bé y tÕ Vô khoa häc vµ ®µo t¹o KiÓm nghiÖm d−îc phÈm (S¸ch dïng ®µo t¹o d−îc sÜ ®¹i häc) M· sè: ®.08 Nhµ xuÊt b¶n Y häc Hµ néi - 2005 Chñ biªn PGS. TrÇn Tö An Tham gia biªn so¹n PGS. TrÇn Tö An CN. TrÇn TÝch DS.
NguyÔn V¨n TuyÒn TS. Chu ThÞ Léc ThS.NguyÔn ThÞ KiÒu Anh Tham gia tæ chøc b¶n th¶o ThS. PhÝ V¨n Th©m © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô Khoa häc vµ §µo t¹o) 2 Lêi nãi ®Çu Thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 43/2000/N§-CP ngµy 30/8/2000 cña ChÝnh phñ quy ®Þnh chi tiÕt vµ h−íng dÉn triÓn khai LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc & §µo t¹o vµ Bé Y tÕ ®· phª duyÖt, ban hµnh ch−¬ng tr×nh khung cho ®µo t¹o D−îc sü ®¹i häc. Bé Y tÕ tæ chøc thÈm ®Þnh s¸ch vµ tµi liÖu d¹y – häc c¸c m«n c¬ së vµ chuyªn m«n theo ch−¬ng tr×nh míi nh»m tõng b−íc x©y dùng bé s¸ch chuÈn trong c«ng t¸c ®µo t¹o d−îc sÜ ®¹i häc cña Ngµnh Y tÕ.
KiÓm nghiÖm lµ mét kh©u quan träng trong hÖ thèng qu¶n lý chÊt l−îng toµn diÖn cña d−îc phÈm. Nã cã mÆt trong c¸c c«ng ®o¹n s¶n xuÊt (kiÓm nghiÖm nguyªn liÖu, b¸n thµnh phÈm vµ kiÓm nghiÖm s¶n phÈm cuèi cïng), trong tån tr÷, l−u th«ng vµ sö dông thuèc. C¸c kü thuËt ®−îc sö dông trong kiÓm nghiÖm rÊt phong phó vµ ®a d¹ng thuéc c¸c lÜnh vùc vËt lý, ho¸ häc vµ sinh häc. ChÝnh v× vËy c¸c kiÕn thøc c¬ b¶n cu¶ 3 bé m«n nµy - ®Æc biÖt lµ c¸c m«n häc chuyªn ngµnh nh− ho¸ ph©n tÝch, ho¸ lý, vi sinh - thùc sù lµ c¬ së cho m«n häc kiÓm nghiÖm d−îc phÈm cÇn ph¶i ®−îc nghiªn cøu tr−íc.
Tuy nhiªn, viÖc lùa chän mét kü thuËt nµo ®ã cho ®¸nh gi¸ chÊt l−îng mét nguyªn liÖu hoÆc chÕ phÈm thuèc kh«ng chØ phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm cña kü thuËt ph©n tÝch mµ cßn phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm cña ®èi t−îng ph©n tÝch lµ d−îc phÈm, cho nªn c¸c kiÕn thøc vÒ ho¸ d−îc, d−îc liÖu, bµo chÕ lµ rÊt cÇn thiÕt cho kiÓm nghiÖm d−îc phÈm. Trong thùc hµnh kiÓm nghiÖm d−îc phÈm ng−êi ta sö dông hÇu hÕt c¸c kü thuËt ph©n tÝch, c¸c phÐp ®o vËt lý nh− ®o ®iÓm ch¶y, ®iÓm s«i, chØ sè khóc x¹, ¸p suÊt thÈm thÊu,. còng lµ nh÷ng kü thuËt th−êng gÆp. Tuy nhiªn, trong gi¸o tr×nh vËt lý n¨m thø nhÊt, c¸c néi dung nµy ®· ®−îc tr×nh bµy chi tiÕt c¶ lý thuyÕt vµ thùc hµnh.
