Nghiên cứu sinh sản nhân tạo, ương nuôi cá trê đồng (Clarias fuscus) Phú Thọ

Học hỏi quy trình sinh sản nhân tạo và kỹ thuật ương nuôi cá trê đồng Clarias fuscus tại Phú Thọ. Hướng dẫn chi tiết từ A-Z cho người mới bắt đầu.

• Tác giả: Lưu Văn Biên
• Người hướng dẫn: TS. Thái Thanh Bình
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Nghiên cứu sinh sản nhân tạo và ương nuôi giống cá trê đồng (Clarias fuscus; Lacepede, 1803) trên địa bàn tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh sản nhân tạo cá trê đồng Clarias fuscus

Cá trê đồng (Clarias fuscus) thuộc bộ Siluriformes, phân bố rộng rãi tại các vùng nước ngọt Việt Nam. Đây là loài cá có giá trị kinh tế cao, thịt thơm ngon, được người tiêu dùng ưa chuộng. Tại tỉnh Phú Thọ, cá trê đồng được nuôi phổ biến nhưng nguồn giống chủ yếu dựa vào đánh bắt tự nhiên. Tình trạng này dẫn đến cung không đủ cầu, chất lượng giống không đồng đều. Nghiên cứu sinh sản nhân tạo nhằm mục tiêu chủ động nguồn giống, đảm bảo chất lượng và số lượng. Quy trình bao gồm chọn lọc cá bố mẹ, nuôi vỗ thành thục, tiêm kích dục tố và ấp nở. Kỹ thuật này đã được áp dụng thành công tại nhiều địa phương trên cả nước. Tại Phú Thọ, nghiên cứu được thực hiện tại Công ty TNHH thủy sản công nghệ cao khu 2 xã Sơn Vi, huyện Lâm Thao. Kết quả mở ra hướng đi mới cho ngành thủy sản địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh học cá trê đồng

Cá trê đồng Clarias fuscus có thân dài, dẹp bên, phần đầu dẹp bằng. Da trần, không vây, có màu nâu sẫm đến đen. Cá có bốn đôi râu, mắt nhỏ. Đây là loài hô hấp phụ bằng cơ quan hô hấp dạng cây. Cá trê đồng chịu được môi trường nước nghèo oxy, sống được trong điều kiện khắc nghiệt. Thức ăn chủ yếu là động vật không xương sống nhỏ, cá con, tảo và mùn bã hữu cơ. Mùa sinh sản tự nhiên từ tháng 4 đến tháng 8 hàng năm.

1.2. Tình hình sản xuất giống cá da trơn tại Việt Nam

Nghiên cứu sinh sản nhân tạo cá da trơn đã được triển khai rộng rãi tại Việt Nam. Các loài như cá lăng chấm, cá ngạnh, cá chiên đều đã được sản xuất giống thành công. Kỹ thuật sử dụng kích dục tố LRH-A, Domperidone và HCG cho kết quả khả quan. Tỷ lệ đẻ của cá lăng chấm đạt trên 90% trong điều kiện nuôi vỗ tốt. Nghiên cứu tại Thừa Thiên Huế cho thấy sức sinh sản cá trê đồng đạt 21.170 trứng/kg cá cái. Tại Phú Thọ, công tác sản xuất giống cá trê đồng còn hạn chế, cần nghiên cứu hoàn thiện quy trình.

II. Phân tích thực trạng và thách thức sản xuất giống cá trê đồng

Sản xuất giống cá trê đồng tại Phú Thọ đối mặt nhiều thách thức lớn. Nguồn cá bố mẹ trong tự nhiên ngày càng suy giảm do khai thác quá mức. Chất lượng cá bố mẹ không đồng đều ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ thụ tinh và nở. Kỹ thuật nuôi vỗ thành thục chưa được chuẩn hóa, dẫn đến kết quả không ổn định. Việc lựa chọn loại kích dục tố và liều lượng phù hợp là vấn đề then chốt. Các nghiên cứu trước đây sử dụng não thùy thể cho kết quả biến động lớn. Sự khác biệt về điều kiện môi trường, mùa vụ cũng tác động đến hiệu quả sinh sản. Tại Phú Thọ, chưa có quy trình kỹ thuật hoàn chỉnh được xây dựng riêng cho điều kiện địa phương. Nhu cầu con giống ngày càng tăng trong khi nguồn cung hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu, tối ưu hóa quy trình sản xuất giống.

2.1. Hạn chế về nguồn cá bố mẹ chất lượng

Nguồn cá trê đồng bố mẹ tại Phú Thọ chủ yếu thu từ tự nhiên hoặc nuôi thương phẩm. Cá tự nhiên có số lượng hạn chế, kích thước không đồng đều. Cá nuôi thương phẩm thường chưa đạt độ thành thục sinh dục tối ưu. Hệ số thành thục của cá cái thấp ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng trứng. Quá trình vận chuyển, chăm sóc cá bố mẹ trước khi tiêm kích dục tố chưa được chú trọng. Điều này dẫn đến tỷ lệ đẻ không cao, dao động từ 65-85% tùy nghiệm thức.

