ĐẶT VẤN ĐỀ Theo ƣớc tính của UNAIDS/WHO đến năm 2018 trên toàn Thế giới có khoảng 37,9 triệu ngƣời đang sống chung với HIV, 1,7 triệu ngƣời mới bị nhiễm HIV, 770.000 ngƣời chết vì các bệnh liên quan đến AIDS. Trong đó khu vực Đông và Nam Châu Phi có số lƣợng ngƣời nhiễm cao nhất 20,6 triệu, Châu Á-Thái Bình Dƣơng đứng thứ hai về số ngƣời nhiễm 5,9 triệu. Năm 2018, số ngƣời chết vì AIDS trên toàn Thế giới thì Châu Phi chiếm 30% [31]. Tại Việt Nam, trong 9 tháng đầu năm 2017, cả nƣớc xét nghiệm mới có 6.883 trƣờng hợp nhiễm HIV, số bệnh nhân chuyển sang giai đoạn AIDS là 3.484, số bệnh nhân tử vong là 1.260 trƣờng hợp.
Trong số đó, nữ chiếm 22%, nam chiếm 78%, lây truyền qua đƣờng tình dục chiếm 58%, trong độ tuổi từ 30-39 là 40%, 20-29 là 30%, 9% là trong độ tuổi 40-49, từ 14-19 chiếm 3% [5]. Tại tỉnh Bến Tre, tính đến năm 2018 số ngƣời nhiễm HIV đƣợc phát hiện trong toàn tỉnh là 2.784 ngƣời, số ngƣời chuyển sang AIDS là 1.590 và tử vong 998 ngƣời, trong năm 2018 phát hiện mới 206 ngƣời nhiễm HIV: tỷ lệ nhiễm HIV nam chiếm 79,1%, nữ giới là 20,9%, chủ yếu lây nhiễm qua đƣờng tình dục chiếm 90,09%, về bố số lƣợng ngƣời nhiễm theo tuổi từ 15-49 chiếm 95% [28]. Tỉnh Bến Tre là một tỉnh thuộc đồng bằng sông cửu long với điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, năm 2018 trên địa bàn Tỉnh hiện có 4 trƣờng trung cấp, cao đẳng, đại học với 102 lớp, tổng số sinh viên là 2. Theo các nghiên cứu trong nƣớc mức độ hiểu biết về phòng, chống HIV/AIDS vẫn còn có sự khác biệt ở nhiều nhóm cộng đồng dân cƣ (tỷ lệ có kiến thức, thái độ đúng từ 30% đến <80% ở nhóm học sinh, sinh viên) [9],[16],[17], một số kết quả nghiên cứu cho thấy ở nhóm học sinh, sinh viên 2 vẫn còn thiếu kiến thức về phòng, chống HIV/AIDS [14],[27].
Các nghiên cứu cũng cho biết cần chú trọng đặc biệt đến nhóm thanh thiếu niên từ 15 đến 24 tuổi [11] hay trong bối cảnh các em phải sống ở những thành phố có nhiều cám dỗ và phức tạp về mặt xã hội thì việc cần có đủ kiến thức cơ bản để phòng, chống HIV/AIDS cho bản thân là rất cần thiết [19]. Theo Bộ Y tế đến năm 2020 để bảo vệ bản thân trƣớc nguy cơ nhiễm HIV/AIDS thì tỷ lệ ngƣời dân trong độ tuổi từ 15 đến 49 tuổi có hiểu biết đầy đủ về HIV/AIDS đạt 80% và tỷ lệ ngƣời dân không kỳ thị, phân biệt đối xử với ngƣời nhiễm HIV đạt 80% [3] mà các em học sinh sinh viên cũng là những đối tƣợng trên. Chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kiến thức, thái độ về phòng, chống HIV/AIDS trước và sau can thiệp của sinh viên các trường trung cấp, cao đẳng, đại học trên địa bàn Tỉnh Bến Tre năm 2019- 2020”. Mục tiêu nghiên cứu: 1.
Xác định tỷ lệ kiến thức, thái độ đúng về phòng, chống HIV/AIDS và một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ phòng, chống HIV/AIDS ở sinh viên tại các trƣờng trung cấp, cao đẳng, đại học trên địa bàn Tỉnh Bến Tre năm 2019-2020. Đánh giá kết quả can thiệp bằng truyền thông về kiến thức, thái độ về phòng, chống HIV/AIDS ở sinh viên các trƣờng trung cấp, cao đẳng, đại học trên địa bàn tỉnh Bến Tre sau 6 tháng can thiệp năm 2020. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1.
Một số định nghĩa Kiến thức về phòng, chống HIV/AIDS: theo Cục Phòng, chống HIV một ngƣời đƣợc cho là có hiểu biết đầy đủ về HIV khi họ phải trả lời đúng hoặc hiểu đúng cả 5 câu hỏi Bộ chỉ số 20 và Bộ chỉ số 20 đƣợc coi nhƣ là một chỉ số chuẩn để đánh giá kiến thức của một ngƣời hiểu biết về dự phòng lây nhiễm HIV [7]. Kiến thức là một điều kiện cần thiết và hết sức quan trọng, đối tƣợng không thể thay đổi đƣợc hành vi nếu họ không có đủ kiến thức để hiểu đƣợc hành vi của họ có thể ảnh hƣởng xấu đến sức khỏe và lợi ích nếu đƣợc thay đổi hành vi [6]. Thái độ: là cách để lộ ý nghĩ và tình cảm trƣớc một sự việc, trong một hoàn cảnh, bằng nét mặt, cử chỉ, lời nói, hành động [8]. Kỳ thị HIV: Kỳ thị là nhận thức, hành động đối xử không công bằng vì nguyên nhân liên quan đến HIV [6].
Theo Cục phòng, chống HIV/AIDS, sinh viên là những ngƣời thuộc nhóm ngƣời di biến động (ngƣời thƣờng xuyên đi công tác, học tập ở trong nƣớc xa gia đình) [4]. Theo WHO quy định lứa tuổi 10 - 19 tuổi là độ tuổi vị thành niên. Thanh niên trẻ là lứa tuổi 19 - 24 tuổi [40]. Chƣơng trình Sức khỏe sinh sản/Sức khỏe tình dục vị thành niên - thanh niên của khối Liên minh Châu Âu (EU) và Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) lấy độ tuổi 15 - 24 tuổi [40].
Dịch tễ học HIV/AIDS 1. Tình hình dịch HIV/AIDS ở Việt Nam Bộ trƣởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến đƣa ra tại Hội nghị trực tuyến tổng kết công tác năm 2017 và phƣơng hƣớng nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu năm 2018 của Bộ Y tế ngày 19/01/2018. Theo Bộ trƣởng, hiện số ngƣời nhiễm HIV của cả nƣớc hiện còn sống là 209.450 nghìn ngƣời.100 trƣờng hợp đã chuyển sang giai đoạn AIDS, số ngƣời tử vong do HIV/AIDS của cả nƣớc tính đến thời điểm trên là 94. Trong 9 tháng đầu năm 2017, cả nƣớc xét nghiệm phát hiện mới 6.883 trƣờng hợp nhiễm HIV, số bệnh nhân chuyển sang giai đoạn AIDS 3.484, số bệnh nhân tử vong 1.260 trƣờng hợp.
Nữ chiếm 22%, nam chiếm 78%, lây truyền qua đƣờng tình dục chiếm 58%, lây truyền qua đƣờng máu chiếm 32%. Về phân nhóm tuổi, 30% ngƣời nhiễm trong độ tuổi từ 20-29, nhóm tuổi từ 14-19 chiếm 3%, lây truyền qua đƣờng tình dục chiếm tỷ trọng lớn trong những năm gần đây [5]. Nhận xét chung: dịch HIV/AIDS vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ trong cộng đồng, những nơi đƣợc đầu tƣ mạnh của các tổ chức quốc tế vẫn còn có thể phát hiện thêm nhiều ngƣời nhiễm HIV. Dự báo vẫn còn nhiều ngƣời nhiễm HIV không thuộc nhóm nguy cơ cao do đó rất khó phát hiện sớm, các trƣờng hợp này thƣờng chẩn đoán muộn giai đoạn AIDS.
Do đó các địa phƣơng cần có các biện pháp xét nghiệm phát hiện phù hợp để có thể hỗ trợ ngƣời nhiễm HIV sớm biết tình trạng HIV/AIDS của bản thân [5]. Dịch tễ học HIV/AIDS tỉnh Bến Tre Theo báo cáo của Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bến Tre lũy tích từ năm 1993 đến 31/12/2018 số ngƣời nhiễm HIV đƣợc phát hiện trong toàn tỉnh là 2.784 ngƣời, số ngƣời chuyển sang AIDS là 1.590 và tử vong 998 ngƣời. Về địa bàn phân bố dịch: Đến 31/12/2018 toàn tỉnh đã có 164/164 xã/phƣờng 5 phát hiện ngƣời nhiễm HIV chiếm tỷ lệ 100%, tất cả 9 huyện/thành phố Bến Tre đều có ngƣời nhiễm. Phân bố trƣờng hợp nhiễm HIV theo giới: theo số liệu thống kê cho thấy số trƣờng hợp nhiễm HIV giới tính nam chiếm 79,1%, nữ giới là 20,9%.
