đặng Kim Sơn (2008), Công nghiệp hóa nông nghiệp - Lý luận thực tiễn và triển vọng áp dụng ở Việt Nam [66] đã điểm lại một số học thuyết kinh tế trong phát triển nông nghiệp như: Các lý thuyết phát triển nông nghiệp theo giai đoạn, lý thuyết liên kết giữa các lĩnh vực kinh tế, lý thuyết về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường; giới thiệu thực tiễn thành công và thất bại của một số nền kinh tế châu Á điển hình như: Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, Trung Quốc trong quá trình phát triển nông nghiệp và trong bối cảnh tiến hành công nghiệp hóa; từ đó tóm lược một số bài học kinh nghiệm và lý luận phát triển chính thức rút ra từ công nghiệp hóa; đề nghị về chính sách, cách tiến hành để phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam trong giai đoạn tới. Phạm Xuân Sơn, Nguyễn Cảnh (2009), Xây dựng mô hình nông thôn mới ở nước ta hiện nay [69], khẳng định mô hình xây dựng NTM là tổng thể các đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, khác với mô hình nông thôn truyền thống ở tính tiên tiến về mọi mặt; qua đó phân tích chủ yếu ba vấn đề: Nông thôn Việt Nam trước yêu cầu mới; hình dung ban đầu về những tiêu chí của mô hình NTM; những nhân tố chính của của mô hình NTM như KT- XH, văn hóa, con người, môi trường.

Các nội dung trên trong cấu trúc mô hình NTM có nhiều mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Trong đó Nhà nước đóng vai trò chủ đạo, Nhân dân tự nguyện tham gia, chủ động trong thực thi chính sách. Hồ Xuân Hùng (2011), Xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng lâu dài của Đảng và Nhân dân ta [41], đã khẳng định để Nghị quyết 26 đạt được mục tiêu đề ra về xây dựng NTM, cần phải có quyết tâm, nguồn lực và thời gian để thực hiện Chương trình theo những nội dung: Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT - XH hiện đại; tập trung chuyển dịch cơ cấu lao động 16 trong nông thôn; tăng thu nhập gấp 2 - 3 lần hiện nay… Tác giả cũng khẳng định Việt Nam xây dựng NTM trong điều kiện còn nhiều khó khăn nên phải lâu dài. Công việc đó là sự nghiệp cách mạng mới lâu dài của toàn Ðảng và toàn dân; nhấn mạnh một số biện pháp và điều kiện nhằm thực hiện 19 tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM trong giai đoạn hiện nay.

Lê Quốc Lý (2012), Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn [50] khẳng định, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn cũng phát sinh nhiều vấn đề phức tạp. Cuốn sách nghiên cứu toàn diện về kết quả và quá trình tác động của tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam, trong đó có những yếu tố hình thành nên diện mạo NTM. Vũ Văn Phúc (Chủ biên, 2012), Xây dựng nông thôn mới những vấn đề lý luận và thực tiễn [59] gồm 33 bài viết của các nhà khoa học, lãnh đạo các cơ quan Trung ương, địa phương, các ngành, các cấp về xây dựng NTM với những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm quốc tế về xây dựng NTM; thực tiễn xây dựng NTM ở Việt Nam. Báo Nhân dân (2013), Gỡ khó cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn [10] là tuyển tập 38 tác phẩm báo chí chọn lọc hưởng ứng Cuộc thi viết về “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn”.

Các tác phẩm thuộc nhiều thể loại báo chí sinh động, đề cập đến mọi lĩnh vực của nông nghiệp, nông dân, nông thôn đang được xã hội quan tâm. Từ đó, các bài viết phân tích, đề xuất những giải pháp cùng Nhà nước và các ngành, các cấp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn, góp phần thiết thực vào phát triển nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân ở nông thôn. Nguyễn Văn Quý (2018), “Xây dựng nông thôn mới theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7, khóa X của Đảng - Một số kết quả” [63] trên cơ sở đánh giá diện tích tự nhiên, lực lượng lao động của cư dân nông thôn tác giả 17 luận giải chủ trương, đường lối phát triển nông nghiệp, xây dựng NTM của Đảng và Nhà nước. Từ chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng bài viết nêu kết quả bước đầu đạt được.

Bên cạnh đó bài viết cũng chỉ ra một số hạn chế cần tập trung khắc phục và đưa ra kiến nghị trên 10 nội dung cơ bản cần tập trung thực hiện để Chương trình tiến hành trên phạm vi cả nước đạt kết quả cao nhất theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7, khóa X đề ra. Các nghiên cứu về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và xây dựng nông thôn mới ở các vùng miền, địa phương Nguyễn Cao Chương (2012), Phát triển kinh tế nông thôn tỉnh Quảng Bình trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa [18]. Tác giả hệ thống hóa lý luận về phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế. Tác giả khẳng định, vấn đề phát triển kinh tế nông thôn Quảng Bình cần phải được quan tâm.

Do đó cần phải nghiên cứu việc phát triển các doanh nghiệp nông thôn làm tăng giá trị sản xuất, để tạo việc làm tăng thu nhập cho nông dân. Đồng thời phải tăng cường vai trò quản lý nhà nước, ban hành các cơ chế tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế nông thôn phát triển trong đó cần quan tâm đến việc giảm các loại thuế, phí không cần thiết để giảm bớt gánh nặng cho nông dân. Luận án góp phần vào hoạch định chính sách quản lý, khai thác tiềm năng nguồn lực, lợi thế cho phát triển kinh tế nông thôn. Nguyễn Viết Hưng (2012), “Thực trạng nông nghiệp, nông thôn Nam Định, các giải pháp và một số kinh nghiệm bước đầu trong thực hiện Chương trình xây dựng nông thôn mới” [59] là bài viết đăng trong cuốn sách Xây dựng nông thôn mới những vấn đề lý luận và thực tiễn của tác giả Vũ Văn Phúc (Chủ biên).

Bài viết đánh giá thực trạng nông nghiệp, nông thôn tỉnh Nam Định, khẳng định mô hình NTM đang được triển khai và đạt được những kết quả bước đầu. Bên cạnh những thành tựu đạt được, tác giả nêu một số khó khăn, tồn tại, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân của 18 những tồn tại và đúc rút 6 kinh nghiệm bước đầu quá trình xây dựng NTM trên địa bàn tỉnh Nam Định và đưa 3 kiến nghị với Nhà nước, Chính phủ, Ban Bí thư Trung ương Đảng để Nam Định tiếp tục triển khai có hiệu quả Chương trình MTQG xây dựng NTM ở Nam Định. Hà Hòa Bình (2012), “Vĩnh Phúc xây dựng nông thôn mới - kết quả mô hình và những bài học kinh nghiệm” [59] là bài viết đăng trong cuốn sách Xây dựng nông thôn mới những vấn đề lý luận và thực tiễn của tác giả Vũ Văn Phúc (Chủ biên) khẳng định: “Vĩnh Phúc xác định “tam nông” có vai trò hết sức quan trọng đối với sự thành công của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nói chung, mỗi địa phương nói riêng” [59, tr.