2.2. Vấn đề lựa chọn kích dục tố và liều lượng

Hiệu quả kích thích sinh sản phụ thuộc lớn vào loại kích dục tố sử dụng. Não thùy thể truyền thống có ưu điểm rẻ tiền nhưng liều lượng khó kiểm soát chính xác. LRH-A kết hợp Domperidone cho kết quả ổn định hơn, tỷ lệ đẻ cao hơn. HCG đơn độc cũng được sử dụng nhưng hiệu quả thấp hơn so với phối hợp. Liều lượng quá thấp không đủ kích thích rụng trứng, quá cao gây sốc cho cá. Nghiên cứu tại Phú Thọ so sánh ba nghiệm thức với các loại kích dục tố khác nhau.

III. Phương pháp kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi cá trê đồng

Quy trình sinh sản nhân tạo cá trê đồng bao gồm nhiều bước kỹ thuật quan trọng. Bước đầu tiên là chọn lọc cá bố mẹ đạt tiêu chuẩn về kích thước và độ thành thục. Cá cái cần có bụng to mềm, lỗ sinh dục sưng đỏ, ấn nhẹ trứng chảy ra. Cá đực cần có cơ quan sinh dục phát triển, tinh dịch trắng đục khi ấn nhẹ. Nuôi vỗ thành thục trong ao có điều kiện kiểm soát tốt về nhiệt độ và oxy. Kích dục tố được tiêm vào cơ hoặc dưới da với liều lượng tính theo kg trọng lượng cá. Thời gian hiệu lực từ 8-14 giờ tùy loại kích dục tố và nhiệt độ nước. Sau khi cá đẻ, trứng được thụ tinh nhân tạo và chuyển vào bể ấp. Ấp trứng trong điều kiện nước sạch, oxy hòa tan cao, nhiệt độ 26-30 độ C. Cá bột nở sau 24-36 giờ và được ương nuôi bằng thức ăn phù hợp.

3.1. Kỹ thuật tiêm kích dục tố và thu trứng

Ba nghiệm thức tiêm kích dục tố được nghiên cứu so sánh hiệu quả. NT1 sử dụng LRH-A kết hợp Domperidone với liều lượng 15-20µg LRH-A và 6mg Dom. NT2 sử dụng HCG với liều lượng 4.500UI/kg cá cái. NT3 sử dụng hỗn hợp Domperidone, LRH-A và HCG phối hợp. Cá được tiêm một lần hoặc hai lần tùy theo liều lượng. Sau tiêm, cá được đặt trong bể có tạo dòng chảy nhẹ kích thích đẻ. Tỷ lệ đẻ đạt cao nhất ở nghiệm thức NT1 và NT3.

3.2. Kỹ thuật ương nuôi cá bột đến cá hương

Cá bột sau khi nở được ương trong bể xi măng hoặc bể composite. Mật độ ương ban đầu từ 2.000-3.000 con/m2. Thức ăn giai đoạn đầu là động vật phù du và trùng chỉ. Sau 15 ngày, cá đạt chiều dài trung bình 1,99-2,03cm, trọng lượng 0,058-0,062g. Tỷ lệ sống đạt 84,92-87,32% ở mật độ phù hợp. Cá hương tiếp tục được ương trong ao đất với thức ăn công nghiệp. Chất lượng nước cần được kiểm tra thường xuyên, thay nước định kỳ.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Phú Thọ

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đẻ của cá trê đồng dao động 75-85% tùy nghiệm thức. Nghiệm thức NT1 và NT3 cho tỷ lệ đẻ cao hơn NT2 có ý nghĩa thống kê. Sức sinh sản thực tế đạt trung bình 16.987 trứng/kg cá cái, không có sai khác giữa các nghiệm thức. Tỷ lệ thụ tinh dao động từ 70-85%, tỷ lệ nở đạt 60-75%. Tỷ lệ sống của cá bột sau 15 ngày ương đạt trên 85%. Kết quả này cao hơn nhiều nghiên cứu trên các loài cá da trơn khác. So với nghiên cứu tại Thừa Thiên Huế, sức sinh sản thực tế thấp hơn nhưng tỷ lệ đẻ tương đương. Ứng dụng thực tiễn tại Phú Thọ đã chứng minh tính khả thi của quy trình. Công ty TNHH thủy sản công nghệ cao xã Sơn Vi là cơ sở thí điểm thành công. Kết quả nghiên cứu đóng góp quan trọng vào việc chủ động nguồn giống cá trê đồng.

4.1. So sánh hiệu quả các nghiệm thức kích dục tố

Nghiệm thức NT1 sử dụng LRH-A + Dom và NT3 sử dụng phối hợp ba loại cho kết quả tương đương. Tỷ lệ đẻ của NT1 và NT3 cao hơn NT2 sử dụng HCG đơn độc. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,05. Khối lượng cá đẻ và số lượng trứng thu được cũng cao hơn ở NT1 và NT3. So với nghiên cứu của Bùi Phú Thịnh (2017) tại Chi cục Thủy sản Phú Thọ, tỷ lệ đẻ cải thiện đáng kể. Kết quả khẳng định hiệu quả vượt trội của việc sử dụng hỗn hợp kích dục tố.

