Giáo Trình Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản

Giáo trình nghiên cứu kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt nghề nuôi trồng thuỷ sản cao đẳng, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên kỹ thuật.

• Người hướng dẫn: Lê Phan Anh Phụng
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN
• Nội dung của mô đun:
• 1. CHƯƠNG 1: SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI
• 1.1. Đặc điểm thành thục sinh dục của cá
• 1.1.1. Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ SINH SẢN CÁ
• 2.1. Ảnh hưởng của các yếu tố bên trong
• 2.1.1. Ảnh hưởng của tuyến giáp trạng đối với sự thành thục của cá
• 2.1.2. Ảnh hưởng của tuyến thượng thận đối với sự thành thục của cá
• 2.2. Ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài
• 2.2.1. Dòng nước và chất nước
• 2.2.2. Ánh sáng và một số yếu tố thủy lý hóa
• 2.3. Sự chín trứng và rụng trứng ở cá
• 2.4. Sự phát triển của phôi cá
• 2.4.1. Giai đoạn trương nước
• 2.4.2. Sự phân cắt của trứng
• 2.4.3. Sự phát triển hậu phôi
• 2.5. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới sự phát triển của phôi cá
• 2.5.1. Thời kỳ nhạy cảm của phôi
• 2.5.2. Địch hại của phôi
• 2.5.3. Hàm lượng các chất khí hòa tan
• 2.5.4. Các kiểu dị hình ở phôi cá
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÍCH THÍCH TỐ CHO CÁ SINH SẢN
• 3.1. Các loại kích thích tố sử dụng trên cá
• 3.2. Phương pháp sử dụng kích thích tố kích thích cá sinh sản
• 3.2.1. Chia kích tố nhiều lần với liều lượng thấp
• 3.2.2. Kết hợp hai hoặc nhiều kích thích tố
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới tác dụng của kích thích tố
• 3.3.1. Mùa vụ sinh sản
• 3.3.2. Cách tiêm kích dục tố
• 3.3.3. Các yếu tố môi trường
• 4. CHƯƠNG 4: KỸ THUẬT SẢN XUẤT GIỐNG
• 4.1. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng dính
• 4.1.1. Đặc điểm sinh học một số loài nhóm cá đẻ trứng dính
• 4.2. Kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ nhóm cá đẻ trứng nổi
• 4.3. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng nổi
• 4.3.1. Đặc điểm sinh học một số loài nhóm cá đẻ trứng nổi
• 4.3.2. Nuôi vỗ cá bố mẹ
• 4.4. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng bán trôi nổi
• 4.4.1. Đặc điểm sinh học một số loài nhóm cá đẻ trứng bán trôi nổi
• 5. CHƯƠNG 5: KỸ THUẬT ƯƠNG CÁ GIỐNG
• 5.1. Một số đặc điểm sinh học của cá con
• 5.1.1. Đặc điểm dinh dưỡng của cá
• 5.2. Quy trình ương nuôi cá giống
• 5.3. Kỹ thuật ương một số loài cá
• 6. CHƯƠNG 6: VẬN CHUYỂN CÁ GIỐNG
• 6.1. Những yếu tố ảnh hưởng tới cá khi vận chuyển
• 6.1.1. pH của nước
• 6.1.2. Ảnh hưởng của áp suất
• 6.2. Một số biện pháp kỹ thuật nâng cao tỷ lệ cá sống khi vận chuyển
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt là một lĩnh vực quan trọng trong ngành nuôi trồng thủy sản. Việt Nam với hệ thống sông ngòi phong phú và bờ biển dài tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển ngành này. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên đang gặp nhiều thách thức. Do đó, việc chủ động sản xuất giống cá nước ngọt là cần thiết để đảm bảo nguồn cung thực phẩm bền vững.

1.1. Đặc Điểm Sinh Học Của Cá Nước Ngọt

Cá nước ngọt có nhiều loài với đặc điểm sinh học khác nhau. Những yếu tố như tuổi thành thục, khối lượng thành thục và chu kỳ sinh sản ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh sản của cá. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất giống.

1.2. Vai Trò Của Giống Cá Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Giống cá đóng vai trò quyết định trong năng suất và chất lượng sản phẩm nuôi trồng. Việc sản xuất giống cá nước ngọt không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn cải thiện chất lượng thực phẩm cho người tiêu dùng.

II. Thách Thức Trong Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc phụ thuộc vào giống tự nhiên dẫn đến tình trạng thiếu hụt về số lượng và chất lượng. Hơn nữa, các yếu tố môi trường như ô nhiễm nước và biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của cá giống.