V× vËy c¸c néi dung trªn kh«ng ®−a vµo ch−¬ng tr×nh KiÓm nghiÖm d−îc phÈm. C¸c ph−¬ng ph¸p hãa häc vµ hãa lý ®−îc sö dông rÊt phæ biÕn: tõ lo¹i thùc hµnh ®¬n gi¶n nh− chuÈn ®é thÓ tÝch, so mµu, ®Õn nh÷ng lo¹i ®ßi hái c¸c thiÕt bÞ hiÖn ®¹i nh− s¾c ký, quang phæ, khèi phæ. Nh−ng víi thêi l−îng lµ 2 ®¬n vÞ häc tr×nh lý thuyÕt cho sinh viªn n¨m thø 4 nªn môc tiªu m«n häc ®−îc h¹n chÕ ë 2 vÊn ®Ò: 1. Gi¶i thÝch ®−îc nguyªn lý cña mét sè ph−¬ng ph¸p ho¸ häc, ho¸ lý vµ vi sinh th−êng dïng trong kiÓm nghiÖm.
Tr×nh bµy ®−îc hÖ thèng ®¶m b¶o chÊt l−îng thuèc vµ vÞ trÝ cña c«ng t¸c kiÓm nghiÖm trong hÖ thèng nµy. Cuèn s¸ch nµy ®−îc chia lµm 6 ch−¬ng. Sau ch−¬ng 1 giíi thiÖu s¬ l−îc vÒ hÖ thèng ®¶m b¶o chÊt l−îng thuèc vµ vai trß cña kiÓm nghiÖm, trong 3 ch−¬ng tiÕp theo tr×nh bµy 3 nhãm ph−¬ng ph¸p ho¸ häc, ho¸ lý vµ sinh häc. C¬ së lý 3 thuyÕt cña c¸c ph−¬ng ph¸p kiÓm nghiÖm nµy ®· ®−îc nghiªn cøu trong c¸c m«n c¬ së nh−: ph©n tÝch, ho¸ lý, vi sinh.
ë ®©y chñ yÕu giíi thiÖu nguyªn t¾c øng dông cña chóng nh−: hiÖu chuÈn thiÕt bÞ, kü thuËt x¸c ®Þnh nång ®é, gi¶m thiÓu sai sè. trong kiÓm nghiÖm. Do h¹n chÕ cña thêi l−îng m«n häc nªn chØ ®Ò cËp ®Õn mét sè ph−¬ng ph¸p th−êng dïng nh−: chuÈn ®é m«i tr−êng khan, quang phæ ph©n tö, HPLC. Ch−¬ng 5 tr×nh bµy s¬ l−îc néi dung kiÓm nghiÖm c¸c d¹ng bµo chÕ: thuèc viªn, thuèc tiªm, thuèc dïng ngoµi.
Nh»m môc ®Ých cung cÊp cho sinh viªn mét sè kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ tÝnh bÒn v÷ng cña thuèc, lµm c¬ së gi¶i thÝch nh÷ng bÊt th−êng cã thÓ gÆp trong qu¸ tr×nh kiÓm nghiÖm ®¸nh gi¸ chÊt l−îng, chóng t«i giíi thiÖu thªm rÊt s¬ l−îc ch−¬ng cuèi cïng: ®é æn ®Þnh vµ tuæi thä cña thuèc. KÕt qu¶ ph©n tÝch ®¸nh gi¸ chÊt l−îng lµ s¶n phÈm cña thùc hµnh KiÓm nghiÖm d−îc phÈm. V× vËy s¶n phÈm nµy còng nh− bao lo¹i s¶n phÈm kh¸c l−u hµnh trong x· héi ph¶i cã chÊt l−îng tháa m·n nhu cÇu ng−êi tiªu dïng. §Ó ®¶m b¶o chÊt l−îng cña kÕt qu¶, cÇn thùc hiÖn nhiÒu biÖn ph¸p ®ång bé.
§ã lµ: − Trang thiÕt bÞ phßng thÝ nghiÖm, − Kü n¨ng cña kiÓm nghiÖm viªn, − Qui tr×nh kü thuËt kiÓm nghiÖm. Thùc hµnh tèt phßng thÝ nghiÖm (GLP) lµ c¬ së ®Ó thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p nªu trªn. Nh÷ng néi dung nµy sÏ ®−îc giíi thiÖu trong ch−¬ng tr×nh cao häc thuéc chuyªn ngµnh KiÓm nghiÖm d−îc phÈm vµ ®éc chÊt. VÒ c¸ch tiÕp cËn néi dung, trong cuèn s¸ch kh«ng nh¾c l¹i qui tr×nh kü thuËt ®· cã trong D−îc ®iÓn mµ cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc cÇn thiÕt ®Ó sinh viªn cã thÓ gi¶i thÝch ®−îc qui tr×nh ®ã vµ thùc hµnh kiÓm nghiÖm cho kÕt qu¶ tin cËy.