4.2. Ứng dụng và triển vọng phát triển tại địa phương

Quy trình sinh sản nhân tạo cá trê đồng đã được áp dụng thành công tại Phú Thọ. Nguồn giống chủ động giúp giảm phụ thuộc vào đánh bắt tự nhiên. Chất lượng cá giống đồng đều, khỏe mạnh, tỷ lệ sống cao. Nông dân địa phương tiếp cận được nguồn giống đảm bảo với giá thành hợp lý. Mô hình có thể nhân rộng ra các huyện khác trong tỉnh. Đào tạo kỹ thuật viên tại địa phương giúp duy trì bền vững quy trình sản xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cá trê đồng (Clarias fuscus Lacepède, 1803) là loài thủy sản nước ngọt bản địa có giá trị kinh tế cao tại miền Bắc Việt Nam, với mức giá thương phẩm dao động từ 60.000 đến 100.000 đồng/kg, cao gấp 2 đến 3 lần so với nhiều đối tượng cá truyền thống. Tuy nhiên, trước áp lực khai thác quá mức và sự suy thoái môi trường tự nhiên, nguồn lợi cá trê đồng đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng. Tại tỉnh Phú Thọ, với diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản đạt trên 10.600 ha và tổng sản lượng đạt hơn 38.000 tấn vào năm 2019, nhu cầu phát triển các đối tượng thủy sản đặc sản thâm canh là rất lớn. Mặc dù các mô hình thử nghiệm tại 5 huyện trọng điểm ghi nhận năng suất thương phẩm đạt từ 10 đến 12 tấn/ha, ngành thủy sản địa phương vẫn đối mặt với nút thắt lớn do thiếu hụt nguồn con giống nhân tạo ổn định và đồng đều.

Luận văn thạc sĩ ngành Nuôi trồng thủy sản của tác giả Lưu Văn Biên, do TS. Thái Thanh Bình hướng dẫn tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, được triển khai từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020 tại Công ty TNHH Thủy sản Công nghệ cao (xã Sơn Vi, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ). Mục tiêu nghiên cứu nhằm hoàn thiện quy trình kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi giống cá trê đồng. Đề tài đặt mục tiêu kiểm soát tỷ lệ thành thục cá bố mẹ đạt trên 88%, tỷ lệ đẻ trên 85%, tỷ lệ thụ tinh trên 70%, tỷ lệ nở trên 60%, năng suất cá bột đạt trên 4.000 con/kg cá cái và tỷ lệ sống giai đoạn ương 30 ngày tuổi đạt trên 50%. Kết quả đạt được mang ý nghĩa thực tiễn then chốt trong việc chủ động cung ứng giống, hạ giá thành sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nghề nuôi cá bản địa tại vùng trung du miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết nội tiết học sinh sản cá da trơn thuộc bộ Siluriformes và nguyên lý điều hòa trục Hạ đồi - Tuyến yên - Tuyến sinh dục. Hai cơ chế sinh học nòng cốt được vận dụng gồm: phản ứng kích thích tổng hợp và giải phóng hormone hướng sinh dục thông qua chất tương tự hormone giải phóng LRH-A kết hợp chất kháng Dopamine (Domperidone), cùng tác động trực tiếp của gonadotropin ngoại sinh (HCG) lên quá trình làm chín và rụng trứng. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp lý thuyết sinh thái dinh dưỡng cá bột trong giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ dinh dưỡng noãn hoàng sang thức ăn tự nhiên và thức ăn công nghiệp.

Các khái niệm chuyên ngành chính được chuẩn hóa gồm: Sức sinh sản tương đối (số lượng trứng sinh ra trên một đơn vị khối lượng cá cái), Thời gian hiệu ứng kích dục tố (khoảng thời gian tính từ mũi tiêm quyết định đến khi trứng rụng hoàn toàn), Tỷ lệ sống cá hương (tỷ lệ cá thể sống sót sau chu kỳ ương 30 ngày) và Tốc độ tăng trưởng đặc trưng về chiều dài và khối lượng cá theo từng giai đoạn phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 750 cá bố mẹ (500 cá cái và 250 cá đực, tỷ lệ giới tính 2:1) có khối lượng trung bình từ 250 đến 300g/con, được tuyển chọn từ các ao nuôi thương phẩm đạt tiêu chuẩn 10-12 tháng tuổi. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên hoàn toàn được áp dụng để bố trí 3 nghiệm thức kích thích sinh sản (mỗi nghiệm thức gồm 35 cá cái, 17 cá đực, lặp lại 3 lần) và 3 nghiệm thức mật độ ương nuôi (4.000 con/m3, 5.000 con/m3, 6.000 con/m3) theo 2 hình thức: ương hoàn toàn trong giai và ương kết hợp bể xi măng với giai ao.

