Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN KÝ - XƯỚNG ÂM HỆ CĐSP ÂM NHẠC TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC HẠ LONG 1. Cơ sở lý luận Tại các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp ở Việt Nam, trong đó bao gồm cả các trường Đại học và Cao đẳng sư phạm, việc dạy học môn Ký - Xướng âm là điều cần thiết và bắt buộc. Môn học này xuất hiện trong các bậc học khác nhau như trung cấp, cao đẳng và đại học âm nhạc. Mặc dù những đòi hỏi về trình độ Ký - Xướng âm của mỗi bậc học, mỗi trường có sự khác biệt nhất định nhưng hiện nay các trường đều có những cố gắng đổi mới nhằm nâng cao chất lượng bộ môn này.
Việc dạy học môn Ký - Xướng âm tại hệ CĐSP âm nhạc tại Trường Đại học Hạ Long chủ yếu được thực hiện trong sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành luyện tập. Để có thể trở thành những giáo viên dạy học Ký - Xướng âm, các sinh viên cần đi sâu nghiên cứu và tìm hiểu sâu về cơ sở lý luận của chuyên ngành này. Một số khái niệm, thuật ngữ liên quan đến đề tài Trước khi đi vào tìm hiểu vai trò và thực trạng của việc dạy học Ký - Xướng âm cho sinh viên trường Đại học Hạ Long, tác giả luận văn đề cập đến một số khái niệm, thuật ngữ liên quan nhằm làm sáng tỏ các vấn đề được nghiên cứu. Để dạy học có chất lượng môn Ký - Xướng âm hệ CĐSP âm nhạc tại Trường Đại học Hạ Long, chúng tôi cho rằng người dạy không chỉ cần có những kỹ năng trong đọc và ghi nhạc mà còn cần phải hiểu biết một cách khái quát về cơ sở lý luận cũng như những vấn đề về thuật ngữ hay quá trình phát triển của bộ môn này ở trong và ngoài nước.
9 - Phương pháp dạy học: Theo cuốn Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới của Thái Duy Tuyên: “Phương pháp dạy học là một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội nội dung học vấn”… “là cách thức hoạt động tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học.38] Tuy nhiên cũng có những ý kiến cho rằng phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức, thông qua đó và bằng các đó, giáo viên và học sinh lĩnh hội những hiện thực tự nhiên và xã hội xung quanh trong những điều kiện học tập cụ thể. Từ những nhận định trên có thể tổng kết khái niệm phương pháp dạy học là cách thức, là con đường giải quyết vấn đề dạy học nhằm đạt đến mục tiêu dạy học, cụ thể là một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, là tổ hợp cách thức hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của người thầy, nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học. - Phương pháp dạy học Âm nhạc: Phương pháp dạy học âm nhạc là cách thức, con đường chuyền tải những kiến thức về khoa học âm nhạc, hình thành, phát triển các kỹ năng nhận thức và hoạt động âm nhạc cho người học; là một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành âm nhạc của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học âm nhạc. Từ những công trình nghiên cứu đã có như Phương pháp dạy học âm nhạc (Hoàng Long, Hoàng Lân), Phương pháp dạy học âm nhạc tập 1(Ngô Thị Nam), Phương pháp dạy học âm nhạc (Nguyễn Đắc Quỳnh) Có thể tổng kết các phương pháp dạy học âm nhạc thành 2 nhóm như sau: 10 Nhóm PPDH truyền thống Nhóm PPDH hiện đại - Phương pháp dùng lời - Dạy học nêu vấn đề - Phương pháp hướng dẫn thực hành luyện - Dạy học theo góc tập - Dạy học dự án - Phương pháp sử dụng phương tiện dạy - Dạy học khám phá học - Phương pháp kiểm tra đánh giá - Phương pháp trình bày tác phẩm âm nhạc - Ký - Xướng âm: Thuật ngữ Ký - Xướng âm của nhiều nhóm ngôn ngữ châu Âu được gọi là Solfège, tiếng Anh được bổ sung một cách chi tiết hơn là Solfège và Notation.
Môn học này bao gồm cả Xướng âm và Ký âm, hay nói cách khác là bao gồm cả đọc nhạc và ghi nhạc. Cả hai kỹ năng về đọc nhạc và ghi nhạc này được coi là chìa khóa để những người học nhạc đi vào thế giới của nghệ thuật âm thanh. Ký - Xướng âm là một môn học bắt buộc trong chương trình đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp. Phần Xướng âm yêu cầu người học phải biết đọc bản nhạc thành giai điệu, giải quyết các kỹ năng đọc cao độ, trường độ, các loại nhịp, thể hiện sắc thái… với các bản nhạc từ 0 đến 7 dấu hóa, các mẫu tiết tấu từ dễ đến khó.
Tùy từng trình độ đào tạo và các chuyên ngành khác nhau mà mức độ khó dễ của các bài Xướng âm cũng khác nhau. Ký âm là một nội dung khó và vô cùng cần thiết của môn Ký- Xướng âm. Ở phần ghi âm yêu cầu người học phải biết ghi giai điệu thành bản nhạc, nội dung dạy học ghi âm giải quyết các kỹ năng về cách ghi cao độ, trường độ, sắc thái ở các loại nhịp, rèn luyện khả năng trí nhớ âm nhạc… - Xướng âm: “Đọc tên các nốt nhạc theo đúng độ cao, độ dài, độ mạnh quy định cho mỗi bậc cung trong một gam”, [18, tr. 11 Xướng âm trong các trường phổ thông được gọi là phân môn Đọc nhạc.
