CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm - Phơi nhiễm nghề nghiệp: Phơi nhiễm nghề nghiệp là da hoặc niêm mạc tiếp xúc trực tiếp với máu và các dịch cơ thể có nhiễm virus gây bệnh (HBV, HCV, HIV) dẫn đến nguy cơ lây nhiễm bệnh trong khi nhân viên y tế thực hiện nhiệm vụ. - Vật sắc nhọn: Bất cứ vật nào có thể gây tổn thương xâm lấn da hoặc qua da; vật sắc nhọn bao gồm kim tiêm, đầu kim truyền dịch, dao mổ, thủy tinh vỡ, ống mao dẫn bị vỡ và đầu dây nẹp nha khoa bị phơi nhiễm[23]. - Chấn thương do vật sắc nhọn: Chấn thương do vật sắc nhọn là tình trạng da bị xâm nhập bởi các vật sắc nhọn và địa điểm xảy ra ở trong một cơ sở y tế.
Các vật sắc nhọn có thể gồm: kim, lưỡi chích, dao mổ và mảnh thủy tinh vỡ. - Dự phòng sau phơi nhiễm: Biện pháp ngăn ngừa lây truyền các tác nhân gây bệnh đường máu sau phơi nhiễm. - Tác nhân gây bệnh đường máu: Các vi sinh vật có độc lực (có khả năng gây bệnh) trong máu người được lây 4 truyền do phơi nhiễm với máu và sản phẩm máu và gây bệnh trên người. Các tác nhân gây bệnh đường máu thường gặp bao gồm vi rút viêm gan B (HBV), vi rút viêm gan C (HCV), HIV và một số vi khuẩn.
- Tiêm: Kỹ thuật đưa thuốc, dịch hoặc chất dinh dưỡng và một số chất khác (I ốt, đồng vị phóng xạ, chất màu) qua da vào trong cơ thể để phục vụ chẩn đoán và điều trị. Có nhiều loại đường tiêm và được phân loại theo vị trí tiêm (ví dụ tiêm trong da, dưới da, bắp, tĩnh mạch, trong xương, động mạch, màng bụng). - Thùng đựng chất thải sắc nhọn (“hộp đựng vật sắc nhọn”, “hộp kháng thủng” hay “hộp an toàn”: là thùng được sản xuất bằng chất liệu cứng, chống thủng, chống rò rỉ được thiết kế để chứa vật sắc nhọn một cách an toàn trong quá trình thu gom, hủy bỏ và tiêu hủy. Thùng (hộp) này phải được thiết kế và quản lý theo đúng Quy chế Quản lý chất thải y tế của Bộ Y tế.
Nguyên nhân và các nguy cơ từ tổn thương do dụng cụ y tế sắc nhọn 1. Nguyên nhân: Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tổn thương do vật sắc nhọn, đó là: - Chưa trang bị đầy đủ các vật tư trang thiết bị khi thực hiện thủ thuật. - Thiếu tiếp cận và không sử dụng các hộp đựng vật sắc nhọn sau khi tiêm. - Phản ứng bất ngờ của bệnh nhân.
- Không tuân thủ đầy đủ quy trình khi thực hiện các thủ thuật: tiêm, khâu vết thương và quy trình xử lý vật sắc nhọn. - Tình trạng quá tải bệnh viện và công tác đào tạo bồi dưỡng thường xuyên chưa được trú trọng. Các nguy cơ từ tổn thương do dụng cụ y tế sắc nhọn: Nhân viên y tế (NVYT) ngày càng phải đối mặt với nguy cơ về lây nhiễm với máu và các dịch trong cơ thể trong đó hầu hết các trường hợp phơi nhiễm ở nhân viên y tế là tổn thương dưới da do vật sắc nhọn. Những vật sắc nhọn có thể bao gồm kim tiêm, dao mổ hoặc các mảnh thủy tinh vỡ [37].
Một vết thương do vật sắc nhọn có thể dẫn đến việc truyền các mầm bệnh khác nhau. Ít nhất 20 tác nhân gây bệnh khác nhau liên quan đến virút, vi khuẩn và nấm lây truyền qua vết thương do vật sắc nhọn [38]. - Bệnh nấm Blastomycosic - Bệnh do Mycoplasma - Bệnh do Brucella - Bệnh sốt màng não miền núi - Bệnh nấm Cryptococcosis - Bệnh nấm Sporotrichosis - Bệnh bạch hầu - Bệnh do tụ cầu vàng - Bệnh lậu - Viêm họng liên cầu khuẩn - Bệnh Herpes - Bệnh giang mai - Bệnh sốt rét - Bệnh Toxoplasmosis - Bệnh lao 4 1. Biện pháp phòng ngừa và xử trí phơi nhiễm với vật sắc nhọn trong tiêm truyền 1.