S¸ch KiÓm nghiÖm d−îc phÈm ®−îc c¸c gi¶ng viªn Bé m«n Ho¸ Ph©n tÝch – Tr−êng §¹i häc D−îc Hµ Néi biªn so¹n. S¸ch ®· ®−îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch giao khoa vµ tµi liÖu d¹y – häc chuyªn ngµnh D−îc cña Bé Y tÕ thÈm ®Þnh vµ ®−îc Bé Y tÕ ban hµnh lµm tµi liÖu d¹y – häc chÝnh thøc cña Ngµnh Y tÕ trong giai ®o¹n hiÖn nay. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c gi¶ng viªn Bé m«n Ho¸ Ph©n tÝch – Tr−êng §¹i häc D−îc tham gia biªn so¹n cuèn s¸ch nµy. V× lµ lÇn ®Çu xuÊt b¶n nªn ch¾c ch¾n cßn nhiÒu thiÕu sãt, chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña ®ång nghiÖp vµ sinh viªn ®Ó cuèn s¸ch ngµy cµng hoµn thiÖn h¬n.
Vô khoa häc vµ §µo t¹o Bé Y tÕ 4 Môc lôc Lêi nãi ®Çu 3 Ch−¬ng 1 §¹i c−¬ng TrÇn TÝch 1. ChÊt l−îng thuèc vµ ®¶m b¶o chÊt l−îng 9 1. Thuèc vµ yªu cÇu chÊt l−îng 9 1. KiÓm tra chÊt l−îng thuèc 12 1.
HÖ thèng tæ chøc kiÓm tra chÊt l−îng thuèc 14 1. C«ng t¸c tiªu chuÈn ho¸ 16 1. C«ng t¸c x©y dùng tiªu chuÈn 18 1. C«ng t¸c ¸p dông tiªu chuÈn trong thùc tÕ 22 1.
Giíi thiÖu D−îc ®iÓn ViÖt Nam 23 1. KiÓm nghiÖm thuèc theo tiªu chuÈn 26 1. LÊy mÉu kiÓm tra 26 1. TiÕn hµnh kiÓm nghiÖm 31 1.
Néi dung chÝnh cña thùc hµnh tèt phßng kiÓm nghiÖm (GLP) 34 Tµi liÖu tham kh¶o 36 C©u hái tù l−îng gi¸ 36 Ch−¬ng 2 KiÓm nghiÖm thuèc b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p ho¸ häc * TrÇn TÝch, TrÇn Tö An 2. C¸c ph¶n øng ®Þnh tÝnh 37 2. Thö giíi h¹n c¸c t¹p chÊt trong thuèc 48 2. Môc ®Ých 48 *PhÇn 2.
TrÇn TÝch, phÇn 2. Ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh giíi h¹n t¹p chÊt trong thuèc 48 2. Mét sè thuèc thö trong c¸c ph¶n øng ho¸ häc ®Ó x¸c ®Þnh 50 giíi h¹n t¹p chÊt 2. ChuÈn ®é acid - base trong m«i tr−êng khan 51 2.
Vai trß cña dung m«i 51 2. Kh¸i niÖm pH 52 2. X¸c ®Þnh ®iÓm t−¬ng ®−¬ng 53 2. øng dông kiÓm nghiÖm thuèc 54 2.
X¸c ®Þnh hµm l−îng n−íc b»ng thuèc th¶i Karl fischer 58 2. Pha chÕ vµ x¸c ®Þnh ®é chuÈn 58 2. X¸c ®Þnh ®iÓm t−¬ng ®−¬ng 59 2. §Þnh l−îng mét sè chÊt h÷u c¬ ®a chøc b»ng thuèc thö 60 periodat 2.
øng dông cÆp ion trong kiÓm nghiÖm thuèc 61 Tµi liÖu tham kh¶o 65 C©u hái tù l−îng gi¸ 66 Ch−¬ng 3 c¸c ph−¬ng ph¸p ho¸ lý trong kiÓm nghiÖm thuèc NguyÔn V¨n TuyÒn 3. Ph−¬ng ph¸p quang phæ ph©n tö 68 3. Quang phæ hÊp thô UV − VIS 68 3. Quang phæ hång ngo¹i (IR) 79 3.
