Luận án tiến sĩ về chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu và khả năng áp dụng ở Việt Nam

Tổng hợp kiến thức Khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu tại Việt Nam, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Mận
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Khả Năng Áp Dụng Chính Sách Tiền Tệ Lạm Phát Mục Tiêu Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ ĐỀ TÀI
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ LẠM PHÁT MỤC TIÊU
• 2.1. Chính sách tiền tệ
• 2.1.1. Hệ thống mục tiêu chính sách tiền tệ
• 2.1.1.1. Mục tiêu cuối cùng
• 2.1.1.2. Mục tiêu trung gian
• 2.1.1.3. Mục tiêu hoạt động
• 2.1.2. Công cụ điều hành chính sách tiền tệ
• 2.1.2.1. Công cụ tái cấp vốn
• 2.1.2.2. Công cụ lãi suất
• 2.1.2.3. Công cụ tỷ giá hối đoái
• 2.1.2.4. Công cụ dự trữ bắt buộc
• 2.1.2.5. Công cụ thị trường mở
• 2.1.2.6. Các công cụ khác
• 2.1.3. Cơ chế dẫn truyền chính sách tiền tệ
• 2.2. Kênh tỷ giá
• 2.3. Kênh giá tài sản tài chính
• 2.4. Lược sử các lý thuyết kinh tế liên quan đến chính sách tiền tệ
• 2.5. Chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.5.1. Sự ra đời của khuôn khổ chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.5.2. Khái niệm chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.5.3. Những ưu điểm, nhược điểm của chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.5.3.1. Nhược điểm
• 2.5.4. Những trụ cột cơ bản của chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.5.4.1. Tính minh bạch
• 2.5.4.2. Chiến lược truyền thông
• 2.5.4.3. Công bố thông tin
• 2.5.4.4. Trách nhiệm giải trình
• 2.5.5. Các nguyên tắc của chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.6. Kinh nghiệm điều hành chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu của một số ngân hàng trung ương trên thế giới
• 2.6.1. Lý do các ngân hàng trung ương chọn chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.6.2. Kinh nghiệm điều hành chính sách tiền tệ của một số ngân hàng trung ương trên thế giới
• 2.6.3. Tổng quan về các quốc gia áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu
• 2.6.4. Chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu của một số ngân hàng trung ương trên thế giới
• 2.7. Tổng quan các nghiên cứu liên quan
• 2.7.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 2.7.2. Nghiên cứu trong nước
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Biến nghiên cứu
• 3.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.6. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu
• 3.7. Xác định độ trễ tối ưu và kiểm định đồng liên kết
• 3.8. Mô hình vector tự điều chỉnh (VECM)
• 3.9. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 3.10. Sự ổn định của mô hình
• 3.11. Phân tích cú sốc
• 3.12. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu từ mô hình kiểm định mối quan hệ giữa lãi suất tái cấp vốn và lạm phát
• 4.1.1. Kết quả thống kê
• 4.1.2. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu
• 4.1.3. Xác định độ trễ tối ưu và kiểm định đồng liên kết
• 4.2. Kết quả nghiên cứu từ mô hình kiểm định mối quan hệ giữa lãi suất tái chiết khấu và lạm phát
• 4.2.1. Kết quả thống kê
• 4.2.2. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu
• 4.2.3. Xác định độ trễ tối ưu và kiểm định đồng liên kết
• 4.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.4. Thực tiễn điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 4.4.1. Đánh giá mô hình Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong vai trò ngân hàng trung ương độc lập
• 4.5. Sự cần thiết chuyển đổi phương thức điều hành chính sách tiền tệ theo khuôn khổ lạm phát mục tiêu
• 4.6. Khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu ở Việt Nam
• 4.7. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Khuyến nghị về việc tăng tính độc lập cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 5.2. Một số khuyến nghị khác
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TỪ MÔ HÌNH KIỂM ĐỊNH MỐI QUAN HỆ GIỮA LÃI SUẤT TÁI CẤP VỐN VÀ LẠM PHÁT
• PHỤ LỤC 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TỪ MÔ HÌNH KIỂM ĐỊNH MỐI QUAN HỆ GIỮA LÃI SUẤT TÁI CHIẾT KHẤU VÀ LẠM PHÁT
• PHỤ LỤC 3: CHỈ SỐ MINH BẠCH CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG
• PHỤ LỤC 4: CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG MỨC ĐỘ ĐỘC LẬP CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN ĐƯA RA VÀO THỜI ĐIỂM ÁP DỤNG KHUÔN KHỔ LẠM PHÁT MỤC TIÊU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu

Chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu đã trở thành một trong những công cụ quan trọng trong việc điều hành kinh tế vĩ mô. Chính sách tiền tệ này không chỉ giúp kiểm soát lạm phát mục tiêu mà còn tạo ra một môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế. Tại Việt Nam, việc áp dụng chính sách này đang gặp nhiều thách thức. Theo nghiên cứu của IMF, có hai điều kiện cơ bản mà một quốc gia cần phải đáp ứng để áp dụng chính sách này. Đầu tiên, ngân hàng trung ương cần có sự độc lập trong việc điều hành chính sách tiền tệ. Thứ hai, ngân hàng trung ương phải tập trung vào mục tiêu kiểm soát lạm phát, thay vì nhiều mục tiêu khác như ổn định tỷ giá hay tăng trưởng kinh tế. Việc không đáp ứng được hai điều kiện này có thể dẫn đến sự không hiệu quả trong việc kiểm soát lạm phát.

II. Tình hình kinh tế Việt Nam và lạm phát

Tình hình kinh tế Việt Nam trong những năm qua đã có nhiều biến động. Mặc dù lạm phát đã được kiểm soát ở mức một con số, nhưng sự kỳ vọng về tăng giá cả vẫn tồn tại. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Ngân hàng trung ương Việt Nam đã thực hiện nhiều biện pháp để ổn định lạm phát, tuy nhiên, việc điều hành chính sách tiền tệ vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, việc quản lý tỷ giá vẫn là một vấn đề quan trọng cần được xem xét. Sự không rõ ràng trong mối quan hệ giữa công cụ chính sách tiền tệ và lạm phát đã dẫn đến những thách thức trong việc áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu.

III. Đánh giá khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu

Khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu tại Việt Nam phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Đầu tiên, cần phải có sự độc lập của ngân hàng trung ương trong việc điều hành chính sách tiền tệ. Nghiên cứu cho thấy rằng ngân hàng trung ương Việt Nam vẫn chưa hoàn toàn độc lập trong việc lựa chọn công cụ chính sách. Thứ hai, việc điều hành chính sách tiền tệ cần phải tập trung vào mục tiêu kiểm soát lạm phát. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ngân hàng trung ương thường phải đối mặt với nhiều mục tiêu khác nhau, dẫn đến sự phân tán trong việc thực hiện chính sách. Điều này có thể làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu.

IV. Các khuyến nghị cho việc áp dụng chính sách

Để nâng cao khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu, Việt Nam cần thực hiện một số khuyến nghị. Đầu tiên, cần tăng cường độc lập cho ngân hàng trung ương trong việc điều hành chính sách tiền tệ. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc cải cách các quy định pháp lý liên quan đến ngân hàng trung ương. Thứ hai, ngân hàng trung ương cần tập trung vào mục tiêu kiểm soát lạm phát, giảm thiểu sự can thiệp vào các mục tiêu khác như ổn định tỷ giá. Cuối cùng, cần có một chiến lược truyền thông rõ ràng để tăng cường sự minh bạch trong việc thực hiện chính sách tiền tệ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khuôn khổ điều hành chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu (Inflation Targeting - IT) đại diện cho bước chuyển dịch mô thức căn bản của kinh tế học tiền tệ hiện đại kể từ thập niên 1990. Tại Việt Nam, định hướng chuyển đổi sang cơ chế IT đã được thể chế hóa trong Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng theo Quyết định số 112/2006/QĐ-TTg ngày 24/5/2006 và tiếp tục được khẳng định trong Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 08/8/2018 của Thủ tướng Chính phủ. Dù Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) xếp Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế tiềm năng áp dụng IT (Batini & Laxton, 2006), tiến trình thực thi trên thực tế vẫn đối mặt với những rào cản mang tính cấu trúc.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình học thuật trước đây (Tô Kim Ngọc, 2012; Nguyễn Phúc Cảnh, 2013; Nguyễn Ngọc Thạch, 2013) chủ yếu phân tích điều kiện định tính hoặc đánh giá độc lập chính sách tài khóa mà chưa giải quyết thỏa đáng hai câu hỏi thực nghiệm: Thứ nhất, cơ chế truyền dẫn lãi suất chính sách sang lạm phát có thực sự vận hành hiệu quả hay bị tắc nghẽn? Thứ hai, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đang thực tế sử dụng lãi suất để kiểm soát lạm phát hay ưu tiên can thiệp ổn định tỷ giá hối đoái?

