Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÍCH HỢP KHỐI XÃ HỘI VÀO DẠY HỌC MÔN ÂM NHẠC LỚP 8 TẠI TRƯỜNG THCS HUỲNH THÚC KHÁNG 1. Cơ sở lí luận về dạy học tích hợp trong dạy học môn âm nhạc ở lớp 8 1. Các khái niệm đề tài 1. Tích hợp Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.
Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp” [1, tr. Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [2, tr.45] Tích hợp (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức: Integration) có nguồn gốc từ tiếng Latinh: Integration với nghĩa xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẽ. Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Tính liên kết có thể tạo ra một thực thể toàn vẹn, tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau.
Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề tình huống. Nói ngắn gọn, tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau. Dạy học Cho đến nay đã có nhiều tác giả đưa ra khái niệm dạy học trong các công trình nghiên cứu của mình, chúng ta có thể kể đến một số khái niệm tiêu biểu sau: Theo tác giả Đặng Thành Hưng: “Dạy học theo quan điểm hiện đại là quá trình và kết quả của sự tích lũy, tái sản xuất và phát triển giá trị, kinh nghiệm xã hội đã chọn lọc, ở từng cá nhân và thế hệ người học nhằm thực hiện chức năng phát triển cá nhân và phát triển cộng đồng trong khuôn khổ điều chỉnh của thể chế chính trị, kinh tế, văn hóa, đạo đức, pháp luật của quốc gia” [3, tr. Theo tác giả Trần Thị Tuyết Oanh và cộng sự: “Dạy học là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm giúp cho người học lĩnh hội những tri thức khoa học, kĩ năng hoạt động nhận thức và thực tiễn, phát triển các năng lực hoạt động sáng tạo, trên cơ sở đó hình thành thế giới quan và các phẩm chất nhân cách của người học theo mục đích giáo dục” [4, tr.
Theo tác giả Phạm Viết Vượng: “Dạy học là quá trình hoạt động của hai chủ thể, trong đó dưới sự tổ chức, hướng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kỹ năng hoạt động ” [5, tr. Như vậy, dạy học không đơn giản là truyền đạt và lĩnh hội tri thức, kĩ năng, chuẩn mực thái độ mà đó là xử lí, tổ chức lại, nâng cấp, mở rộng và cuối cùng là phát triển kinh nghiệm xã hội ở cá nhân để tạo nên giá trị mới hơn, cao hơn, hữu ích hơn, hiệu quả hơn ở chính họ. Qua hoạt động và giao tiếp xã hội, họ mang những giá trị mới đó đóng góp vào xã hội và làm phong phú, phát triển kinh nghiệm xã hội ở thế hệ tiếp sau. Nhờ qui luật này mà xã hội loài người phát triển liên tục, thế hệ sau về nguyên tắc phát triển cao hơn thế hệ trước.
Mục đích chung nhất và lí tưởng của dạy học là phát triển con người hài hòa về các mặt thể chất (sinh học, bao gồm thể lực, thể hình và thể năng), tâm trí (trí tuệ, tình cảm, nhu cầu, ý chí, tâm vận động) và xã hội (năng lực thực tiễn, kĩ năng sống, giá trị sống, hành vi công dân) thông qua các hoạt động giáo dục khoa học, giáo dục ngôn ngữ, giáo dục thể chất, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục công nghệ, giáo dục công dân, giáo dục toán học và năng lực logic. 16 Nội dung tổng quát của dạy học là các hoạt động có chức năng huấn luyện, đào tạo, lãnh đạo và quản lí quá trình học tập, rèn luyện của người học để họ phát triển các thành phần thực thể của cá nhân (tâm hồn và thể xác), các chức năng cơ bản và nền tảng của cá nhân để sống và tồn tại (nhận thức, biểu đạt xúc cảm và thái độ, vận động thể chất và vận động tâm lí), các phương thức và kinh nghiệm hành vi cần thiết để sống an toàn, hạnh phúc và thành công (ngôn ngữ, đạo đức, nghệ thuật, kĩ thuật, sinh hoạt, logic, khoa học, giao tiếp, thích ứng, tay nghề…). Phương thức cơ bản nhất của dạy học là quá trình dạy học - đó là quá trình xã hội hóa cá nhân bằng các công cụ vật chất và tinh thần cụ thể, được hoạch định chặt chẽ về nhiều mặt, được tiến hành có hệ thống, có nguyên tắc, có phương pháp và phương tiện nhất định. Quá trình dạy học bao gồm các hoạt động xử lí kinh nghiệm và giá trị của loài người từ hình thái xã hội thành hình thái cá nhân, từ trừu tượng của cái chung thành cụ thể ở từng người, từ khách quan với mỗi người thành chủ quan ở từng người.