Năm 2018, các trƣờng hợp nhiễm HIV do lây nhiễm qua đƣờng tình dục chiếm 92,09%, lây truyền qua đƣờng máu chiếm 5,65%, lây truyền từ mẹ sang con chiếm tỷ lệ 2,26%. Năm 2018 lây truyền qua đƣờng tình dục cao 16 lần lây truyền qua đƣờng máu. Về phân bố trƣờng hợp nhiễm HIV theo nhóm tuổi năm 2018 vẫn chủ yếu tập trung ở độ tuổi 15 - 49 tuổi chiếm 95,0%, trong đó nhóm tuổi 15-24 chiếm 28% [28]. Vị thành niên, thanh niên và nguy cơ nhiễm HIV/AIDS Theo Tổ chức y tế thế giới, tuổi vị thành niên - độ tuổi từ 10-19 là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ con sang ngƣời lớn.
Các em đang trong giai đoạn tăng trƣởng nhanh về mặt thể chất, hoàn thiện bộ máy sinh sản, trƣởng thành về tâm lý xã hội và hoàn thiện về mặt nhân cách, các em bắt đầu hình thành nhiều câu hỏi để khám phá thế giới của ngƣời lớn và cũng tập để bắt đầu suy nghĩ một cách độc lập hơn [1]. Theo một báo cáo đăng trên wedside của WHO, ƣớc tính trên 30% tổng số ca nhiễm HIV mới xảy ra ở lứa tuổi thanh niên từ 15 đến 25 tuổi. Ngoài ra, ngày càng có nhiều trẻ em bị nhiễm khi sinh ra ở độ tuổi vị thành niên phải đối mặt với tình trạng nhiễm HIV của mình. Kết hợp cả hai, có 5 triệu thanh niên sống chung với HIV.
Nguy cơ mới nhiễm HIV của thanh niên tƣơng quan chặt chẽ với tuổi bắt đầu quan hệ tình dục [46]. Cũng theo một báo cáo của Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) năm 2018, thanh niên từ 13 đến 24 tuổi chiếm 21% trong số 37.832 trƣờng hợp chẩn đoán HIV mới ở Hoa Kỳ và các khu vực phụ thuộc. Thanh niên nhiễm HIV là nhóm tuổi ít có khả kiểm soát đƣợc tải lƣợng virus. Để giải quyết vấn đề HIV ở thanh niên đòi hỏi thanh niên phải tiếp cận với thông 6 tin và công cụ cần thiết để đƣa ra các hành vi lành mạnh và giảm nguy cơ nhiễm HIV, điều trị và đƣợc chăm sóc [45].
Thanh thiếu niên và thanh niên từ 15-24 tuổi là một trong những nhóm dân số bị ảnh hƣởng nặng nề nhất bởi đại dịch HIV toàn cầu với ƣớc tính 50% số ca nhiễm mới xảy ra ở nhóm tuổi này. Do đó, họ là một trong những quần thể chính để nhắm mục tiêu các biện pháp phòng ngừa hành vi và y sinh. Tuy nhiên, tác động của đại dịch HIV ở thanh niên rất khác nhau tùy theo khu vực địa lý cũng nhƣ lịch sử hành vi nguy cơ [44]. Tại Việt nam, theo nhiều số liệu điều tra cho thấy về sự lây truyền HIV/AIDS trong học sinh, lứa tuổi dƣới 13 chiếm 0,61% và 13-19 tuổi là 9,36% trong tổng số ngƣời nhiễm.
Xu hƣớng trẻ hóa đối tƣợng nhiễm HIV ngày càng thể hiện rõ, một số nguy cơ thúc đẩy xu hƣớng này là: quan hệ tình dục trƣớc hôn nhân và mức độ thay đổi bạn tình của thanh thiếu niên ngày càng tăng đặc biệt là sự nổi lên của nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới trong thời gian gần đây, ít hiểu biết về các nguy cơ sức khỏe do hành vi không an toàn, nhất là hành vi tình dục. Theo thống kê từ nhiều nguồn tin cho thấy, hầu hết vị thành niên bị nhiễm HIV/AIDS là do tiêm chích ma túy, qua đƣờng tình dục đặc biệt là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh giáp biên giới Cam-pu-chia [1].