Cũng giống như việc đọc chữ, muốn đọc nhạc người học cần được trang bị một số kiến thức cơ bản về lý thuyết âm nhạc bao gồm tên nốt nhạc, quãng, cao độ, trường độ, cường độ của âm thanh cũng như một số yếu tố khác như giai điệu, nhịp điệu và tiết tấu âm nhạc. Việc đọc nhạc còn phụ thuộc vào chất giọng cũng như năng khiếu tự nhiên của con người. Ngoài việc đọc đúng các quy định của bản nhạc, chúng ta cần hướng dẫn cho các em học sinh đọc có sắc thái, tình cảm và đúng phong cách tác phẩm, tác giả. Về thuật ngữ xướng âm, theo cuốn Phương pháp dạy học Ký - Xướng âm trong đào tạo giáo viên âm nhạc phổ thông của PGS.TS Trịnh Hoài Thu có nhấn mạnh “Xướng âm là việc mã hóa những nốt nhạc thành âm thanh với âm sắc giọng người.
Đọc tốt một bài xướng âm phải bao gồm hệ thống kỹ năng liên quan như : kỹ năng về cao độ, trường độ, cường độ, các loại nhịp, cách phân câu…” [24, tr.16] Trong Thuật ngữ và ký hiệu âm nhạc thường dùng của Đào Trọng Từ - Đỗ Mạnh Thường - Đức Bằng, khái niệm “Xướng âm” được ghi đơn giản là “hát những nốt trên khuông nhạc đúng nhịp phách, cao độ, trường độ và sắc thái”.93] Theo Phương pháp xướng âm của Doãn Mẫn giải thích “Xướng âm” là “môn học đọc các dấu nhạc thành nhạc điệu. Học xướng âm là học những phương pháp để mỗi khi cầm bản nhạc ta có thể đọc lên, hát lên đúng nhịp điệu, đúng tiếng cao, thấp, mạnh, nhẹ, theo các dấu hiệu đã ghi trong bản nhạc”.12] Về các khái niệm nêu trên, đều có chung quan điểm đó là xướng âm là dùng giọng người để đọc/hát những nốt nhạc ghi trên bản nhạc sao cho chính xác về cao độ, trường độ, sắc thái và các ký hiệu được ghi trong bài. 12 - Ký âm: “Ghi âm bằng nốt và dấu nhạc”, “Ký âm pháp là phương pháp ký âm” [18 - 656]. Môn Ký âm nằm trong khái niệm chung của môn Ký - Xướng âm và còn được gọi là môn Ghi nhạc.
Học sinh nghe cô đàn hoặc hát sau đó ghi thành nốt nhạc hoặc bản phổ tức là chuyển hóa những âm thanh vang lên trong không gian thành ký tự để sau đó có thể đọc thành bản nhạc. Ngày nay trên thế giới người ta còn phát triển môn Luyện tai nghe là môn học có xuất xứ từ Ký âm nhưng được phát triển theo nhiều hướng tiếp xúc khác nhau (đa chiều). Ký âm còn được gọi là ghi âm (Notation). Từ “Ký âm” cũng có nguồn gốc Hán Việt, “ký” là ghi, “âm” là âm thanh.
Ghi âm nghĩa là người ta nghe âm thanh từ giai điệu của bài hát, bản đàn rồi ghi lại thành bản nhạc sao cho chính xác về giọng, cao độ, trường độ, sắc thái… Có thể phân biệt Xướng âm nghĩa là “việc mã hóa những nốt nhạc thành âm thanh” còn Ký âm nghĩa là “mã hóa âm thanh thành nốt nhạc”. Theo cuốn Phương pháp dạy học Ký - Xướng âm trong đào tạo giáo viên âm nhạc phổ thông của PGS.TS Trịnh Hoài Thu có viết: “Nếu như Xướng âm là cách đọc chuyển những ký hiệu nhạc trên bản nhạc thành giai điệu với âm thanh từ giọng người thì ghi âm lại là chuyển từ những âm thanh âm nhạc được diễn tả bằng giọng người hay bằng âm sắc các nhạc cụ thành những ký hiệu âm nhạc, thành bản nhạc”. Khái quát về lịch sử hình thành môn Ký - Xướng âm 1. Lịch sử hình thành môn Ký - Xướng âm trên thế giới Theo cuốn sách Solmization “Opinioni de’ cantori, antichi e moderni” của P.
Tosi (1723) - một nhạc sĩ người Ý, thuật ngữ gốc của môn Ký Xướng âm được gọi là “Solfeggio” hay còn gọi là Solfège. Thuật ngữ này ban đầu được chỉ về việc hát các bài tập về gam, quãng và giai điệu. 13 Trong thế kỷ XVII, các nhà sư phạm âm nhạc người Ý đã sử dụng môn Ký - Xướng âm (Solfeggio) trong dạy học hát (thanh nhạc) tại các nhà thờ Thiên chúa giáo, sau đó họ đưa vào các trường nhạc như một môn học phục vụ cho việc truyền thụ lý thuyết và thực hành âm nhạc. Một số cuốn sách học Ký - Xướng âm đã được xuất bản trong thời kỳ này, tất nhiên độ phức tạp và đa dạng không khó như các cuốn sách học Ký - Xướng âm trong thế kỷ XX.
Trong thế kỷ XVIII, các nhạc sĩ đồng thời là các nhà sư phạm âm nhạc người Ý và người Đức đã coi Ký - Xướng âm luôn luôn là chiếc cầu nối giữa lý thuyết và thực hành âm nhạc. Điều này có nghĩa là khi chúng ta có bản nhạc thì cần phải “xướng” lên thành âm thanh một cách chuẩn xác theo quy định và cũng phải biết ghi âm ra bằng các ký hiệu tương ứng với hiệu quả của âm thanh.