Từ những quan niệm nêu trên, chúng tôi cho rằng: Dạy học là quá trình tổ chức, điều khiển và hướng dẫn của người dạy nhằm giúp cho người học tích cực, chủ động, sáng tạo nắm vững hệ thống kiến thức, hình thành hệ thống kĩ năng và thái độ tích cực theo mục tiêu của giáo dục và đào tạo đã xác định. Dạy học tích hợp Dạy học tích hợp là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi học sinh biết cáchvận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học tập trong nhà trường phải được gắn với các tình huống của cuộc sống mà sau này học sinh có thể đối mặt vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với các em.
Với cách hiểu như vậy, dạy học tích hợp phải được thể hiện ở cả nội dung chương trình, phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá, hình thức tổ chức dạy học. 17 Như vậy, thực hiện dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân mỗi học sinh, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ gia đình, người công dân, người lao động tương lai. Dạy học tích hợp là định hướng về nội dung và phương pháp dạy học, trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Dạy học tích hợp có nhiều ý nghĩa, cụ thể: Thứ nhất, do mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều ít nhiều có mối liên hệ với nhau.
Nhiều sự vật, hiện tượng có những điểm tương đồng và cùng một nguồn cội … Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy, cần huy động tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Không phải ngẫu nhiên mà hiện nay đang ngày càng xuất hiện các môn khoa học “liên ngành”. Thứ hai, trong quá trình phát triển của khoa học và giáo dục, nhiều kiến thức, kĩ năng chưa hoặc chưa cần thiết trở thành một môn học trong nhà trường, nhưng lại rất cần trang bị cho HS để họ có thể đối mặt với những thách thức của cuộc sống. Do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng đó thông qua các môn học.
Thứ ba, do tích hợp mà các kiến thức gần nhau, liên quan với nhau sẽ được nhập vào cùng một môn học nên số đầu môn học sẽ giảm bớt, tránh được sự trùng lặp không cần thiết về nội dung giữa các môn học nhằm giảm tải cho học sinh. Thứ tư, khi người giáo viên kết hợp tốt phương pháp dạy học tích hợp, sử dụng các hiện tượng trong thực tiễn cuộc sống, ngoài giúp học sinh chủ động, tích cực say mê học tập còn lồng ghép được các nội dung khác nhau như: bảo vệ môi trường, chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con người thông qua các kiến thức thực tiễn đó. Từ đó giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ phát triển toàn diện về mọi mặt. Khối xã hội là một khối học thuộc hệ thống giáo dục của Việt Nam, bao gồm các môn liên quan đến khoa học xã hội và nhân văn.
Cụ thể, đó là những môn nghiên cứu về con người, xã hội, văn hoá, lịch sử, nhằm mô tả, giải thích để hiểu sâu hơn về các vấn đề liên quan đến con người và xã hội. Những môn học trong khối này phân tích các hiện tượng, đưa ra các giải pháp và kế hoạch cho sự phát triển bền vững của xã hội. Khối Xã hội là một trong những khối học phổ thông tại Việt Nam. Trong khối này, môn âm nhạc đóng một vai trò quan trọng.
Âm nhạc là loại hình nghệ thuật sử dụng âm thanh để diễn tả cảm xúc, thái độ, nhận thức và tư tưởng của con người. Nó gắn bó sâu sắc với đời sống xã hội và là một phần thiết yếu của các nền văn hoá. Tích hợp khối Xã hội Tích hợp khối Xã hội là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi học sinh biết cáchvận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực.