CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Quản lý quan hệ lao động nói chung và kỷ luật sa thải nói riêng là vấn đề được đề cập trong khá nhiều khóa luận, luận văn, luận án, tài liệu, bài viết nghiên cứu ở những góc độ khác nhau về vấn đề liên quan. Tuy nhiên, hiện nay ở Việt Nam vẫn chưa có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên sâu về nội dung này, đặc biệt là trong bối cảnh BLLĐ 2012 ra đời và đi vào thực tiễn quan hệ lao động.
Sách, giáo trình Các vấn đề về quản lý quan hệ lao động nói chung và xử lý kỷ luật lao động nói riêng được đề cập một cách khá khiêm tốn ở một số sách và giáo trình như: - Phạm Công Bảy (2002) với cuốn sách “Tìm hiểu Bộ luật lao động Việt Nam” đăng tại Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Trong cuốn sách này, tác giả giới thiệu các nội dung cơ bản của BLLĐ đã được sửa đổi, bổ sung năm 2002, nhằm cung cấp những kiến thức về các quy định của Bộ luật làm cơ sở để vận dụng vào thực tế. Bên cạnh đó tác giả đã tìm hiểu tất cả các chế định của BLLĐ hiện hành. Đặc biệt người viết tập trung tìm hiểu sâu quá trình phân tích các chế định hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể và kỷ luật lao động, trách nhiệm vật chất trong quyển sách.
Ngoài những mặt đạt được như trên thì tài liệu còn tồn tại một số mặt hạn chế như chưa đề ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện những tồn đọng trong Bộ Luật Lao động Việt Nam, chưa đào sâu các vấn đề có liên quan đến kỷ luật lao động. - Nguyễn Hữu Chí (2003) với quyển sách “Pháp luật hợp đồng lao động Việt Nam - Thực trạng và phát triển”, Nxb Lao động-Xã hội. Cuốn sách đề 11 cập đến đặc trưng quan trọng của hợp đồng lao động chính là yếu tố QLLĐ của người sử dụng lao động đối với NLĐ. Ngoài ra, tác giả đã phân tích và đánh giá những bất cập của một số quy định về quyền điều chuyển công việc đối với NLĐ, quyền thỏa thuận và đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động của người sử dụng lao động.
Ví dụ, việc xác định quyền QLLĐ trong thời gian tạm hoãn hợp đồng lao động, trách nhiệm bố trí, sắp xếp công việc cho NLĐ khi doanh nghiệp sáp nhập, chia tách, hợp nhất, chuyển quyền sở hữu, quyền quản lý tài sản, chưa đề cập sâu đến các vấn đề xử lý kỷ luận và sa thải lao động trong pháp luật Việt Nam cũng như các yếu tố có liên quan. - Vụ pháp chế, Bộ Lao động, thương binh và xã hội (2011) đã ban hành “Tài liệu nghiên cứu cho thuê lại lao động”, Nxb Lao động-Xã hội. Trong cuốn sách này, Bộ đã tập hợp các tài liệu nghiên cứu của chuyên gia nước ngoài (Hàn Quốc, Nhật Bản…), các báo cáo về tình hình cho thuê lại lao động của Bộ Lao động, thương binh và xã hội, các địa phương (Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Cần Thơ, Đà Nẵng) và một số tài liệu đã phát hành của ILO trong quá trình soạn thảo BLLĐ (sửa đổi). Nhằm mục đích cung cấp các tài liệu liên quan đến hoạt động cho thuê lại lao động nhằm nghiên cứu để hoạch định và thực thi chính sách, pháp luật về hoạt động cho thuê lại lao động ở Việt Nam.
Tuy nhiên vấn đề nổi bậc về những hạn chế trong vấn đề cho thuê lao động là xử lý kỷ luật các loai động cho thuê lại vẫn chưa được thể hiện rõ trong nghiên cứu này, đặc biệt trong tài liệu tác giả chưa đề xuất được những giải pháp hữu hiệu nhằm hoàn thiện pháp luật kỷ luật lao động trong hoạt động cho thuê lại lao động theo pháp luật Việt Nam hiện nay. Luận án, luận văn, đề tài khoa học Trong số các luận án, luận văn và đề tài khoa học đã công bố trong thời gian qua, một số công trình sau đây liên quan đến đề tài luận án như: 12 - Luận văn thạc sỹ luật học “Xử lý kỷ luật lao động theo pháp luật lao động Việt Nam hiện nay” của tác giả Vũ Thị Hương, Học viện khoa học xã hội, năm 2013; luận văn đã nghiên cứu hệ thống các quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện hành về kỷ luật lao động và trách nhiệm kỷ luật lao động trong mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động, được thiết lập trên cơ sở hợp đồng lao động. Cụ thể là các vấn đề như nội quy lao động, hình thức kỷ luật lao động, căn cứ xử lý kỷ luật, … Do kỷ luật sa thải chỉ là một trong những hình thức xử lý kỷ luật lao động nên luận văn chưa nghiên cứu sâu về vấn đề này. - Luận văn thạc sỹ luật học “Xử lý kỷ luật sa thải - Thực trạng và giải pháp hoàn thiện” của tác giả Đào Mai Anh, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2015; Luận văn đã trình bày khái quát về xử lý kỷ luật sa thải, phân tích thực trạng ban hành và thực hiện các quy định về xử lý kỷ luật sa thải và đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về xử lý kỷ luật sa thải.