Các yếu tố môi trường (nhiệt độ, pH, DO, NH3) được theo dõi định kỳ 1-2 lần/ngày bằng nhiệt kế chuyên dụng và bộ test chuẩn Sera. Phương pháp phân tích phương sai một nhân tố (One-way ANOVA) kết hợp kiểm định Duncan ở mức ý nghĩa p < 0,05 được lựa chọn trên phần mềm SPSS 22 và Excel 2010. Mô hình ANOVA là công cụ chuẩn xác nhất để đánh giá sự khác biệt thống kê giữa các tổ hợp hormone và mật độ nuôi trên các biến số liên tục đã chuẩn hóa qua hàm phân phối Logarit, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao trong suốt chu kỳ nghiên cứu từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quá trình nuôi vỗ cá bố mẹ trong giai đặt tại ao bằng thức ăn công nghiệp 30% protein (khẩu phần 3-5% khối lượng thân kết hợp bổ sung vitamin C 2g/kg) đạt tỷ lệ thành thục xuất sắc: cá cái đạt 88,00% (440/500 con) và cá đực đạt 94,80% (237/250 con) ở điều kiện nhiệt độ 20,5 - 26,5°C và DO dao động từ 3,5 - 4,5 mg/l.

Thứ hai, nghiệm thức kết hợp mới NT3 (2.000 IU HCG + 50 µg LRH-A + 5 mg Dom/kg cá cái) ghi nhận hiệu quả vượt trội, tương đương với nghiệm thức sử dụng đơn liều cao HCG NT1 (4.000 IU HCG/kg cá cái) khi không có sai khác mang ý nghĩa thống kê (p > 0,05). Tỷ lệ đẻ đạt từ 86,67% đến 92,38%, tỷ lệ thụ tinh đạt 70,56% - 72,86%, tỷ lệ nở đạt 74,06% - 75,41% với thời gian ấp trứng trung bình 31 giờ 20 phút ở nhiệt độ 25 - 27°C. Năng suất cá bột thu được đạt mức cao kỷ lục từ 7.187 đến 8.750 con/kg cá cái.

Thứ ba, mô hình ương kết hợp 2 giai đoạn (15 ngày đầu trong bể xi măng và 15 ngày sau trong giai đặt tại ao) ở mật độ 4.000 con/m3 và 5.000 con/m3 mang lại tỷ lệ sống đạt 59,90% - 62,28%, chiều dài cá hương đạt 59,65 - 61,10 mm và khối lượng đạt khoảng 1.845 mg/con, vượt trội rõ rệt (p < 0,05) so với nghiệm thức mật độ 6.000 con/m3 cũng như mô hình ương hoàn toàn trong giai (tỷ lệ sống chỉ đạt dưới 52%).

Thảo luận kết quả

Công thức tiêm phối hợp HCG và LRH-A + Dom giải quyết triệt để bài toán chi phí đắt đỏ của HCG đơn liều, đồng thời khắc phục độ trễ rụng trứng khi dùng LRH-A riêng lẻ. So với các thử nghiệm trước đây tại Phú Thọ chỉ đạt tỷ lệ đẻ 77,5% và tỷ lệ nở 38,93% khi tiêm 4.500 IU HCG đơn thuần, giải pháp phối hợp hormone trong nghiên cứu này đã nâng tỷ lệ nở lên trên 74% và tăng sản lượng cá bột gấp hơn 2,5 lần (từ 2.979 lên 8.750 con/kg cá cái).

Về phương diện ương giống, mô hình 2 giai đoạn tạo bước đệm sinh thái lý tưởng. Trong 15 ngày đầu ở bể xi măng, cá bột tiêu hết noãn hoàng được kiểm soát chặt chẽ thức ăn sống gồm Moina và lòng đỏ trứng kết hợp trùng chỉ, triệt tiêu tập tính ăn lẫn nhau. Khi chuyển sang giai đặt tại ao ở 15 ngày tiếp theo, cá thích nghi nhanh với thức ăn công nghiệp dạng bột 42% protein và dạng hạt 40% protein. Toàn bộ diễn biến sinh trưởng và tỷ lệ sống theo thời gian có thể được biểu diễn trực quan qua các đồ thị tăng trưởng chiều dài (mm) và khối lượng (mg) theo từng chu kỳ 5 ngày, kết hợp bảng ma trận so sánh các nghiệm thức mật độ để minh chứng tính ưu việt của mật độ 4.000 - 5.000 con/m3.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị trọng tâm nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất giống cá trê đồng:

Thứ nhất, áp dụng đồng bộ công thức kích dục tố phối hợp 2.000 IU HCG + 50 µg LRH-A + 5 mg Dom/kg cá cái (tiêm sơ bộ 2.000 IU HCG, tiêm quyết định LRH-A + Dom sau 6 giờ; cá đực tiêm 1/3 liều cá cái cùng thời điểm liều quyết định). Giải pháp này giúp các trại giống giảm 50% chi phí hormone mà vẫn duy trì tỷ lệ nở ổn định trên 74% trong suốt mùa vụ sinh sản từ tháng 3 đến tháng 5 hàng năm.

Thứ hai, chuyển đổi toàn diện mô hình ương giống sang hình thức 2 giai đoạn (15 ngày trong bể xi măng và 15 ngày trong giai đặt tại ao). Các cơ sở sản xuất cần duy trì mật độ thả nuôi tối ưu từ 4.000 đến 5.000 con/m3, quản lý nghiêm ngặt quy trình chuyển đổi thức ăn từ động vật phù du sang trùng chỉ và cám công nghiệp 40-42% protein để đảm bảo tỷ lệ sống cá hương 30 ngày tuổi đạt trên 60%.

