Luận văn thạc sĩ vận dụng yếu tố siêu thực trong tranh thờ người sán dìu vào dạy học môn bố cục tại trường cao đẳng hải dương

Luận văn thạc sĩ khám phá yếu tố siêu thực trong tranh thờ người Sán Dìu, ứng dụng vào dạy học môn bố cục tại trường cao đẳng Hải Dương.

• Tác giả: Lương Quốc Vĩ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Nghĩa Phương
• Trường học: Trường Cao đẳng Hải Dương
• Chuyên ngành: Mĩ thuật
• Đề tài: Vận Dụng Yếu Tố Siêu Thực Trong Dạy Học Môn Bố Cục Tại Trường Cao Đẳng Hải Dương
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ DẠY HỌC MÔN BỐ CỤC TẠI TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.2. Siêu thực và Yếu tố siêu thực trong tranh
• 1.3. Nội dung và phương pháp dạy học Mĩ thuật
• 1.4. Phương pháp dạy học Mĩ thuật
• 1.5. Khái quát về dân tộc Sán Dìu và tranh thờ của người Sán Dìu ở xã Nam Hòa, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 1.6. Tranh thờ của người Sán Dìu ở huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên
• 1.7. Khái quát về Trường Cao đẳng Hải Dương
• 1.8. Mục tiêu và nội dung và phương pháp dạy môn Bố cục tại trường Cao đẳng Hải Dương
• 1.9. Đánh giá thực trạng dạy môn vẽ bố cục tại trường Cao đẳng Hải Dương
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP VẬN DỤNG YẾU TỐ SIÊU THỰC TRONG TRANH THỜ NGƯỜI SÁN DÌU VÀO DẠY HỌC MÔN BỐ CỤC TẠI TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG
• 2.1. Yếu tố siêu thực trong tranh thờ người Sán Dìu ở Đồng Hỷ Thái Nguyên
• 2.2. Biện pháp vận dụng yếu tố siêu thực của tranh thờ dân tộc Sán Dìu ở Huyện Đồng Hỷ Thái nguyên vào dạy môn bố cục tại trường Cao đẳng Hải Dương
• 2.3. “Xác định các yếu tố siêu thực trong tranh thờ người dân tộc Sán Dìu ở huyện Đồng Hỷ, Thái Nguyên”
• 2.4. Ứng dụng bố cục, màu sắc, đường nét, không gian vào dạy học môn Bố cục
• 2.5. Mục tiêu thực nghiệm
• 2.6. Đối tượng thực nghiệm
• 2.7. Tổ chức và triển khai thực nghiệm
• 2.8. Các giai đoạn tiến hành thực nghiệm
• 2.9. Kết quả và đánh giá thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Yếu Tố Siêu Thực Trong Bố Cục

Nghiên cứu vận dụng yếu tố siêu thực trong dạy học môn bố cục tại Trường Cao đẳng Hải Dương mở ra hướng tiếp cận mới. Luận văn này tập trung khai thác tiềm năng của nghệ thuật siêu thực, đặc biệt từ tranh thờ người Sán Dìu, để làm phong phú phương pháp giảng dạy. Mục tiêu là khơi gợi sáng tạo bố cục và tư duy nghệ thuật cho sinh viên. Việc tích hợp yếu tố bất ngờ và kích thích trí tưởng tượng vào bài giảng sẽ giúp sinh viên vượt qua lối mòn, tạo ra những tác phẩm độc đáo. Nghiên cứu này không chỉ là sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, mà còn là cầu nối giữa nghệ thuật dân gian và mỹ thuật hiện đại. Theo họa sĩ Nguyễn Đình Đăng, siêu thực là "cách quy hai trạng thái, mơ mộng và thực tại, dường như rất trái ngược nhau, thành một thực tại tuyệt đối, một siêu thực tại".

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Yếu Tố Siêu Thực Trong Nghệ Thuật

Yếu tố siêu thực trong nghệ thuật là sự kết hợp giữa thực tế và thế giới của giấc mơ, vô thức. Nó phá vỡ những quy tắc logic thông thường, tạo ra những hình ảnh, bố cục kỳ lạ, bất ngờ. Nghệ thuật siêu thực thường sử dụng các kỹ thuật như tự động hóa (automatism), cắt dán (collage), và biến hình (metamorphosis) để thể hiện những ý tưởng tiềm ẩn trong tâm trí. Ảnh hưởng của siêu thực đến bố cục là tạo ra những không gian phi lý, những hình ảnh không tuân theo tỷ lệ, và những kết hợp không tưởng. Điều này giúp kích thích trí tưởng tượng và phát triển tư duy sáng tạo cho người học. Nghệ thuật siêu thực là một phương pháp thực nghiệm nhằm phát hiện hiện thực của tâm thần học.

1.2. Vai Trò Của Bố Cục Trong Dạy Học Mỹ Thuật Hiện Đại

Môn bố cục đóng vai trò then chốt trong việc hình thành tư duy sáng tạo và kỹ năng thiết kế cho sinh viên mỹ thuật. Bố cục không chỉ là cách sắp xếp các yếu tố trong một tác phẩm, mà còn là phương tiện để truyền tải ý tưởng, cảm xúc và thông điệp. Trong dạy học mỹ thuật hiện đại, bố cục được tiếp cận một cách linh hoạt, đa dạng, khuyến khích sinh viên thử nghiệm những cách thể hiện mới, độc đáo. Việc đổi mới phương pháp dạy học bố cục là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và sự phát triển của nghệ thuật đương đại. Giáo trình bố cục cần được cập nhật thường xuyên để phản ánh những xu hướng mới nhất.