2.1. Vấn Đề Thiếu Hụt Giống Cá

Sự thiếu hụt giống cá chất lượng cao đang là một vấn đề lớn. Nguồn giống tự nhiên không đủ đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Việc sản xuất giống nhân tạo là giải pháp cần thiết để khắc phục tình trạng này.

2.2. Ảnh Hưởng Của Môi Trường Đến Sản Xuất Giống

Môi trường sống của cá giống rất quan trọng. Ô nhiễm nước và sự thay đổi nhiệt độ có thể làm giảm tỷ lệ sống và chất lượng cá giống. Cần có các biện pháp quản lý môi trường hiệu quả để đảm bảo sự phát triển của cá.

III. Phương Pháp Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt Hiệu Quả

Để sản xuất giống cá nước ngọt hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng kích thích tố và quản lý môi trường là những yếu tố quan trọng trong quy trình sản xuất giống.

3.1. Quy Trình Sản Xuất Giống Cá

Quy trình sản xuất giống cá bao gồm các bước từ chọn giống, nuôi vỗ đến kích thích sinh sản. Mỗi bước cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo chất lượng cá giống đạt yêu cầu.

3.2. Sử Dụng Kích Thích Tố Trong Sinh Sản

Kích thích tố là công cụ quan trọng trong việc kích thích cá sinh sản. Việc sử dụng đúng loại và liều lượng kích thích tố sẽ giúp tăng tỷ lệ thành công trong sản xuất giống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt đã được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn. Nhiều trại sản xuất giống đã thành công trong việc cung cấp giống cá chất lượng cao cho thị trường. Điều này không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn nâng cao giá trị kinh tế cho người nuôi.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Giống Cá

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sản xuất giống cá nước ngọt có thể cải thiện năng suất nuôi trồng. Các giống cá được sản xuất nhân tạo có khả năng thích nghi tốt hơn với điều kiện nuôi.

4.2. Thực Tiễn Ứng Dụng Kỹ Thuật Nuôi Vỗ

Kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ và quản lý môi trường nước là rất quan trọng. Việc áp dụng các biện pháp này giúp tăng tỷ lệ sống và chất lượng cá giống.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai. Với sự hỗ trợ của công nghệ và nghiên cứu khoa học, ngành nuôi trồng thủy sản sẽ ngày càng phát triển bền vững. Cần có các chính sách hỗ trợ để khuyến khích sản xuất giống cá chất lượng cao.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Ngành Nuôi Trồng Thủy Sản

Ngành nuôi trồng thủy sản sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Việc sản xuất giống cá nước ngọt sẽ đóng góp quan trọng vào việc đảm bảo an ninh thực phẩm cho đất nước.

5.2. Các Giải Pháp Để Nâng Cao Chất Lượng Giống Cá

Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao chất lượng giống cá. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ sẽ giúp cải thiện quy trình sản xuất giống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI MH18-01 Giới thiệu: Sinh sản là đặc trưng cơ bản của sinh vật (cá) nhằm tạo ra thế hệ mới duy trì và phát triển nòi giống, là hoạt động sống thể hiện cao nhất sự thích nghi với điều kiện sống của loài. Mục tiêu: + Kiến thức: Trình bày được đặc điểm thành thục sinh dục của cá, các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục và thang bậc phân chia các giai đoạn thành thục của tuyến sinh dục đực cái. + Kỹ năng: Nhận biết được cấu tạo và các giai đoạn phát triển của tế bào sinh dục. + Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Đam mê công việc, có đạo đức nghề nghiệp, tác phong công nghiệp và ý thức tổ chức kỷ luật tốt trong quá trình làm việc.

Đặc điểm thành thục sinh dục của cá 1.1 Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá Theo Thành và Kiểm (2009), tuổi thành thục của các loài cá được định nghĩa là thời gian sớm nhất mà cá có thể tạo ra những sản phẩm sinh dục (trứng ở cá cái và tinh trùng ở cá đực) để sinh sản và tạo ra cá con. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá được tính kể từ lúc cá nở đến khi cá tạo sản phẩm sinh dục lần đầu trong đời. Tuổi thành thục sẽ khác nhau tùy theo loài, vùng địa lý cá phân bố và các yếu tố thức ăn và các yếu tố môi trường của điều kiện sống. Thậm chí, ở những điều kiện địa lí khác biệt trong một vùng địa lí nhỏ cũng dẫn đến sự khác bệt về tuổi thành thục của cá (Bảng 1.1) Khối lượng thành thục là khối lượng của cá trong quá trình sinh trưởng và phát triển mà ở đó, cá bắt đầu thành thục sinh dục.