Biện pháp phòng ngừa phơi nhiễm với vật sắc nhọn trong tiêm truyền Những phương pháp được sử dụng để kiểm soát các mối nguy hại trong nghề nghiệp được phân tích trên quan điểm truyền thống theo một hệ thống cấp bậc và trình bày theo thứ tự ưu tiên. Loại bỏ mối nguy hại: Loại bỏ hoàn toàn mối nguy hại tại khu vực làm việc là cách hiệu quả nhất để kiểm soát các mối nguy hại; phương pháp tiếp cận này nên được sử dụng bất cứ khi nào có thể[23]. Ví dụ như: [4, 22, 31] - Loại bỏ các vật sắc nhọn và kim tiêm khi có thể (ví dụ, bằng cách thay thế kim tiêm và bơm tiêm bằng các dụng cụ tiêm áp lực (jet injectors), hoặc sử dụng bộ kết nối tĩnh mạch trung ương (IV) mà không dùng kim tiêm (needleless intravenous systems); hoặc sử dụng kim luồn an toàn; - Loại bỏ các mũi tiêm không cần thiết - Loại bỏ các vật sắc nhọn không cần thiết. Biện pháp kiểm soát về kỹ thuật: Được sử dụng để cô lập hoặc loại bỏ mối nguy hại khỏi nơi làm việc.
Ví dụ: [5, 7, 25, 36] - Thùng chứa chất thải sắc nhọn. - Sử dụng các thiết bị bảo vệ tránh vật sắc nhọn cho tất cả các quy trình (Bơm kim tiêm có tính năng tự thụt vào, tự đóng hoặc tự cùn đi ngay sau khi sử dụng) khi có thể. Biện pháp kiểm soát về hành chính[31]: Đây là những quy trình hoạt động chuẩn nhằm hạn chế phơi nhiễm với các mối nguy hại: - Phân bổ đủ nguồn lực (cả nhân lực và phương tiện) để bảo đảm an toàn cho nhân viên y tế. - Thành lập và vận hành ban phòng ngừa tổn thương do kim tiêm.
- Có và thực hiện kế hoạch kiểm soát phơi nhiễm. - Loại bỏ các thiết bị tiêm không an toàn. 5 - Đào tạo liên tục về sử dụng thiết bị an toàn. Biện pháp kiểm soát thực hành[31]: Đây là các biện pháp kiểm soát để thay đổi hành vi của nhân viên, nhằm giảm lạm dụng tiêm và giảm phơi nhiễm với các mối nguy hại nghề nghiệp, bao gồm: - Đưa nội dung tiêm an toàn vào quy định sử dụng thuốc an toàn và hợp lý nhằm giảm việc kê đơn thuốc tiêm nếu có thuốc uống.
- Không đậy nắp kim tiêm sau khi tiêm. - Đặt các thùng đựng vật sắc nhọn trong tầm mắt và tầm tay. - Niêm phong và đổ bỏ thùng đựng vật sắc nhọn khi đã đầy ở mức 3/4. - Thiết lập phương tiện thu gom và tiêu hủy an toàn thiết bị sắc nhọn trước khi bắt đầu một quy trình kỹ thuật.
Phương tiện phòng hộ cá nhân: Các phương tiện này tạo ra rào chắn và bộ lọc ngăn cách giữa nhân viên và mối nguy hại. Trang phục phòng hộ cá nhân sẽ ngăn ngừa phơi nhiễm với máu bắn vào nhưng sẽ không ngăn ngừa được tổn thương do kim tiêm. Ví dụ: kính mắt, găng tay, khẩu trang và áo choàng. Do vậy, cần sử dụng phương tiện phòng hộ đúng mục đích, đúng thời điểm để vừa bảo đảm an toàn và hiệu quả kinh tế trong y tế[31].