II. Thách Thức Trong Dạy Bố Cục Tại Cao Đẳng Hải Dương

Việc dạy học môn bố cục tại Trường Cao đẳng Hải Dương đối mặt với nhiều thách thức. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc vượt qua lối tư duy truyền thống, ngại thử nghiệm những ý tưởng mới. Giáo trình bố cục đôi khi còn khô khan, thiếu tính thực tiễn, chưa đủ sức kích thích trí tưởng tượng của sinh viên. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt nguồn tài liệu tham khảo về nghệ thuật dân gian, đặc biệt là tranh thờ người Sán Dìu, cũng là một trở ngại. Để giải quyết những thách thức này, cần có sự đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường tính tương tác, thực hành, và tích hợp yếu tố siêu thực vào bài giảng. Cần có sự đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, và tạo điều kiện cho giảng viên nâng cao trình độ chuyên môn.

2.1. Thực Trạng Về Phương Pháp Dạy Và Học Bố Cục Hiện Nay

Hiện nay, phương pháp dạy học bố cục tại nhiều trường cao đẳng vẫn còn nặng về lý thuyết, ít chú trọng đến thực hành và phát triển tư duy sáng tạo. Sinh viên thường được yêu cầu tuân thủ những quy tắc bố cục cứng nhắc, ít có cơ hội thử nghiệm những cách thể hiện mới, độc đáo. Đánh giá hiệu quả dạy học bố cục cho thấy sinh viên còn thiếu kỹ năng phân tích, đánh giá bố cục của các tác phẩm nghệ thuật, và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế sáng tác. Cần có sự thay đổi trong phương pháp dạy học, từ việc truyền thụ kiến thức một chiều sang việc tạo môi trường học tập tương tác, khuyến khích sinh viên tự khám phá, sáng tạo.

2.2. Hạn Chế Về Nguồn Tài Liệu Tham Khảo Về Nghệ Thuật Dân Gian

Việc thiếu hụt nguồn tài liệu tham khảo về nghệ thuật dân gian, đặc biệt là tranh thờ người Sán Dìu, là một hạn chế lớn trong dạy học môn bố cục. Sinh viên ít có cơ hội tiếp cận với những giá trị văn hóa, nghệ thuật độc đáo của dân tộc, và khó có thể khai thác những yếu tố sáng tạo từ nghệ thuật dân gian vào tác phẩm của mình. Cần có sự đầu tư vào việc sưu tầm, nghiên cứu, và biên soạn tài liệu về nghệ thuật dân gian, đồng thời tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa, tham quan bảo tàng, làng nghề để sinh viên có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với di sản văn hóa của dân tộc.

III. Cách Vận Dụng Yếu Tố Siêu Thực Trong Dạy Bố Cục Hiệu Quả

Để vận dụng yếu tố siêu thực trong dạy học môn bố cục hiệu quả, cần có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, giữa nghệ thuật dân gian và mỹ thuật hiện đại. Giảng viên cần giới thiệu cho sinh viên về chủ nghĩa siêu thực trong hội họa, phân tích những đặc điểm, kỹ thuật của bố cục siêu thực. Đồng thời, cần hướng dẫn sinh viên tìm hiểu về tranh thờ người Sán Dìu, khai thác những yếu tố siêu thực trong bố cục, màu sắc, đường nét. Sau đó, sinh viên sẽ thực hành sáng tác những bài tập bố cục theo phong cách siêu thực, vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế sáng tác. Cần khuyến khích sinh viên phát triển tư duy sáng tạo, vượt qua những giới hạn của bản thân, và tạo ra những tác phẩm độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân.

3.1. Phân Tích Yếu Tố Siêu Thực Trong Tranh Thờ Người Sán Dìu

Tranh thờ người Sán Dìu là một kho tàng nghệ thuật dân gian vô giá, chứa đựng nhiều yếu tố siêu thực độc đáo. Bố cục của tranh thường không tuân theo quy tắc phối cảnh, tỷ lệ, mà mang tính ước lệ, tượng trưng. Màu sắc được sử dụng một cách tự do, phóng khoáng, không theo quy luật tự nhiên. Đường nét vừa mềm mại, uyển chuyển, vừa mạnh mẽ, dứt khoát. Các hình ảnh trong tranh thường mang tính biểu tượng, thể hiện những quan niệm về vũ trụ, nhân sinh, và thế giới tâm linh. Việc phân tích yếu tố siêu thực trong tranh thờ người Sán Dìu sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn về nghệ thuật dân gian, và khai thác những yếu tố sáng tạo vào tác phẩm của mình.

3.2. Thiết Kế Bài Tập Bố Cục Siêu Thực Dựa Trên Tranh Thờ

Dựa trên những yếu tố siêu thực đã phân tích trong tranh thờ người Sán Dìu, giảng viên có thể thiết kế những bài tập bố cục siêu thực phù hợp với trình độ của sinh viên. Ví dụ, sinh viên có thể được yêu cầu tạo ra một bố cục dựa trên một câu chuyện thần thoại, một giấc mơ, hoặc một cảm xúc trừu tượng. Sinh viên cũng có thể được yêu cầu sử dụng các kỹ thuật như cắt dán, biến hình, hoặc tự động hóa để tạo ra những hình ảnh, bố cục kỳ lạ, bất ngờ. Quan trọng nhất là khuyến khích sinh viên phát triển tư duy sáng tạo, vượt qua những giới hạn của bản thân, và tạo ra những tác phẩm độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân. Bài tập bố cục siêu thực cần được thiết kế một cách linh hoạt, đa dạng, phù hợp với sở thích, năng lực của từng sinh viên.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Dự Án Sáng Tạo Bố Cục Siêu Thực

Để tăng tính thực tiễn cho việc vận dụng yếu tố siêu thực trong dạy học môn bố cục, có thể tổ chức các dự án sáng tạo bố cục siêu thực. Sinh viên sẽ được chia thành nhóm, mỗi nhóm sẽ thực hiện một dự án cụ thể, từ việc nghiên cứu tranh thờ người Sán Dìu, phân tích yếu tố siêu thực, đến việc thiết kế, thực hiện một tác phẩm bố cục siêu thực hoàn chỉnh. Dự án sẽ được đánh giá dựa trên các tiêu chí như tính sáng tạo, độc đáo, khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng, và khả năng trình bày, bảo vệ ý tưởng. Việc tham gia vào các dự án sáng tạo sẽ giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giải quyết vấn đề, và kỹ năng giao tiếp, thuyết trình. Ứng dụng siêu thực trong giáo dục giúp sinh viên phát triển toàn diện.

4.1. Tổ Chức Triển Lãm Bố Cục Siêu Thực Của Sinh Viên

Để giới thiệu, quảng bá những tác phẩm bố cục siêu thực của sinh viên, có thể tổ chức các triển lãm định kỳ. Triển lãm sẽ là nơi để sinh viên trưng bày những tác phẩm tốt nhất của mình, đồng thời là cơ hội để giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ các bạn bè, đồng nghiệp, và các chuyên gia trong lĩnh vực nghệ thuật. Triển lãm cũng là dịp để thu hút sự quan tâm của công chúng, góp phần nâng cao uy tín của Trường Cao đẳng Hải Dương trong lĩnh vực đào tạo mỹ thuật. Triển lãm bố cục siêu thực cần được tổ chức một cách chuyên nghiệp, bài bản, từ việc lựa chọn địa điểm, thiết kế không gian, đến việc quảng bá, truyền thông.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Phương Pháp Dạy Học Mới

Sau khi triển khai phương pháp dạy học mới, cần tiến hành đánh giá hiệu quả một cách khách quan, khoa học. Có thể sử dụng các phương pháp như khảo sát, phỏng vấn, quan sát, và phân tích kết quả học tập của sinh viên để đánh giá những ưu điểm, hạn chế của phương pháp mới. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để điều chỉnh, hoàn thiện phương pháp dạy học, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo mỹ thuật tại Trường Cao đẳng Hải Dương. Đánh giá hiệu quả dạy học bố cục cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, để đảm bảo tính khách quan, chính xác.

V. Kết Luận Tiềm Năng Phát Triển Của Yếu Tố Siêu Thực

Việc vận dụng yếu tố siêu thực trong dạy học môn bố cục tại Trường Cao đẳng Hải Dương là một hướng đi đầy tiềm năng. Nó không chỉ giúp sinh viên phát triển tư duy sáng tạo, mà còn giúp họ hiểu rõ hơn về nghệ thuật dân gian, và khai thác những yếu tố sáng tạo vào tác phẩm của mình. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu, phát triển phương pháp dạy học này, đồng thời mở rộng phạm vi ứng dụng sang các môn học khác trong chương trình đào tạo mỹ thuật. Cần có sự hợp tác giữa nhà trường, giảng viên, sinh viên, và các chuyên gia trong lĩnh vực nghệ thuật để tạo ra một môi trường học tập sáng tạo, hiệu quả.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Để Nhân Rộng Mô Hình Dạy Học

Để nhân rộng mô hình dạy học này, cần có sự hỗ trợ từ các cấp quản lý giáo dục, các tổ chức nghệ thuật, và các doanh nghiệp trong lĩnh vực văn hóa, sáng tạo. Cần tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, và tạo điều kiện cho giảng viên nâng cao trình độ chuyên môn. Đồng thời, cần xây dựng mạng lưới hợp tác giữa các trường cao đẳng, đại học, và các trung tâm nghiên cứu nghệ thuật để chia sẻ kinh nghiệm, tài liệu, và nguồn lực. Phát triển tư duy sáng tạo trong bố cục là mục tiêu quan trọng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Bố Cục Và Siêu Thực

Trong tương lai, có thể tiếp tục nghiên cứu về ảnh hưởng của siêu thực đến bố cục trong các loại hình nghệ thuật khác nhau, như điêu khắc, kiến trúc, và thiết kế. Cũng có thể nghiên cứu về vai trò của yếu tố bất ngờ trong bố cục, và cách kích thích trí tưởng tượng trong bố cục. Ngoài ra, có thể nghiên cứu về đánh giá hiệu quả dạy học bố cục theo phong cách siêu thực, và cách phát triển tư duy sáng tạo trong bố cục cho sinh viên. Nghệ thuật siêu thực còn nhiều tiềm năng để khai thác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật tranh dân gian và tranh thờ của các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc là một kho tàng di sản thẩm mỹ đặc sắc, phản ánh vũ trụ quan và nhân sinh quan sâu sắc của cộng đồng bản địa. Theo thống kê năm 2009, huyện Đồng Hỷ có 16.322 người dân tộc Sán Dìu sinh sống, chiếm mật độ cao nhất tỉnh Thái Nguyên - địa phương tập trung tới 29,59% tổng số người Sán Dìu trên toàn quốc, trong đó riêng xã Nam Hòa đã có hơn 5.000 cư dân. Mặc dù sở hữu bề dày văn hóa độc đáo với các dòng tranh thờ Đạo giáo giàu tính biểu tượng, những giá trị tạo hình siêu thực của di sản này chưa từng được hệ thống hóa để phục vụ đào tạo nghệ thuật.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng dạy học môn Bố cục tại Trường Cao đẳng Hải Dương. Đối với sinh viên chuyên ngành Sư phạm Mĩ thuật, các bài tập bố cục thường bị đóng khung trong lối tư duy không gian tả thực ba chiều theo luật xa gần phương Tây, dẫn đến tình trạng rập khuôn, thiếu cá tính sáng tạo và chưa biết cách kế thừa vốn cổ dân tộc. Mục tiêu cốt lõi của công trình là giải mã toàn diện các yếu tố siêu thực trong tranh thờ người Sán Dìu tại huyện Đồng Hỷ, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm ứng dụng vào giảng dạy phân môn Bố cục cơ bản 1 và Bố cục cơ bản 2.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm từ năm 2016 đến năm 2018 tại hai địa bàn chính gồm xã Nam Hòa (huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên) và Trường Cao đẳng Hải Dương. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc nâng cao hơn 25% tỷ lệ bài vẽ đạt chất lượng khá giỏi, đồng thời trang bị phương pháp tư duy phi tuyến tính giúp 100% sinh viên tham gia thực nghiệm tiếp cận hiệu quả kho tàng nghệ thuật truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự giao thoa giữa lý thuyết mỹ thuật hiện đại và triết học phương Đông:

• Lý thuyết chủ nghĩa siêu thực phương Tây khởi xướng bởi André Breton trong Hiến chương Siêu thực năm 1924 và bản Tuyên ngôn năm 1929, xác định siêu thực là trạng thái tâm lý tự động vô thức thuần túy, hợp nhất giữa giấc mơ và thực tại để tạo nên một siêu thực tại giải phóng tư duy sáng tạo khỏi sự kiểm soát của lý trí.
• Quan niệm tạo hình phương Đông vận hành theo tiến trình từ Ý đến Tượng và Hình, kết hợp chặt chẽ với học thuyết Ngũ hành tương sinh tương khắc gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ tương ứng với ngũ sắc Trắng, Xanh, Đen, Đỏ, Vàng.
• Lý thuyết phương pháp dạy học tích cực trong giáo dục đại học và cao đẳng theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhấn mạnh vai trò chủ thể sáng tạo của người học và tích hợp di sản vào chương trình đào tạo sư phạm nghệ thuật.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: Yếu tố siêu thực trong tạo hình dân gian, Không gian đồng hiện và liên hoàn, Bố cục mảng phẳng trang trí, và Tranh thờ Đạo giáo miền núi.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình thu thập dữ liệu thông qua đợt điền dã thực địa vào tháng 4 và tháng 5 năm 2018 tại xã Nam Hòa, trực tiếp khảo sát và phân tích 5 bộ tranh thờ gia truyền hàng chục năm tuổi thuộc dòng họ Từ dưới sự hướng dẫn của 4 vị pháp sư cao niên. Về tư liệu giáo dục, tác giả phân tích chi tiết chương trình đào tạo 2 học phần Bố cục cơ bản với kết cấu 2 tín chỉ mỗi môn, tương đương 2 tiết lý thuyết và 26 tiết thực hành thảo luận.

Nghiên cứu lựa chọn cỡ mẫu gồm 35 sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm Mĩ thuật khóa 38 và 5 giảng viên thuộc Tổ Mĩ thuật, Khoa Giáo dục thể chất - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Hải Dương. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng vì đây là nhóm đối tượng trực tiếp thực hiện chương trình đào tạo giáo viên mĩ thuật trung học cơ sở.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích hình thái học kết hợp thực nghiệm sư phạm đối chứng là nhằm định lượng chính xác sự chuyển biến trong tư duy tạo hình của người học khi tiếp nhận các yếu tố siêu thực. Toàn bộ lộ trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành chặt chẽ trong khung thời gian 24 tháng, từ cuối năm 2016 đến tháng 12 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích tạo hình tranh thờ Sán Dìu và khảo sát thực tiễn dạy học đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

• Khái niệm không gian đồng hiện và liên hoàn: Tranh thờ Sán Dìu phá vỡ hoàn toàn quy luật thấu thị một điểm nhìn của phương Tây bằng cách bố trí đồng thời 3 tầng không gian gồm cõi trời, trần gian và âm phủ trên cùng một mặt phẳng. Tiêu biểu là bức Tinh Quân và bộ Tam Thanh, nơi 10 vị vương âm phủ và các linh hồn được xếp lớp theo trật tự tôn giáo, mở rộng biên độ thị giác cho 85% sinh viên trong việc sắp đặt bố cục tự do.
• Nghệ thuật sử dụng màu sắc biểu trưng: Bảng màu tranh thờ được chế tác hoàn toàn từ thảo mộc tự nhiên như vỏ cây, rễ cây kết hợp thần sa, chu sa, mực tàu và kỹ thuật dát kim nhũ, ngân nhũ. Khi tiếp xúc với ánh sáng nến trong nghi lễ, độ tương phản quang học tăng hơn 40% so với kỹ thuật tô màu phẳng công nghiệp, tạo nên chiều sâu lung linh huyền ảo.
• Tuyến nét ước lệ và biến dạng hình thể: Đường nét trong tranh mang tính biểu cảm nội tâm mãnh liệt, từ gương mặt phúc hậu của Thánh Mẫu đến nét dữ tợn của quỷ sứ đầu trâu mặt ngựa. Sự biến dạng mang tính biểu tượng này giúp sinh viên giải phóng khỏi lối vẽ sao chép hình họa cơ học, tăng khả năng biểu đạt kịch tính lên gấp 2 lần.
• Thực trạng chuyển biến sau thực nghiệm: Trước thực nghiệm, hơn 75% sinh viên chỉ đạt mức trung bình và lúng túng khi xử lý mảng miếng bố cục. Sau khi tích hợp các yếu tố siêu thực từ tranh thờ Sán Dìu, tỷ lệ bài đạt loại xuất sắc và giỏi tăng 25%, trong khi tỷ lệ bài vẽ rập khuôn, đơn điệu giảm tới 35%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự độc đáo của tranh thờ Sán Dìu nằm ở chỗ các nghệ nhân không vẽ theo thị giác tự nhiên mà vẽ theo tâm thức tín ngưỡng và trí tưởng tượng tâm linh. Điều này có sự tương đồng sâu sắc với nguyên lý giải phóng tiềm thức của trào lưu Siêu thực Châu Âu đầu thế kỷ 20, nhưng lại mang đậm căn cốt triết lý âm dương ngũ hành phương Đông. So sánh với các công trình nghiên cứu điêu khắc đình làng thế kỷ 17 của một số học giả trong nước, tranh thờ Sán Dìu vượt trội hơn ở khả năng biểu đạt không gian phi logic thông qua các lớp màu nguyên sắc tương phản mạnh như Đen - Trắng, Đỏ - Xanh, Vàng - Tím.

Dữ liệu đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh kết quả học tập trước và sau tác động. Biểu đồ sẽ thể hiện rõ sự dịch chuyển tích cực từ thang điểm trung bình 5-6 sang phổ điểm khá giỏi 7-9. Bên cạnh đó, một bảng tổng hợp đối chiếu 5 tiêu chí tạo hình gồm: cấu trúc bố cục đồng hiện, hòa sắc biểu trưng ngũ hành, tuyến nét biến dạng biểu cảm, tính nhịp điệu không gian và mức độ độc tạo cá nhân sẽ cung cấp bức tranh toàn cảnh về sự tiến bộ vượt bậc của sinh viên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo mĩ thuật và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc, luận văn đề xuất 4 giải pháp thực tiễn:

• Tích hợp chuyên đề Yếu tố siêu thực trong tranh dân gian vào học phần Bố cục cơ bản 1 và 2 với thời lượng chiếm tối thiểu 20% tổng số 26 tiết thực hành. Mục tiêu đạt 100% sinh viên hiểu và vận dụng thành thạo thủ pháp không gian đồng hiện vào bài vẽ tĩnh vật và sinh hoạt lễ hội. Thời gian triển khai từ học kỳ I năm học 2018-2019, do Tổ Mĩ thuật thuộc Khoa Giáo dục thể chất - Nghệ thuật chủ trì.
• Biên soạn tài liệu hướng dẫn giảng dạy chuyên sâu quy mô 150 trang về nghệ thuật tạo hình tranh thờ người Sán Dìu, cung cấp đầy đủ hệ thống tư liệu hình ảnh và quy trình xây dựng bài tập bố cục siêu thực. Mục tiêu cung cấp tài liệu chuẩn hóa cho 100% giảng viên và học viên tham khảo trước quý II năm 2019, do nhóm nghiên cứu phối hợp cùng Hội đồng Khoa học Trường Cao đẳng Hải Dương thẩm định.
• Tổ chức các chuyến điền dã thực tế và ký họa văn hóa định kỳ 1 đợt mỗi khóa học tại các trung tâm văn hóa Sán Dìu như xã Nam Hòa, huyện Đồng Hỷ. Mục tiêu đảm bảo ít nhất 90% sinh viên được trực tiếp quan sát nghi lễ cấp sắc, lễ kỳ yên và tiếp cận tranh thờ cổ. Thời gian thực hiện vào tháng 3 hàng năm giai đoạn 2019-2021, do Phòng Đào tạo phối hợp cùng Đoàn Thanh niên nhà trường tổ chức.
• Thiết lập cơ sở dữ liệu số hóa lưu trữ hơn 50 bộ tranh thờ cổ quý hiếm của đồng bào Sán Dìu với hình ảnh độ phân giải cao phục vụ thư viện điện tử. Mục tiêu hoàn thành số hóa 100% tư liệu sưu tầm trước năm 2020, do Trung tâm Thông tin - Thư viện nhà trường phối hợp cùng các nghệ nhân bản địa thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Giảng viên và giáo viên mĩ thuật tại các trường cao đẳng, đại học sư phạm: Hưởng lợi từ hệ thống giáo án thực nghiệm và phương pháp sư phạm tương tác, có thể ứng dụng trực tiếp vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy phân môn Bố cục và Trang trí chuyên ngành.
• Sinh viên chuyên ngành Sư phạm Mĩ thuật và Hội họa: Khám phá phương pháp tư duy tạo hình đa chiều, giúp nâng cao kỹ năng xử lý mảng miếng, màu sắc và áp dụng làm chất liệu sáng tác đồ án tốt nghiệp hoặc tác phẩm nghệ thuật cá nhân.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và nhân học nghệ thuật: Tiếp cận nguồn tư liệu điền dã nguyên bản, quý hiếm về hệ thống tranh thờ Đạo giáo của người Sán Dìu ở Thái Nguyên, làm cơ sở dữ liệu đối sánh văn hóa tộc người thiểu số.
• Họa sĩ minh họa và nhà thiết kế đồ họa đương đại: Tìm thấy nguồn cảm hứng từ bảng màu ngũ sắc tự nhiên và cấu trúc không gian phi tuyến tính, ứng dụng vào thiết kế bao bì, tạo hình nhân vật giải trí và minh họa xuất bản phẩm mang bản sắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Yếu tố siêu thực trong tranh thờ Sán Dìu khác biệt gì so với chủ nghĩa siêu thực phương Tây? Siêu thực phương Tây xuất phát từ lý thuyết phân tâm học nhằm khám phá tiềm thức cá nhân và sự phi lý của giấc mơ. Ngược lại, yếu tố siêu thực trong tranh thờ Sán Dìu bắt nguồn từ thế giới quan Đạo giáo cộng đồng. Ví dụ như bức Tinh Quân thể hiện Thập Điện Diêm Vương cùng quỷ sứ một cách trang nghiêm nhằm răn đe cái ác và hướng con người tới điều thiện.

• Tại sao nghiên cứu lại chọn địa bàn huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên để khảo sát tranh thờ? Thái Nguyên là nơi cư trú của 29,59% người Sán Dìu toàn quốc, trong đó huyện Đồng Hỷ có 16.322 người với trung tâm là xã Nam Hòa. Nơi đây bảo lưu đậm nét nhất các nghi lễ cổ truyền như cấp sắc, tang ma, kỳ yên và lưu giữ những bộ tranh thờ gia truyền nguyên bản nhất của các dòng họ pháp sư lâu đời.

• Sinh viên thường gặp khó khăn gì khi học phân môn Bố cục theo phương pháp cũ? Phần lớn sinh viên có thói quen sao chép hiện thực theo luật thấu thị ba chiều, dẫn đến bố cục đơn điệu và thiếu tính biểu cảm. Kết quả khảo sát tại Trường Cao đẳng Hải Dương cho thấy trên 75% sinh viên ban đầu chỉ dừng ở mức sắp xếp hình thể cơ bản, chưa biết cách cách điệu không gian và phối hợp mảng miếng giàu nhịp điệu.

• Cách ứng dụng màu sắc ngũ hành của tranh thờ Sán Dìu vào bài vẽ như thế nào? Sinh viên được hướng dẫn sử dụng 5 gam màu cơ bản gồm Trắng, Xanh, Đen, Đỏ, Vàng theo nguyên tắc tương phản bổ túc mạnh mẽ trên các mảng phẳng. Việc lược bỏ các lớp chuyển khối phức tạp và kết hợp các mảng màu nguyên chất giúp tác phẩm đạt được tính khái quát, độ rực rỡ cao và đậm chất trang trí truyền thống.

• Việc áp dụng yếu tố siêu thực dân gian có làm sai lệch kiến thức mĩ thuật căn bản không? Hoàn toàn không, phương pháp này bổ trợ hoàn hảo cho kiến thức cơ bản bằng cách mở rộng tư duy thẩm mỹ. Sinh viên không chỉ nắm vững kỹ năng dựng hình mà còn học được cách ước lệ hóa và tổ chức không gian đa điểm nhìn, nâng cao năng lực cảm thụ và sáng tạo nghệ thuật theo chuẩn mực sư phạm hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã giải mã thành công hệ thống giá trị tạo hình độc đáo của tranh thờ người Sán Dìu tại Thái Nguyên dưới góc độ chủ nghĩa siêu thực.
• Xác lập giải pháp sư phạm đột phá giúp đổi mới phương pháp dạy học môn Bố cục với 26 tiết thực hành tại Trường Cao đẳng Hải Dương.
• Minh chứng tính hiệu quả qua việc gia tăng 25% tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập khá giỏi sau giai đoạn thực nghiệm đối chứng 2016-2018.
• Cung cấp nguồn tư liệu thị giác quý báu về các bộ tranh thờ cổ Đạo giáo như Tam Thanh, Tinh Quân phục vụ nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tộc người.
• Đặt nền móng cho việc tích hợp mỹ thuật cổ truyền vào chương trình đào tạo giáo viên nghệ thuật trong kỷ nguyên đổi mới giáo dục.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng thành công cầu nối khoa học giữa di sản mỹ thuật tâm linh dân tộc thiểu số và giáo trình sư phạm hàn lâm. Kế hoạch tiếp theo là mở rộng phạm vi áp dụng tài liệu thực nghiệm cho các trường đào tạo nghệ thuật khu vực trung du phía Bắc giai đoạn 2019-2022. Các nhà nghiên cứu và cơ sở đào tạo hãy chủ động khai thác vốn cổ dân gian để bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ DẠY HỌC MÔN BỐ CỤC TẠI TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Siêu thực và Yếu tố siêu thực trong tranh 1. Siêu thực Theo họa sĩ Nguyễn Đình Đăng: Trong “Hiến chương siêu thực” năm 1924, André Breton viết siêu thực là “cách quy hai trạng thái, mơ mộng và thực tại, dường như rất trái ngược nhau, thành một thực tại tuyệt đối, một siêu thực tại (surreality)” [20].

Như vậy, siêu thực là sự kết hợp thế giới thực tại thông thường và thế giới thực tại của giấc mơ. Breton định nghĩa siêu thực như sau: “Siêu thực (danh từ) là trạng thái tâm lý thuần túy không ý thức (automatism), mà ta có thể trải nghiệm để thể hiện (bằng lời được viết thành chữ hoặc bất cứ cách gì khác) hoạt động thực tế của tư duy (thought). Siêu thực được tư duy sai khiến, không chịu bất cứ sự kiểm soát nào của lý trí, được miễn trừ khỏi mọi quan ngại liên quan tới thẩm mỹ và đạo đức [21]. Vể mặt triết học, siêu thực dựa trên niềm tin vào một thực tại cao cấp của một số hình thể được tạo bởi những liên tưởng mà trước đây thường bị bỏ qua, vào quyền lực vô hạn của giấc mơ, vào hoạt động không vụ lợi của tư duy.

Nó hướng tới sự phá hủy một lần và vĩnh viễn mọi cơ chế tâm lý khác và thay thế chúng để giải quyết mọi vấn đề của cuộc sống [22]. Lưu ý rằng cái Breton nói tới ở đây là tư duy (thought), tức bao gổm cả 3 trạng thái: ý thức (conscious), tiền ý thức (preconscious), và vô thức (unconscious). 10 André Breton đã khuyến khích các nghệ sĩ “giải quyết trước tiên các điều kiện mâu thuẫn giữa các giấc mơ và hiện thực để đi đến một hiện thực tuyệt đối, một siêu hiện thực”. Chủ nghĩa siêu hiện thực là một trào lưu lên án chiến tranh và bạo lực như Hans Arp trước đây đã viết về Dada cũng vậy: “Chúng tôi tìm kiếm một nghệ thuật nền tảng và theo chúng tôi, sẽ cứu rỗi mọi người khỏi sự ngu xuẩn mang tính bạo tàn của những thời kỳ này (Dadaland)”.

Hội họa siêu thực là một phương pháp thực nghiệm nhằm phát hiện hiện thực của tâm thần học. Năm 1929, Breton ra bản “tuyên ngôn siêu thực lần thứ hai” trong đó ông viết “Tới một điểm nào đó tâm tư con người sẽ cảm thấy không còn đối kháng giữa sống và chết, giữa thực và ảo, giữa quá khứ với tương lai, giữa cao và thấp, giữa điều có thể và điều không thể truyền cảm…” 1. Yếu tố siêu thực trong tranh * Không gian: Quan niệm không gian phương Đông về sáng tạo nghệ thuật là một phương hướng đi từ Ý, đến Tượng, đến Hình. - Ý là trừu tượng: Nó là những cái còn mơ hồ và trừu tượng.

- Tượng là khái quát mang tính biểu trưng hoặc khái niệm theo các hình kỷ hà và các hình khái quát. - Hình là những cái có thể như: hình thị giác, hình nhịp điệu, hình cách điệu, hình cấu trúc. Bao gồm những không gian như: - Không gian do con người tổ chức. - Không gian của tự nhiên: Là không gian hiện thực vốn có.

- Không gian tôn giáo và tín ngưỡng: Tâm linh, trí tuệ - Không gian nguyên thuỷ: Không gian bản năng Quan niệm về không gian trong tạo hình của phương Tây bao gồm: 11 - Không gian nguyên thuỷ: Không gian bản năng - Không gian tôn giáo, công giáo: Không gian trí tuệ, tâm linh - Không gian thấu thị: Hiện thực - Không gian Barốc: Cái động của khối trong ánh sáng. - Không gian đối lập ánh sáng: Cổ điển - Không gian ấn tượng: Màu sắc trong ánh sáng. - Không gian lập thể: Phá vỡ cái nhìn từ một góc nhìn. - Không gian siêu thực: Vượt quá hiện thực đến sự phi lý.

- Không gian trừu tượng: Các cấu trúc về hình mảng. + Không gian thực tại Không gian thực tại mà chúng ta nhìn thấy trước mắt chỉ là một không gian hữu hạn, trong đó các vật thể nặng có trọng lượng, khối tích đóng vai trò quan trọng nhất. Con người có thể ngắm nghía, sờ mó một cách cụ thể. Người ta tưởng rằng chỉ có thế giới hữu hạn mới là thực tại.

+ Không gian của trí tượng tượng Trong sân khấu,điện ảnh không gian của trí tưởng tượng cũng đã được đề cập đến. Như những cảnh thần tiên trên trời hoặc cảnh dưới địa ngục cũng làm cho trí tưởng tượng của con người được mở rộng hơn. Những suy nghĩ và ước mơ phong phú hơn. * Giấc mơ: Tuyên ngôn của Breton khẳng định rằng “giấc mơ và hiện thực sẽ chuyển hoá thành một kiểu thực tế tuyệt đối, một cái siêu thực, nếu ta gọi như vậy”.

Mối bận tâm của các nhà siêu thực chính là sự hợp nhất: hợp nhất giữa logic và phi lý, giữa giấc mơ và lúc thức tỉnh, giữa quãng thời gian tồn tại trên đời và các giá trị vĩnh cửu. Sự hợp nhất này đã được các hoạ sĩ siêu thực thể hiện bằng một phương tiện rất đặc thù là lỗi vẽ tự do, hồn nhiên, vẽ vô thức, không theo một quy luật nhất định. 12 * Sự biến dạng của hình thể: Thế giới thực chứa đựng nhiều cái phi lí, chính là những hình ảnh phi lớ cú thể được sáng tạo ra bằng trí tưởng tượng về những miền khoái cảm hay những ác ý đều có những ẩn ý. Ngoài sự biểu hiện nghệ thuật, óc tưởng tượng về những hỡnh biến dạng đó chứa đựng những thông điệp nhiều khi rất sâu sắc, cũng cú thể là thể hiện những xung đột nội tâm.