Khối lượng thành thục lần đầu của cá cũng biến động rất lớn. Cá có thể thành thục sinh dục và sinh sản lần đầu khi khối lượng cá nhỏ hơn rất nhiều so với khối lượng thành thục bình quân của loài (Kiểm, 2004). Ví dụ: Khối lượng thành thục của cá mè trắng Việt Nam là 2 kg tương ứng với 24 tháng tuổi, nhưng cũng có thể gặp những cá thể thành thục khi khối lượng chỉ đạt 0,3−0,4 kg. 1 Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Đồng bằng Sông Cửu Đồng bằng Sông Loài cá Long Hồng Tra 35-40 - Lóc đồng 9-10 10-12 Lóc bông 20-22 - Trôi Ấn Độ 15-16 16-18 Chép 8-9 9-10 Mè trắng 20-22 24-26 Mè hoa 20-22 24-26 Trắm cỏ 20-22 24-26 Sặc rằn 8-9 - Rô đồng 8-9 9-10 Mè vinh, he 8-9 - vàng Trê vàng 8-9 10-11 Bống tượng 8-10 - Bảng 1.

1 Tuổi thành thục của một số loài cá nuôi của Việt Nam Theo Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá sẽ thay đổi đáng kể thay đổi khi môi trường sống của cá thay đổi. Cá sống ở vĩ độ cao, nhiệt độ thấp thì có tuổi thành thục lần đầu cao hơn so với cá cùng loài nhưng sống ở vĩ độ thấp có nhiệt độ cao Ví dụ: Cá chép sống ở Amur (thuộc liên Xô cũ) sau 4 năm tuổi mới thành thục và khối lượng tương ứng 2,5−3,5 kg/con. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cá chép thành thục khi được 12 tháng tuổi, cá biệt cá 8−9 tháng tuổi đã thành thục với khối lượng 0,3−0,5 kg/con. Chế độ dinh dưỡng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành thục của cá.

Những nơi có đủ dinh dưỡng cá thành thục nhanh hơn, khối lượng cá lớn hơn và hệ số thành thục cao hơn (Kiểm, 2004). Vì vậy, khi cá đến tuổi thành thục, để cá phát triển tốt sản phẩm sinh dục, cần cho cá ăn đầy đủ dinh dưỡng, nhất là thành phần đạm. Trong khi đó, trong nuôi thương phẩm một số loài cá có tuổi thành thục sớm, cần giảm hàm lượng protein để cá không mang trứng vì một khi tuyến sinh dục cá phát triển (nhất là cá cái), cá sẽ chậm lớn. Từ những vấn đề nêu trên 2 cho thấy, tuổi thành thục và khối lượng thành thục lần đầu của cá không có mối tương quan rõ rệt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện sống (Kiểm, 2004).

Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ Theo Thành và Kiểm (2009), sự thay đổi các yếu tố môi trường trong năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành thục và mùa vụ sinh sản của cá. Tùy loài, cá có thể sinh sản một lần hoặc nhiều lần trong năm. Trong tự nhiê, cá sẽ sinh sản vào những thời điểm có lợi nhất về môi trường (thức ăn, oxy, nhiệt độ, dòng chảy, môi trường sống,…) cho sự tồn tại sinh trưởng và phát triển của phôi và cá con một khi chúng nở ra. Quá trình phát triển của tế bào sinh dục theo một trình tự nhất định và lặp lại nhiều lần trong chu kỳ sống.

Quy luật thành thục sinh dục của các loài cá giống nhau, chúng chỉ khác nhau ở thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục và quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài (Kiểm, 2004). Ở nước ta, cá ở miền Bắc thường sinh sản tập trung vào tháng cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 trong khi cá ở miền Nam có xu hướng sinh sản vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 dương lịch (Thành và Kiểm, 2009). Theo Kiểm (2004), những loài cá sinh sản một lần trong năm, ngoài tự nhiên thường có thời gian hoàn thành chu kỳ thành thục dài hơn so với các loài cá sinh sản nhiều lần trong năm. Đối với cá sinh sản nhiều lần trong năm, cá thương sinh sản nhiều (cả về sức sinh sản và số lượng cá thể tham gia sinh sản) vào mùa chính và sẽ sinh sản ít hơn vào các mùa khác trong năm: cá chép, rô phi, cá lóc (Kiểm và Thành, 2009).

Sau khi cá sinh sản xong, tuyến sinh dục trải qua quá trình thoái hóa và tái hấp thu và tuyến sinh dục sẽ trở về giai đoạn II hay III tùy loài (Kiểm, 2004). Những loài cá đẻ nhiều lần trong năm thì sau khi hoàn thành quá trình thoái hóa, tuyến sinh dục trở về giai đoạn III trong khi tuyến sinh dục trở về giai đoạn II đối với cá đẻ một lần trong năm. Thời gian để cá hoàn thành sự thoái hóa và tái hấp thu sản phẩm sinh dục thường tương đương với thời gian tạo trứng và thời gian này cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là nhiệt độ và sự đồng đều của tế bào trứng. Nếu sau khi cá đẻ xong, gặp nhiệt độ thấp, thời gian thoái hóa, tái hấp thu kéo dài và ngược lại (Kiểm, 2004).

Tuy nhiên, ở điều kiện cụ thể trong các ao nuôi vỗ thì thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục của cá có thể thay đổi. Một trong những nguyên nhân có tác dụng làm cá thay đổi chu kỳ sinh sản đó là vấn đề dinh dưỡng (Kiểm, 2004). Trong các nhóm loài động vật có xương sống, cá là nhóm có sức sinh sản cao nhất (Thành và Kiểm, 2009). Nguyên nhân có thể là do đặc tính tiến hóa thích 3 nghi của các loài cá để bù vào lượng trứng không được thụ tinh (thường thấp trong môi trường tự nhiên) và khả năng sống của phôi và cá bột cũng không cao (Thành và Kiểm, 2009).

Sức sinh sản sẽ biến động khác nhau tùy theo loài. Cá đẻ trứng kích thước lớn và có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản thấp trong khi những loài đẻ trứng nhỏ không có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản cao hơn (Thành và Kiểm, 2009). 2 Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Loài cá Đường kính trứng Sức sinh sản Tập tính bảo vệ (mm) (trứng/g cá cái) trứng Mè trắng 1,1-1,2 100-150 Không Mè hoa 1,2-1,3 100-150 Không Trắm cỏ 1,1-1,2 100-150 Không Trôi trắng 0.9-1,0 400-500 Không Trôi đen 0,8-0,9 400-500 Không Chép 1,1-1,2 100-150 Không Mè vinh 0,2-0,3 800-1000 Không Tra 0,9-1,0 40-50 Không Cá lóc 1,1-1,2 40-50 Có Cá trê 1,2-1,3 40-50 Không Tai tượng 2,0-3,0 2-3 Có Bống tượng 0,2-0,3 500-600 Có Sặc rằn 0,2-0,3 200-300 Không Rô đồng 0,2-0,3 200-300 Không Cá hường 0,2-0,3 200-300 Không 4 Nàng hai 3,0-4,0 0,4-0,5 Có 2. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái Mayen đã chia sự phát triển của tế bào trứng ra một số giai đoạn sau (trích dẫn bởi Kiểm, 2004): thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng và thời kỳ thành thục và rụng trứng.

Thời kỳ phân cắt (sinh sản) Các noãn nguyên bào nguyên thủy trải qua một số lần phân chia cho nhiều noãn nguyên bào mới có số lượng nhiễm sắc thể 2n. Noãn nguyên bào còn là nguồn bổ sung tế bào sinh dục cho các chu kỳ sau. Thời kỳ sinh trưởng Ở thời kỳ này, quá trình phân chia tạm thời ngừng lại và các tế bào lớn lên về kích thước. Có thể chia thời kỳ này thành 2 giai đoạn nhỏ: 2.

Thời kỳ sinh trưởng nhỏ Thực chất của thời kỳ này là sự lớn lên của tế bào, hạch nhân tăng về kích thước, lượng tế bào chất tăng dần. Dựa vào sự phát triển của thời kỳ này có thể chia ra: Sơ kỳ: Màng tế bào rất mỏng, tế bào chất ở dạng hạt nhỏ, nhân tế bào hình trứng lớn, trong đó có 6−8 hạch nhỏ. Nhiễm sắc thể ở dạng hạt. Đường kính tế bào trứng khoảng 24−70 µm.

Những tế bào như vậy thuộc giai đoạn I. Thời kỳ một lớp follicule: Ngoài màng tế bào phát sinh một lớp follicule, nhiễm sắc thể ở dạng phân tán, trong tế bào trứng có 8−10 hạch nhân, Tế bào chất từ dạng hạt chuyển sang dạng lưới. Đường kính tế bào trứng 180−240 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn II.

Thời kỳ sinh trưởng lớn Đặc trưng của thời kỳ này là quá trình tích lũy vật chất dinh dưỡng trong trứng xảy ra rất mạnh và cũng được chia ra hai thời kỳ nhỏ: Bắt đầu tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng có thể tích lũy từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong, nhân tế bào hình trứng và nằm ở trung tâm của tế bào trứng, tế bào chất dạng sợi. Giữa noãn bào và lớp follicule hình thành lớp vân phóng xạ, đường kính tế bào trứng khoảng 500−800 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn III. 5 Kết thúc tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng chứa đầy trong tế bào trứng, nhân hình trứng hoặc không có hình dạng nhất định.

Kích thước tế bào trứng cực đại và tùy theo loài (1−1,6mm), tế bào trứng tròn, căng và rời. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn IV.