Thứ ba, nâng cấp hệ thống kiểm soát môi trường nuôi vỗ và ấp trứng tự động. Các trang trại thủy sản cần trang bị máy sục khí liên tục và bể lắng xử lý nước giếng khoan trước 24 giờ nhằm duy trì hàm lượng oxy hòa tan từ 4,7 đến 6,0 mg/l, nhiệt độ ổn định 25 - 27°C, khống chế nồng độ khí độc NH3 dưới 0,02 mg/l trong suốt thời gian ấp trứng 31-32 giờ.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật theo Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với chính quyền các huyện Lâm Thao, Cẩm Khê, Phù Ninh tổ chức tập huấn kỹ thuật sinh sản nhân tạo giai đoạn 2021-2025, phấn đấu cung ứng trên 5 triệu con giống chất lượng cao mỗi năm cho các vùng nuôi thương phẩm tập trung.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực hành có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

1. Kỹ thuật viên và chủ trại sản xuất giống thủy sản: Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về phối hợp hormone sinh sản, kỹ thuật phẫu thuật lấy sẹ cá đực, thụ tinh khô và ấp trứng trên bể bạt đạt tỷ lệ nở trên 74%, giúp tối ưu hóa chi phí sản xuất và nâng cao sản lượng cá bột đạt trên 8.000 con/kg cá cái.
2. Hộ nông dân và chủ trang trại nuôi thủy sản thương phẩm: Nắm vững phương pháp ương nuôi cá hương 2 giai đoạn ở mật độ 4.000 - 5.000 con/m3, kiểm soát dinh dưỡng để đạt tỷ lệ sống trên 60%, chủ động tạo nguồn cá giống kích cỡ 59 - 61 mm đồng đều phục vụ nuôi thương phẩm đạt năng suất 10-12 tấn/ha.
3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thủy sản: Tiếp cận khung phương pháp luận thực nghiệm chuẩn mực, dữ liệu mô phôi học chi tiết về các giai đoạn phát triển phôi cá trê đồng ở nhiệt độ 25 - 27°C, cùng các mô hình phân tích ANOVA ứng dụng trong bảo tồn và phát triển nguồn lợi cá bản địa.
4. Cơ quan quản lý nông nghiệp và cán bộ khuyến nông: Bổ sung luận cứ khoa học thực chứng để tham mưu chính sách cơ cấu giống thủy sản đặc sản, xây dựng các dự án khuyến nông phát triển kinh tế trang trại bền vững tại tỉnh Phú Thọ và các tỉnh phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần kết hợp HCG với LRH-A và Domperidone trong kích thích sinh sản cá trê đồng?
Việc phối hợp 2.000 IU HCG cùng 50 µg LRH-A và 5 mg Dom/kg cá cái kích hoạt đồng bộ quá trình hoàn thiện noãn hoàng và rụng trứng. Công thức này đạt tỷ lệ đẻ 92,38% và tỷ lệ thụ tinh 72,86%, tương đương liều cao 4.000 IU HCG nhưng tiết kiệm 50% lượng HCG đắt tiền, giảm đáng kể giá thành sản xuất cá giống.

Thời gian hiệu ứng kích dục tố và thời gian ấp trứng cá trê đồng kéo dài bao lâu?
Sau khi tiêm liều quyết định từ 11 đến 14 giờ ở nhiệt độ 25 - 27°C, cá cái bắt đầu rụng trứng hoàn toàn và sẵn sàng cho vuốt trứng. Quá trình ấp trứng thụ tinh khô trên bể bạt sục khí liên tục (DO từ 4,7 - 6,0 mg/l) mất trung bình 31 giờ 20 phút để cá nở với tỷ lệ đạt từ 74,06% đến 75,41%.

Tại sao mô hình ương 2 giai đoạn lại cho tỷ lệ sống vượt trội so với ương hoàn toàn trong giai?
Ương 15 ngày đầu trong bể xi măng giúp người nuôi kiểm soát triệt để chất lượng nước và quản lý tốt khẩu phần thức ăn tươi sống Moina kết hợp trùng chỉ, ngăn ngừa cá ăn lẫn nhau. Nhờ đó, tỷ lệ sống sau 30 ngày đạt từ 59,90% đến 62,28%, cao hơn rõ rệt so với mức dưới 52% khi ương hoàn toàn trong giai đặt tại ao.

Mật độ ương cá bột lên cá hương nào mang lại tốc độ sinh trưởng và tỷ lệ sống tốt nhất?
Mật độ ương 4.000 - 5.000 con/m3 mang lại hiệu quả sinh học tối ưu. Sau 30 ngày ương theo mô hình 2 giai đoạn, cá hương đạt chiều dài 59,65 - 61,10 mm, khối lượng khoảng 1.845 mg/con và tỷ lệ sống trên 60%. Nếu tăng lên 6.000 con/m3, tốc độ lớn và tỷ lệ sống sẽ suy giảm do cạnh tranh dinh dưỡng và không gian sống.