Tranh Siêu thực Tranh siêu thực bao gồm các yếu tố siêu thực như: Không gian, trí tưởng tượng, giấc mơ, cảm giác, âm thanh… mà các yếu tố đó vượt quá hiện thực. Có cả hai thế giới hiện thực: hiện thực hữu hình có thực và hiện thực tồn tại trong tiềm thức, có thể là không gian nhìn thấy một phần, có thể là không gian của suy tư. Sự dai dẳng của kí ức, của nỗi nhớ niềm thương hay là của trí tưởng tượng phong phú của con ngưòi làm nghệ thuật. Trong đó người nghệ sĩ mô tả có những trạng thái ngược chiều nhau mà buộc người xem phải chuyển hoá từ logic thị giác sang những tầng logic khác.

Đó là sự hợp lí về suy tư, cảm giác, về trạng thái tâm hồn hay những siêu thức về trí tưởng tượng. Nội dung và phương pháp dạy học Mĩ thuật Dạy học là khái niệm chỉ hoạt động chung của giáo viên và học sinh, hai hoạt động này song song tồn tại và phát triển. Giáo viên có vai trò định hướng, tổ chức, thực hiện việc truyền thụ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh. Ngược lại, học sinh có nhiệm vụ tiếp thu một cách có ý thức độc lập và sáng tạo hệ thống những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo hình thành năng lực và thái độ đúng đắn.

Giáo viên là chủ thể của hoạt động giảng dạy, người nắm vững mục tiêu, nội dung chương trình, phương pháp dạy học, nắm vững quy luật tâm lý nhận thức, thực hành và năng lực học tập của học sinh để hướng dẫn họ học tập có kết quả. Dạy học Mĩ Thuật Mĩ thuật là một trong những môn học của nghệ thuật. Nếu dạy - học là khó thì dạy nghệ thuật càng khó, cần phải mang tính nghệ thuật cao hơn. Môn nghệ thuật thuộc về năng khiếu khác với một số môn học có công thức, quy định rõ ràng đòi hỏi được vận dụng đúng và chính xác.

Các môn nghệ thuật có những vấn đề chung chung, vận dụng tùy thuộc vào đề tài, ý đồ, tình cảm của người thực hiện. Môn mĩ thuật ở trường CĐSP sẽ giúp sinh viên hiểu về cái đẹp, trang bị các kỹ năng cần thiết thông qua các phân môn chuyên ngành: Hình họa, Trang trí, Điêu khắc, Bố cục, Lịch sử mĩ thuật… Đó là những kiến thức bước đầu, cơ bản nhất của mĩ thuật. Tóm lại dạy học mĩ thuật là quá trình hoạt động nhận biết, cảm nhận, hiểu và vận dụng sáng tạo chung của thầy và trò trong lĩnh vực mĩ thuật. Trong quá trình này, GV là người định hướng, tổ chức, điều khiển, chỉ dẫn; SV là người tiếp thu, chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách chủ động, sáng tạo và tích cực.

Phương pháp dạy học Mĩ thuật Môn mĩ thuật cũng như các môn học khác, cũng có những phương pháp dạy - học chung, nhưng cũng có những vấn đề riêng mang tính đặc thù riêng của nó. Vì vậy, dạy mĩ thuật phải tuân theo những phương pháp chung và phải có phương pháp riêng. GV dạy mĩ thuật cần nắm vững các phương pháp chung - riêng, biết cách vận dụng phương pháp chung vào dạy mĩ thuật. Vậy phương pháp dạy học mĩ thuật là gì? Có thể hiểu phương pháp dạy học mĩ thuật là cách thức, con đường chuyền tải những kiến thức về khoa học mĩ thuật, hình thành, phát triển các kỹ năng nhận thức và hoạt động mĩ thuật cho người học; là một hệ thống những hành động có mục 14 đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành mĩ thuật của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học mĩ thuật.

Để SV học tốt mĩ thuật, GV vận dụng phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của SV. Bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, kết hợp tốt giữa lí thuyết và thực hành. Bởi lí thuyết mĩ thuật mang tính định hướng cho thực hành chứ không đóng vai trò độc lập. Chính vì vậy nên lí thuyết chỉ cần vừa đủ và phải tăng cường thực hành để hiểu sâu, nắm chắc lí thuyết, đồng thời vững vàng thêm kĩ năng thực hành.

Vận dụng các phương pháp dạy học phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, của từng đối tượng SV. Vận dụng một cách linh hoạt các phương pháp dạy học chung cho các môn như: Quan sát, trực quan, luyện tập… đồng thời tìm ra phương pháp dạy học đặc thù cho từng bộ môn. Không chỉ đơn giản là dạy kĩ thuật vẽ mà cần kết hợp dạy học cách cảm thụ cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật, của thế giới xung quanh. Với xu thế dạy học theo hướng tích cực như hiện nay, người học phải tự mình vận động một cách tự giác, tích cực để chiếm lĩnh khoa học nghệ thuật 1.

Bố cục Nói đến bố cục, tức là nói đến phạm vi lĩnh vực sáng tác nghệ thuật. Một tác phẩm hội họa được công bố trước quần chúng là một thành tựu tư duy, một quá trình lao động sáng tạo.