Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Đàn phím điện tử Đàn phím điện tử hay còn gọi là Đàn Organ (Electronic Keyboard) thông thường có dạng bàn phím giống của đàn Piano nhưng có các kích thước khác nhau phù hợp cho các không gian khác nhau tạo ra các âm thanh chuẩn xác và mang đặc tính riêng biệt và độc đáo, chân thực, phản ánh được hết những gì mà người nghệ sĩ muốn thể hiện. Với sự cài đặt ngày càng phong phú với hàng ngàn âm sắc, tiết điệu, cùng với nhiều nút chức năng đa dạng để có thể tạo ra một dàn nhạc nhỏ khi biểu diễn.
Tại Việt Nam, Đàn phím điện tử còn được gọi là đàn Organ (Electronic Keyboard) cách gọi này thực chất là không chính xác, khiến người ta nhầm 8 lẫn với tên gọi của cây đàn Organ nhà thờ - Church Organ/ Pipe Organ – hay còn gọi là đàn Đại phong cầm, vốn được sử dụng trong nhà thờ hoặc các phòng hòa nhạc lớn, có lịch sử nhiều thế kỷ phát triển trong âm nhạc, kiến trúc tôn giáo ở châu Âu. Với sự phát triển của công nghệ âm thanh điện tử thế kỷ XX, các chuyên gia âm thanh - âm nhạc điện tử, các hãng nhạc cụ đã áp dụng và phát triển kỹ thuật điện tử cho cây Đàn phím điện tử này. Điều đặc biệt của Đàn phím điện tử là có thể chơi những phần đệm (accompaniment) với dạng hợp âm và tiết điệu khác nhau, đồng thời mô phỏng được âm thanh của rất nhiều loại nhạc cụ như: Các nhạc cụ phương Tây: Piano, Guitar acoustic… Ngoài ra, nó còn tạo ra được những âm sắc độc đáo: tiếng chim hót, tiếng nước chảy, tiếng đi lại…nhiều loại tiết tấu khác nhau. Vì vậy, tại các Trường Sư phạm Âm nhạc và Nghệ thuật, đây là một nhạc cụ hữu ích cho việc biểu diễn âm nhạc.
Đàn phím điện tử ngày nay được chia nhiều loại khác nhau như: Home Keyboard là loại Đàn phím điện tử dùng trong gia đình. Arranger Keyboard là loại Đàn phím điện tử dành cho các nhạc sĩ (sáng tác, phối bè). Synhesizer là loại Đàn phím điện tử dành cho các nhạc công chuyên nghiệp. Kỹ thuật luyện ngón trong dạy học môn Đàn phím điện tử 1.
Kỹ thuật luyện ngón: Tiếng Anh gọi là Finger technique exercises, tiếng Pháp gọi là Technique de doigts, tiếng Ý là Tecnica esercizi per le dita, tiếng Đức là Technik-Übungen Finger, tiếng Nga là Техника упражнения палец. Kỹ thuật luyện ngón Đàn phím điện tử theo chúng tôi có liên quan đến 9 tư thế chơi đàn, tư thế để tay trên phím đàn, kỹ thuật tạo âm thanh legato, non legato, staccato. Cách bấm ngón nhằm tạo tiếng đàn đẹp để thực hiện các kỹ thuật và thể hiện âm nhạc khác nhau khi học Gamme, bài tập luyện ngón, Etude hay biểu diễn các tác phẩm âm nhạc trên Đàn phím điện tử. Tầm quan trọng của việc học kỹ thuật luyện ngón Để đào tạo SV Đàn phím điện tử chuyên nghiệp hay SPAN, việc cho các em học tập và rèn luyện kỹ thuật ngón bấm là một vấn đề tất yếu và khách quan.
Bởi vì kỹ thuật ngón bấm là nền tảng, là “chìa khóa” để SV có thể biểu diễn hoàn chỉnh cả về kỹ thuật diễn tấu và thể hiện tốt các tác phẩm âm nhạc có phong cách thời đại, tác giả, tác phẩm khác nhau. Việc rèn luyện kỹ thuật ngón được tiến hành song song với việc bồi dưỡng khả năng thể hiện âm nhạc cho SV. Nó được tiến hành trong cả quá trình học Đàn phím điện tử của SV, từ khi ngồi trên ghế nhà trường cũng như khi các em đã ra trường công tác. Tuy nhiên, khi trả bài trên lớp cho giảng viên hay tự học ở nhà, trước tiên giảng viên nên cho các em luyện ngón qua các bài tập chạy Gamme, bài tập luyện ngón Hanon, Etude và sau mới học đến những tiểu phẩm nhỏ, tác phẩm hình thức lớn trong nước và quốc tế.
Nó thường chiếm khoảng 1/3 thời gian lên lớp hoặc 15 phút đến 30 phút khi luyện tập ở nhà… Việc dạy học kỹ thuật luyện ngón phục vụ cho việc nâng cao trình độ khi biểu diễn tác phẩm âm nhạc của SV học Đàn phím điện tử qua từng năm học. Kỹ thuật tạo âm thanh * Legato: Legato có nghĩa là liền tiếng, ký hiệu legato là một nét vòng cung nối các nốt nhạc với nhau. Trích Etude 41, op 599 tác giả Czerny * Non legato: Ngược với Legato, Non legato có nghĩa là không liền tiếng. Trong dạy kỹ thuật Đàn phím điện tử, khi chơi Non legato là chơi tách nốt nhưng âm thanh vang lên không sắc, gọn như Staccato, chơi hết trường độ của nốt nhạc.
Các nốt nhạc chép thông thường, không có dấu luyến và dấu chấm trên đầu có thể sử dụng kỹ thuật Non legato. Trích đoạn sử dụng kỹ thuật tạo âm thanh Non legato Trong một số tác phẩm, Non legato còn được ký hiệu bằng dấu chấm đứng trong dấu luyến.3 Ngoài ra, ký hiệu “-” trên đầu nốt nhạc khi biểu diễn trên Đàn phím điện tử cũng thường được biểu diễn bằng kỹ thuật Non legato nhưng người 11 chơi cần bấm sâu phím và tạo âm thanh dày hơn khi chơi Non legato khi không có dấu “-”. *Marcato: Thuật ngữ marcato chỉ một dạng kỹ thuật chơi “nhấn nốt”, không quá ngắn, cũng không quá dài và thường được chơi với cường độ mạnh, ký hiệu là dấu nhấn dọc hay nhấn ngang trên nốt nhạc “ >, /\ ”. Trích đoạn sử dụng kỹ thuật marcato nhấn dọc * Staccato: Staccato là đánh nảy, tạo ra âm thanh sắc gọn.
Ký hiệu thường được thể hiện qua dấu chấm (.) trên đầu mỗi nốt nhạc.6: Gamme C – dur đánh nảy 1. Gamme: Gamme chỉ hệ thống thang 5 âm và 7 âm được sắp xếp liền bậc trong một quãng 8 (từ âm chủ đến âm chủ). Đối với SV CĐSPAN, việc luyện tập Gamme giữ một phần vai trò quan trọng trong quá trình học. Qua luyện tập Gamme thường xuyên, giúp 12 SV nắm bắt rõ hơn về kỹ thuật để đáp ứng những tác phẩm có kỹ thuật khó và phức tạp.
Từ đó SV sẽ nắm rõ về cấu tạo và tính chất trong hệ thống Gamme như Gamme liền bậc, quãng, Gamme rải (Arpeggio), hợp âm… Qua việc học Gamme, không những ngón bấm đồng thời việc xử lý âm thanh với những cường độ và sắc thái khác nhau của SV cũng được cải thiện đáng kể. Luyện Gamme với kỹ thuật luồn ngón và vắt ngón giúp giải quyết những nét nhạc chạy dài nối liền. Bài tập luyện ngón Hanon Bài tập luyện ngón Hanon là dạng bài tập kỹ thuật dùng chủ yếu nhằm phát triển khả năng kỹ thuật của tác giả Charles-Louis Hanon, với tác phẩm The Virtuoso Pianist trong 60 bài tập nhằm phát triển khả năng kỹ thuật của người học đàn. Mỗi bài tập của ông có một tác dụng độc lập nhằm hỗ trợ giải quyết các vấn đề gặp phải trong khi đánh tác phẩm giúp người đánh thực hiện được dễ dàng hơn.Hanon đã xây dựng bài tập một cách tỉ mỉ, tạo mức độ tối ưu trong thực hành cho những người học đàn phím.