Chế độ dinh dưỡng cho cá trê bột trong 30 ngày đầu tiên được thiết lập như thế nào?
Từ ngày 1 đến 5 cho ăn Moina bổ sung lòng đỏ trứng; từ ngày 6 đến 10 kết hợp Moina và trùng chỉ; từ ngày 11 đến 15 bổ sung cám bột 42% protein; từ ngày 16 đến 25 cho ăn bột công nghiệp hoàn toàn và từ ngày 26 trở đi chuyển sang cám hạt nhỏ 40% protein với tần suất 3 lần/ngày.

Kết luận

• Hoàn thiện quy trình nuôi vỗ cá trê đồng bố mẹ trong giai đặt tại ao bằng thức ăn công nghiệp 30% protein, đạt tỷ lệ thành thục cá cái 88,00% và cá đực 94,80%.
• Xác lập công thức phối hợp kích dục tố tối ưu gồm 2.000 IU HCG + 50 µg LRH-A + 5 mg Dom/kg cá cái, mang lại tỷ lệ đẻ 92,38%, tỷ lệ nở 75,41% và năng suất cá bột đạt tới 8.750 con/kg cá cái.
• Xác định chính xác các chỉ số mô phôi học với thời gian hiệu ứng thuốc 11-14 giờ và thời gian ấp trứng trung bình 31 giờ 20 phút ở nhiệt độ ổn định 25 - 27°C.
• Khẳng định mô hình ương 2 giai đoạn (bể xi măng kết hợp giai ao) ở mật độ 4.000 - 5.000 con/m3 là giải pháp kỹ thuật vượt trội, nâng tỷ lệ sống cá hương 30 ngày tuổi lên 59,90% - 62,28%.
• Thiết lập cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy phục vụ công tác quy hoạch, chuyển giao công nghệ sản xuất giống cá bản địa thương phẩm trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là giải quyết đồng thời bài toán hạ giá thành hormone kích thích sinh sản và nâng cao tỷ lệ sống trong ương nuôi cá hương. Trong giai đoạn 2021-2025, quy trình cần được tiếp tục nhân rộng và chuẩn hóa cho giai đoạn ương nâng cấp lên cá giống 45-60 ngày tuổi tại các vùng nuôi thủy sản tập trung. Hãy liên hệ các trung tâm khuyến nông và cơ sở nghiên cứu thủy sản uy tín để tiếp nhận chuyển giao quy trình kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá trê đồng, nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển nghề nuôi thủy sản bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Phú Thọ là tỉnh trung du miền núi phía Bắc có tiềm năng, lợi thế phát triển thủy sản. Trên địa bàn tỉnh có 3 con sông lớn chảy qua (sông Lô, sông Thao, sông Đà) và nhiều sông ngòi nhỏ. Tổng diện tích mặt nước ao, hồ, đầm và ruộng trũng trên 10,6 ngàn ha, tổng sản lượng thủy sản năm 2019 trên 38 ngàn tấn. Trong những năm gần đây, ngành thủy sản nhận được sự quan tâm của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh.

Nhiều cơ chế, chính sách được ban hành nhằm thu hút các thành phần kinh tế tham gia sản xuất thủy sản. Vì vậy, phong trào nuôi trồng thủy sản ngày càng phát triển mạnh mẽ với diện tích nuôi thâm canh và bán thâm canh đạt 5.350 ha năng suất trung bình trên 6 tấn/ha (Ủy ban Nhân dân tỉnh Phú Thọ, 2020). Cá trê đồng hay còn gọi là cá trê đen (Clarias fuscus Lacepède, 1803). Đây là loài cá bản địa, có thịt thơm ngon được nhiều người ưa thích.

Do môi trường sống ngày càng thu hẹp và bị khai thác quá mức khiến cho loài cá này trở lên khan hiếm ở ngoài tự nhiên, nhiều nơi có nguy cơ cạn kiệt (Cục khai thác và bảo vệ nguồn lợi, 2011). Ở Việt Nam, cá trê đồng được tìm thấy ở các ao, hồ, đầm ruộng và một số sông nước chảy chậm ở vùng nước thuộc hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình, sông Kỳ Cùng, sông Bằng Giang, sông Mã, sông Lam. Giới hạn thấp nhất ở phía Nam đến sông Bồ, sông Hương và sông Thu Bồn (Nguyễn Hữu Dực, 1995). Trong những năm gần đây việc sản xuất giống và nuôi thương phẩm cá trê đồng được người nuôi quan tâm.

Tuy nhiên, hiện nay số lượng con giống cá trê đồng sản xuất ra chưa đáp ứng được nhu cầu người nuôi thủy sản. Cá trê đồng hiện được nuôi rộng rãi tại một số tỉnh miền Bắc như: Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hải Dương, Nam Định. Năm 2018 và 2019 trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đã triển khai mô hình nuôi cá trê đồng thương phẩm tại 5 huyện là Lâm Thao, Cẩm Khê, Phù Ninh, Thanh Thủy, Tam Nông với quy mô 1.000m2 /mô hình, năng suất thu được đạt từ 10-12 tấn/ha (Chi cục Thủy sản Phú Thọ, 2019). Qúa trình nuôi cho thấy, cá có ưu điểm là dễ nuôi, không đòi hỏi nhu cầu ôxy cao, khả năng kháng bệnh tốt.

Hiện nay, giá cá thương phẩm dao động từ 60.000 đồng/kg cao gấp 1 2-3 lần so với các đối tượng nuôi truyền thống khác. Thời gian nuôi cá trê đồng thương phẩm từ 6 - 7 tháng/vụ. Trên thế giới, đã có một số công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh sản được công bố. Nghiên cứu về kỹ thuật kích thích sinh sản nhân tạo trong điều kiện nuôi đối với cá trê đồng Clarias fuscus được Young & cs.

(1989) thực hiện năm 1989 sử dụng chất kích thích là não thùy thể. Các công trình nghiên cứu sinh sản và ương nuôi cá trê đồng ở trong nước được công bố rất ít. (1972) (Trích bởi Lê Thị Nam Thuận cs., 2004) đã tiến hành cho sinh sản và ương nuôi cá trê đồng bằng phương pháp nhân tạo sử dụng kích dục tố là HCG và nghiên cứu đặc tính sinh học của loài này. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh lý sinh sản cá trê đồng và thử nghiệm biện pháp ứng dụng ở Thừa Thiên - Huế sử dụng chất kích thích sinh sản là não thùy thể và LRH-A đã được Lê Thị Nam Thuận & cs.

(2004) khi tiêm LRH-A với liều lượng 30 µg + 5mg Dopamine cho kết quả tỷ lệ rụng trứng là 80,95%, tỷ lệ trứng thụ tinh là 77,8%, tỷ lệ nở là 72,4%, năng suất cá bột từ 21.170 kg trứng/kg cá cái. Bùi Phú Thịnh & cs. (2017) thử nghiệm sinh sản nhân tạo cá trê đồng (Clarias fuscus; Lacepède, 1803) tại trại sản xuất giống cấp I thuộc Chi cục thủy sản Phú Thọ đề tài sử dụng chất kích thích sinh sản là HCG với liều lượng 4.500 IU/kg cá cái cho kết quả tỷ lệ cá cái rụng trứng chiếm 77,5%, tỷ lệ thụ tinh là 36,1%, tỷ lệ nở là 38,93%, tỷ lệ ra bột là 66.96%, năng suất cá bột 2.979 cá bột/1 kg cá cái, khi ương cá bột lên cá giống kích cỡ 4-6cm mật độ thả 150 con/m2 thời gian ương 45 ngày tỷ lệ sống đạt 51%. Có nhiều loại hormon để kích thích sinh sản nhân tạo cá nhưng đối với cá trê đồng chủ yếu 3 loại hormon thường sử dụng cho cá trê đồng sinh sản là HCG, Não thùy thể, LRH-A + Dom.

Theo tác giả Đoàn Khắc Độ (2008) tùy từng loài cá mà sử dụng kích dục tố và liều lượng khác nhau, nếu dùng não thùy thể liều lượng từ 10-12mg/kg cá cái, HCG liều dùng từ 4.000 UI/kg cá cái, LRH- A + Dom liều dùng từ 80 – 100 μg/kg cá cái; liều dùng cho cá đực bằng 1/3 liều tiêm cho cá cái. Các nghiên cứu ở trong và ngoài nước đều sử dụng các công thức tiêm kích dục tố kích thích sinh sản cá trê đồng là HCG, LRH-A + Dom; não thủy thể; não thùy thể kết hợp với LRH-A + Dom. Chưa có công trình nghiên cứu nào sử dụng kết hợp giữa HCG kết hợp LRH-A + Dom trong quá trình sinh sản nhân tạo cá trê đồng. Việc sử dụng liều tiêm đơn HCG sẽ làm cho chi phí sản xuất tăng do HCG có giá cao hơn LRH-A nhiều lần.

2 Xuất phát từ yêu cầu khoa học và thực tiễn trên tôi đã chọn và thực hiện đề tài “Nghiên cứu sinh sản nhân tạo và ương nuôi giống cá trê đồng (Clarias fuscus; Lacepède, 1803) trên địa bàn tỉnh Phú Thọ”. Qua đó để hoàn thiện quy trình sản xuất giống cá trê đồng góp phần giúp người nuôi chủ động con giống, nâng cao được hiệu quả kinh tế, đưa đối tượng nuôi bản địa vào cơ cấu giống nuôi. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu chung: Sinh sản nhân tạo và ương nuôi được giống cá trê đồng (Clasrias fuscus; Lacepède, 1803) nhằm chủ động con giống cho người nuôi trên địa bàn tỉnh Phú Thọ và các tỉnh lân cận. Mục tiêu cụ thể: - Theo dõi được quá trình nuôi vỗ cá trê đồng bố mẹ trong giai đặt tại ao bằng thức ăn công nghiệp với tỷ lệ thành thục của cá bố mẹ > 90%.