Quang phæ huúnh quang 82 3. Ph−¬ng ph¸p s¾c ký láng hiÖu n¨ng cao (HPLC) 84 3. C¸c th«ng sè ®Æc tr−ng cña qu¸ tr×nh s¾c ký 84 3. C¸c kü thuËt HPLC 88 3.
H−íng dÉn chän kü thuËt HPLC 94 3. ChuÈn ho¸ cét HPLC 100 6 3. §Þnh l−îng b»ng ph−¬ng ph¸p HPLC 102 3. C¸c ph−¬ng ph¸p ®Þnh l−îng 104 Tµi liÖu tham kh¶o 111 C©u hái tù l−îng gi¸ 111 Ch−¬ng 4 KiÓm nghiÖm thuèc b»ng ph−¬ng ph¸p sinh häc Chu ThÞ Léc 4.
§¸nh gi¸ kÕt qu¶ 116 4. KiÓm nghiÖm thuèc b»ng ph−¬ng ph¸p thö trªn ®éng vËt 116 4. KiÓm nghiÖm thuèc b»ng ph−¬ng ph¸p thö vi sinh vËt 117 4. §¹i c−¬ng vÒ vi sinh vËt 117 4.
M«i tr−êng nu«i cÊy vi sinh vËt 121 4. Thö giíi h¹n vi sinh vËt 128 4. X¸c ®Þnh ho¹t lùc kh¸ng sinh b»ng ph−¬ng ph¸p thö vi sinh vËt 131 Tµi liÖu tham kh¶o 137 C©u hái tù l−îng gi¸ 138 Ch−¬ng 5 KiÓm nghiÖm c¸c d¹ng bµo chÕ NguyÔn ThÞ KiÒu Anh 5. KiÓm nghiÖm thuèc bét 140 5.
KiÓm nghiÖm thuèc viªn nang 145 5. KiÓm nghiÖm thuèc viªn nÐn 147 5. KiÓm nghiÖm thuèc tiªm, thuèc tiªm truyÒn 149 5. KiÓm nghiÖm thuèc nhá m¾t 153 5.
KiÓm nghiÖm thuèc uèng d¹ng láng 154 5. KiÓm nghiÖm thuèc mì 157 7 5. KiÓm nghiÖm thuèc ®¹n, thuèc trøng 159 5. Thö ®é hoµ tan cña viªn nÐn vµ viªn nang 160 5.10 Thö ®é r· cña viªn nÐn vµ viªn nang 166 Tµi liÖu tham kh¶o 169 C©u hái tù l−îng gi¸ 169 Ch−¬ng 6 §é æn ®Þnh vµ tuæi thä cña thuèc TrÇn Tö An 6.
Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nghiªn cøu ®é æn ®Þnh cña thuèc 171 6. §¹i c−¬ng vÒ ®é æn ®Þnh cña thuèc 172 6. Mét sè thuËt ng÷ liªn quan 173 6. Môc tiªu ®¸nh gi¸ ®é æn ®Þnh 174 6.
Tiªu chuÈn ®¸nh gi¸ ®é æn ®Þnh 175 6. Ph©n vïng khÝ hËu 176 6. §éng ho¸ häc dung dÞch 177 6. BËc cña ph¶n øng 177 6.
¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é 181 6. X¸c ®Þnh ®é æn ®Þnh cña thuèc 182 6. Ph−¬ng ph¸p thö cÊp tèc 183 6. Ph−¬ng ph¸p thö dµi h¹n 185 6.
Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ 185 6. C¸c d−îc chÊt kÐm bÒn v÷ng 186 Tµi liÖu tham kh¶o 188 C©u hái tù l−îng gi¸ 189 8 Ch−¬ng 1 §¹i c−¬ng Môc tiªu häc tËp 1. Tr×nh bµy ®−îc hÖ thèng ®¶m b¶o chÊt l−îng thuèc vµ vÞ trÝ cña c«ng t¸c kiÓm nghiÖm trong hÖ thèng nµy. Tr×nh bµy ®−îc c¸c nhiÖm vô chñ yÕu cña c«ng t¸c kiÓm nghiÖm.
ChÊt l−îng thuèc vµ ®¶m b¶o chÊt l−îng 1.