Một số biện pháp khác[31]:: - Luôn luôn đảm bảo rằng bệnh nhân của bạn giữ yên một tư thế khi tiêm (cố định bệnh nhân) - Tập trung vào công việc tiêm, không nói chuyện và nhìn đi chỗ khác - Bảo đảm khu vực làm việc gọn gàng để đảm bảo rằng bạn không phải đưa kim tiêm qua các vật cản. - Đảm bảo an toàn cho bàn tay của nhân viên y tế[31]: + Không bẻ cong kim + Không dùng ngón tay động vào thân kim khi chọc kim hoặc rút kim + Không dùng hai tay đậy lại nắp kim tiêm 6 + Không dùng tay đậy nắp kim ngay cả trước và sau tiêm. Nếu cần thiết phải đậy nắp dùng kỹ thuật “múc” để phòng ngừa tổn thương + Nếu phải tách kim tiêm khỏi bơm tiêm thì hãy sử dụng panh kẹp + Mỗi khi chuyển vật sắc nhọn cho đồng nghiệp nên đặt vào khay để đưa cho đồng nghiệp + Đừng bao giờ dùng tay để đỡ các vật sắc nhọn đang rơi + Không để vật sắc nhọn lên đồ vải + Không cầm bơm kim tiêm nhiễm khuẩn đi lại tại nơi làm việc. Nếu không thể cô lập vào hộp an toàn luôn sau tiêm thì cần để vào khay tiêm để vận chuyển tới hộp an toàn + Khi đi tiêm phải mang theo xe tiêm có sẵn hộp an toàn + Sử dụng kim có đặc điểm an toàn.
- Tiêu hủy bơm kim tiêm nhiễm khuẩn[31]: + Bơm kim tiêm nhiễm khuẩn phải được coi là chất thải đặc biệt + Bơm kim tiêm nhiễm khuẩn phải được cô lập ngay tại nguồn + Bơm kim tiêm nhiễm khuẩn phải được cho vào hộp kháng thủng + Không để bơm kim tiêm nhiễm khuẩn lộ trên bàn tiêm + Không để bơm kim tiêm nhiễm khuẩn rơi vãi trong khuôn viên bệnh viện. - Tiêu chuẩn hộp an toàn[31]: + Làm bằng các vật liệu cứng, không bị xuyên thủng + Thu gom cả bơm và kim tiêm + Có quai và có nắp để dán lại khi thùng đã đầy 3/4 + Hộp có màu vàng, có nhãn đề “Chỉ đựng vật sắc nhọn + Có vạch báo hiệu ở mức ¾ hộp và có dòng chữ: “Không được đựng quá vạch này”. - Cách sử dụng hộp an toàn: 7 + Treo cạnh xe tiêm hoặc nơi phát sinh chất thải sắc nhọn + Đặt tại nơi thuận tiện với tầm với của tay + Chỉ chứa đầy ¾ hộp + Không bao giờ mở ra một khi hộp đã chứa đầy và đã đóng nắp. - Vận chuyển hộp an toàn[31]:: + Đậy kín nắp hộp an toàn trước khi vận chuyển + Khi vận chuyển để hộp cách xa người + Cầm quai hộp khi vận chuyển + Mang găng dày khi vận chuyển.
+ Không bỏ ra bãi rác lộ thiên + Vận chuyển và thiêu đốt cùng với các chất thải y tế nguy hại. Xử trí khi bị chấn thương do vật sắc nhọn: Phương pháp xử trí ban đầu tại thời điểm xảy ra phơi nhiễm: 1. Xử trí vết thương tại chỗ [31] - Xối ngay vết thương dưới vòi nước. - Để vết thương chảy máu trong thời gian ngắn (không nặn bóp vết thương).
- Rửa kỹ vết thương với xà phòng và nước sạch. Báo cáo phơi nhiễm và lập biên bản[31]: - Ngày, giờ, hoàn cảnh xảy ra phơi nhiễm. - Đánh giá vết thương. - Đánh giá mức độ nguy cơ của phơi nhiễm.
Lâý chữ ký của người chứng kiến và xác nhận của người phụ trách. Đánh giá nguy cơ lây truyền VGB, VGC, HIV do phơi nhiễm nghề nghiệp[31]: * Có nguy cơ - Vết thương sâu chảy máu nhiều do kim nòng rỗng cỡ to. 8 - Vết thương xuyên da sâu & rộng có chảy máu do dao mổ hoặc do mảnh vỡ của ống nghiệm chứa máu, chất dịch.