- Có được hướng dẫn kỹ thuật kích thích cá trê đồng sinh sản nhân tạo với các chỉ số kỹ thuật: tỷ lệ đẻ > 85%, tỷ lệ thụ tinh >70%, tỷ lệ nở >60%, năng suất cá bột > 4. - Xác định được mật độ và hình thức ương nuôi phù hợp giai đoạn từ cá bột lên cá hương 30 ngày tuổi với tỷ lệ sống > 50%. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC HOẶC THỰC TIỄN Đây là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống và khá toàn diện về kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi cá trê đồng. Nội dung của luận văn gồm những điểm mới sau đây: - Các nghiên cứu ở trong và ngoài nước đều sử dụng các công thức tiêm kích dục tố kích thích sinh sản cá trê đồng là HCG, LRH-A + Dom; não thủy thể; não thùy thể kết hợp với LRH-A + Dom.

Chưa có công trình nghiên cứu nào sử dụng kết hợp giữa HCG kết hợp LRH-A + Dom trong quá trình sinh sản nhân tạo cá trê đồng. - Đề tài thực hiện ương nuôi cá trê đồng bột lên cá hương 30 ngày tuổi với 3 mật độ ương nuôi khác nhau là 4.000 con/ m3 sử dụng 2 hình thức ương nuôi khác là ương hoàn toàn 30 ngày ở trong giai và (15 ngày trong bể + 15 ngày trong giai) với 3 mật độ tương ứng. Đây là hình thức 3 ương nuôi mới được áp dụng trên cá trê đồng chưa có tác giả nào nghiên cứu, các nghiên cứu trước đây đa phần nghiên cứu ương nuôi trong ao đất và ương nuôi trong bể xi măng. - Kết quả của đề tài luận văn là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng quy trình công nghệ sản xuất giống cá trê đồng ở tỉnh Phú Thọ.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC 2. Đặc điểm hình thái và phân loại các loài cá trê nuôi phổ biến hiện nay ở Việt Nam Họ cá trê gồm nhiều loài ở châu Á và châu Phi. Ở nước ta đang khai thác và nuôi 4 loài đó là cá trê đồng/đen (Clarias fuscus), trê trắng (Clarias batracus), trê vàng (Clarias macrocephalus) và trê phi (Clarias gariepinus).

Đặc điểm nhận dạng và phân biệt 4 loài cá trê 1. Phân biệt các loài cá trê đang được nuôi ở Việt Nam 5 2. Hệ thống phân loại Ngành: Chordata Lớp: Actinopterygii Bộ: Siluriformes Họ: Clariidae Giống: Clarias Loài: Clarias fuscus (Lacepède, 1803) Tên khoa học: Clarias fuscus (Lacepède, 1803) Tên tiếng Anh: Whitespotted Clarias Tên tiếng thường gọi: Cá trê đồng, cá trê đen. Hình ảnh cá trê đồng của đề tài 2.

Đặc điểm phân bố Ở trên thế giới cá trê đồng phân bố chủ yếu ở Trung Quốc, Đài Loan, Philippine, Việt Nam và Hawaii (http://www. Ở Việt Nam, cá được tìm thấy ở các ao, hồ, đầm ruộng và một số sông nước chảy chậm ở vùng nước thuộc hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình, sông Kỳ Cùng, sông Bằng Giang, sông Mã, sông Lam (Ngô Trọng Lư & Lê Đăng Khuyến, 2000). Giới hạn thấp nhất ở phía Nam đến sông Bồ, sông Hương và sông Thu Bồn (Nguyễn Hữu Dực, 1995). Đặc điểm hình thái Theo Hoàng Đức Đạt (1985) cá trê đồng có thân dài, phần trước thon tròn, phần sau dẹp bên.

Đầu lớn, chiều rộng bằng 1/2 chiều dài. Đỉnh đầu có 2 lỗ lõm 6 hay được gọi là hai thóp: một là thóp trước nằm ở phần xương chẩm ngang với vây ngực, hai là thóp chẩm nằm ở giữa khoảng cách hai mắt. Mõm rộng, tù, chiều rộng bằng hai lần chiều dài. Lỗ mũi ở gần mõm hơn mắt, hai lỗ mũi phân cách nhau).

Mắt cá nhỏ, có mí mắt nằm ở phía trên và nửa trước đầu, khoảng cách hai mắt rộng. Miệng dưới rộng và có hình cung. Hàm trên nhô ra hơn hàm dưới, hai hàm có răng nhỏ nhọn, sắp sếp dày thành dãy. Răng trên xương vòm miệng xếp thành dãy hình vòng cung.

Theo Nguyễn Văn Hảo (2005) cá trê đồng có 4 đôi râu, râu mũi kéo dài đến đầu. Râu hàm trên kéo dài đến hết vây ngực, góc râu có nhiều gai thịt nhỏ. Râu cằm ngoài dài gần bằng 2/3 khoảng cách từ gốc râu đến vây bụng. Râu cằm trong dài bằng khoảng 1/2 râu cằm ngoài.

Lỗ mang hẹp, mang không liền với eo mang. Cơ quan trên mang của cá có dạng hoa khế, giúp hô hấp bằng khí trời.