Để đạt được những lợi ích tối đa từ sự tiến triển hợp lý của các bài tập, ông khuyến khích người chơi thực hành các bài tập piano hàng ngày. Bằng cách đó, SV sẽ nhanh chóng nhận thấy sự khác biệt khi những ngón tay của họ trở nên mạnh mẽ hơn và 13 chuyên nghiệp hơn khi chơi các tác phẩm khó về kỹ thuật. Một yếu tố quan trọng là tăng cường luyện tập cho bàn tay và ngón tay lặp đi lặp lại hàng ngày các bài tập Hanon. Ý tưởng chính là tạo sự độc lập và linh hoạt của các ngón tay trong khi biểu diễn, tạo sự điêu luyện, mềm mại của ngón tay cho người tập.
Các bài tập ngón tay có thể giúp cải thiện sức mạnh, sức chịu đựng ngón tay và nâng cao khả năng chơi đàn phím cho người học, góp phần giải quyết các vấn đề phổ biến có thể cản trở khả năng biểu diễn của một SV. Chúng bao gồm "Kỹ thuật luồn ngón tay cái", tăng cường độ của các ngón tay thứ tư và thứ năm, và quadruple- và triple-trills. Ngoài tăng khả năng kỹ thuật của SV, khi được chơi theo nhóm với tốc độ cao hơn, các bài tập sẽ còn giúp tăng sức chịu đựng của người chơi. Bài tập của Hanon là dạng bài tập kỹ thuật dùng chủ yếu nhằm phát triển khả năng kỹ thuật của người học đàn.
Mỗi bài tập của ông có một tác dụng độc lập nhằm hỗ trợ giải quyết các vấn đề gặp phải trong khi đánh tác phẩm giúp người đánh thực hiện được dễ dàng hơn. Những bài tập Hanon giúp SV phát triển độ nhạy và phản xạ tự nhiên của các ngón tay. Ngoài ra Hanon còn giúp SV điều chỉnh được âm lượng và tiết tấu nhịp điệu khi đánh đàn. Tuy nhìn bài tập Hanon có vẻ đơn giản làm cho nhiều người học lầm tưởng nó không có tác dụng gì khi luyện ngón, tuy nhiên tôi thấy khi việc luyện tập tốc độ nhanh hơn và những âm hình tiết tấu thay đổi cho từng bài tập sẽ tạo nên độ khó trong kỹ thuật và giúp ích rất nhiều cho SV khi phát triển kỹ thuật luyện ngón.6: Trích Hanon 1, tác giả C.
Etude Etude là một tiểu phẩm dành cho các SV học nhạc cụ trong việc phát triển khả năng kỹ thuật. Một Etude thường dùng cho một vấn đề đặc biệt trong kỹ thuật nhạc cụ như Gam, hợp âm rải, quãng tám, các âm luyến láy hoa mỹ… Có những Etude đặc biệt dành cho việc luyện ngón và thường được nhắc lại nhiều lần. Theo tác giả Phạm Lê Hòa viết trong cuốn Phân tích tác phẩm: “Ban đầu Etude là khúc nhạc được viết cho một nhạc cụ nhất định luyện tập một hoặc vài kỹ xảo nào đó” [11; tr 92]. Etude là khúc luyện tập, có hình thức như những tác phẩm độc lập, mỗi bài Etude giải quyết một kỹ thuật nhằm phát triển khả năng kỹ thuật cho SV.
Luyện các bài Etude giúp SV phát triển kỹ thuật luyện ngón đa dạng và toàn diện hơn. Đối với bộ môn Đàn phím điện tử, Etude giữ vai trò quan trọng trong việc giúp SV nắm bắt các kỹ thuật để áp dụng khi thể hiện tác phẩm. Việc học Etude giúp các em giải quyết những kỹ thuật như: chạy ngón liền bậc hay hợp âm rải, nốt hoa mỹ, luyện quãng, hợp âm, tremolo… Etude cho Đàn phím điện tử hay còn gọi là các bài tập kỹ thuật luyện 15 ngón, giảng viên có thể giao bài cho SV học cùng với các Etude dành cho Piano vì các kỹ thuật của hai loại đàn này có nhiều điểm tương đồng.