Tuy nhiên, do khuôn khổ của thạc sỹ nên công trình chỉ tập trung vào việc xử lý lỷ luật sa thải của người sử dụng lao động mà chưa đi sâu vào các vấn đề lý luận của kỷ luật sa thải cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật về kỷ luật sa thải tại các doanh nghiệp ở Việt Nam. - Luận văn thạc sỹ luật học “Các hình thức xử lý kỷ luật lao động trong pháp luật lao động Việt Nam hiện hành” của tác giả Phùng Văn Trường, Khoa Luật, ĐHQGHN, năm 2016. Luận văn gồm ba chương: Khái quát chung về xử lý kỷ luật lao động và sự điều chỉnh bằng pháp luật đối với các hình thức xử lý kỷ luật lao động; Thực trạng pháp luật lao động Việt Nam hiện hành về các hình thức xử lý kỷ luật lao động và một số giải pháp nâng cao hiệu quả các quy định pháp luật lao động Việt Nam về các hình thức xử lý kỷ luật lao động. Luận văn chỉ đề cập đến kỷ luật sa thải là một trong các hình thức xử lý 13 kỷ luật lao động, do tính chất của luận văn về mặt nội dung nên chưa thể đi sâu vào vấn đề này.
- Luận văn thạc sỹ luật học “Kỷ luật sa thải người lao động trong pháp luật lao động Việt Nam” của tác giả Từ Ngọc Thúy, Khoa Luật, ĐHQGHN, năm 2018. Luận văn cung cấp cho người đọc cái nhìn tính khái quát chung về kỷ luật sa thải và thực tiễn áp dụng trong quan hệ lao động để đưa ra cách tiếp cận và có cách nhìn tổng quan nhất về hình thức kỷ luật sa thải theo quy định của pháp luật. Bên cạnh việc đưa ra khái niệm, vai trò, đặc trưng của kỷ luật sa thải người lao động, Luận văn còn phân tích thực trạng về sa thải người lao động ở Việt Nam hiện nay từ đó có phương hướng hoàn thiện pháp luật trong thời gian tới. Luận văn đã chỉ ra được những điểm đã đạt được hay chưa đạt được, nguyên nhân và đưa ra những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật và bảo vệ người lao động cũng như người sử dụng lao động trong thời gian tới, tuy nhiên các vấn đề lý luận về kỷ luật sa thải chưa được luận văn khai thác sâu.
- Luận văn thạc sỹ luật học “Hoàn thiện pháp luật về kỷ luật lao động sa thải từ thực tiễn thực hiện trên địa bàn thành phố Hà Nội” của tác giả Trần Thị Hà Phương, Khoa Luật, ĐHQGHN, năm 2018. Luận văn đi theo hướng nghiên cứu hoàn thiện pháp luật từ thực tiễn thực hiện do đó các vấn đề về lý luận và thực trạng quy định pháp luật còn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện. - Nguyễn Việt Cường (2001) chủ nhiệm đề tài “Thực tiễn giải quyết các loại án kiện về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, về kỷ luật sa thải trong thời gian qua và những kiến nghị” của Tòa án nhân dân tối cao do. Đề tài này nghiên cứu thực tiễn giải quyết hai loại việc liên quan đến các quyền QLLĐ của người sử dụng lao động.
Đó là quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động và quyền xử lý kỷ luật sa thải đối với NLĐ. Trong nghiên cứu 14 này, tác giả chưa đề cập đến những ra những điểm bất cập cũng như các tồn tại, chưa hợp lý của các quy định hiện hành về xử lý kỷ luật lao động. - Trần Thị Thúy Lâm (2007) với đề tài nghiên cứu “Pháp luật về kỷ luật lao động ở Việt Nam - thực trạng và phương hướng hoàn thiện”. Nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về kỷ luật lao động ở Việt Nam.
Nghiên cứu những nội dung trực tiếp của kỷ luật lao động như nội quy lao động, trách nhiệm pháp lý áp dụng đối với hành vi vi phạm kỷ luật. Thực trạng pháp luật về kỷ luật lao động theo quy định của BLLĐ năm 1994 và được sửa đổi, bổ sung các năm 2002, 2006, 2007. Đề xuất những phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kỷ luật lao động phù hợp với cơ chế quản lý lao động trong giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên trong nghiên cứu này tác giả còn chưa đề cập đến một số vấn đề như giải quyết tranh chấp, khiếu nại, xử lý vi phạm trong lĩnh vực kỷ luật lao động.
- Phạm Thị Thúy Nga (2009) với đề tài “Hợp đồng lao động vô hiệu theo pháp luật lao động Việt Nam hiện nay”. Nghiên cứu và đánh giá một cách toàn diện thực trạng pháp luật hợp đồng lao động vô hiệu, qua đó chỉ ra những vấn đề mà pháp luật hiện hành chưa quy định hoặc quy định nhưng chưa đúng, chưa đầy đủ. Luận án nghiên cứu một cách chi tiết và toàn diện về các khía cạnh trong pháp luật về hợp đồng lao động. Tuy nhiên chưa đưa ra những giải pháp phù hợp với thực tiễn hiện nay.
- Trần Thị Thúy Lâm (2010) chủ nhiệm đề tài “Nghiên cứu nhằm góp phần sửa đổi, bổ sung Bộ luật lao động trong giai đoạn hiện nay” của Trường Đại học Luật Hà Nội.