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Liệu có tồn tại mối quan hệ nhân quả và mức độ tác động thực nghiệm giữa lãi suất chính sách với lạm phát tại Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Việc điều hành công cụ lãi suất của NHNN trong giai đoạn hậu Luật NHNN 2010 thực chất hướng tới mục tiêu kiểm soát lạm phát hay bảo vệ tỷ giá hối đoái?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Lãi suất chính sách có tác động cùng chiều hoặc ngược chiều có ý nghĩa thống kê làm suy giảm lạm phát thông qua kênh tổng cầu.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Biến động lãi suất chính sách chịu sự chi phối mạnh mẽ và có mức độ phản ứng vượt trội đối với biến số tỷ giá hối đoái so với biến số lạm phát.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Kỳ vọng hợp lý (Lucas, 1972; Sargent & Wallace, 1975), Lý thuyết về Sự không nhất quán theo thời gian (Kydland & Prescott, 1977; Calvo, 1978), mô hình Neo danh nghĩa (Mishkin, 2001, 2007) và Lý thuyết Bộ ba bất khả thi (Mundell-Fleming Impossible Trinity). Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu chu kỳ tháng ($N = 90$ quan sát) từ tháng 01/2011 (thời điểm Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 có hiệu lực) đến tháng 06/2018. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa đột phá khi định lượng hóa chính xác mức độ truyền dẫn tiền tệ và chứng minh rằng Việt Nam chưa thỏa mãn 2 điều kiện tiền đề căn bản của IMF (Debelle et al., 2018) để áp dụng IT toàn phần.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển học thuyết kinh tế tiền tệ chứng kiến sự đối thoại học thuật sâu sắc giữa các trường phái lớn. Sau cuộc Đại suy thoái, trường phái Keynes với đóng góp của Samuelson và Solow (1960) dựa trên công trình của Phillips (1958) cho rằng tồn tại sự đánh đổi dài hạn giữa lạm phát và thất nghiệp, khuyến nghị chính phủ can thiệp bằng chính sách tài khóa và tiền tệ mở rộng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của hiện tượng đình lạm (Stagflation) trong thập niên 1970 đã bác bỏ giả định này.

Trường phái Trọng tiền (Monetarism) do Friedman và Schwartz (1963) khởi xướng, kết hợp cùng luận điểm của Friedman (1968) và Phelps (1967), đã chứng minh đường cong Phillips trong dài hạn là hoàn toàn thẳng đứng tại mức tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên. Mọi nỗ lực mở rộng cung tiền chỉ tạo ra lạm phát cao hơn mà không thể gia tăng sản lượng. Tiếp nối xu hướng này, cuộc cách mạng Kỳ vọng hợp lý (Rational Expectations) với Lucas (1972, 1976), Sargent và Wallace (1975), Barro (1976) đã chỉ ra rằng các tác nhân kinh tế sẽ tối ưu hóa thông tin chính sách, làm triệt tiêu hiệu lực can thiệp tùy nghi của ngân hàng trung ương (NHTW). Kydland và Prescott (1977) cùng Calvo (1978) đã làm sáng tỏ hiện tượng bất nhất quán theo thời gian (Time-Inconsistency), giải thích vì sao các cam kết chính sách không có tính ràng buộc đều dẫn tới lạm phát cao kéo dài.

       [Trường phái Keynes] (Samuelson & Solow, 1960)
         - Đánh đổi ngắn/dài hạn: Lạm phát vs Thất nghiệp
    [Trường phái Trọng tiền] (Friedman, 1968; Phelps, 1967)
         - Đường cong Phillips dài hạn thẳng đứng
         - Cung tiền mục tiêu (Monetary Targeting)
   [Trường phái Kỳ vọng Hợp lý] (Lucas, 1976; Kydland & Prescott, 1977)
         - Phê phán Lucas & Bất nhất quán theo thời gian
         - Yêu cầu Neo Danh nghĩa vững chắc & Độc lập NHTW
 [Khuôn khổ Lạm phát Mục tiêu - IT] (Mishkin, 2001; Bernanke et al., 1999)
         - Lấy dự báo lạm phát làm neo danh nghĩa
         - Sử dụng công cụ Lãi suất điều hành

Tranh luận học thuật quốc tế chia thành hai luồng quan điểm đối nghịch: Một nhóm ủng hộ neo danh nghĩa cung tiền (Monetary Targeting) và nhóm còn lại ủng hộ neo danh nghĩa lạm phát (Inflation Targeting). Thực tiễn áp dụng cung tiền mục tiêu tại Anh (1976), Mỹ (1975) và Canada (1975) đã sụp đổ do cầu tiền ($M_D$) biến động bất ổn định và mối quan hệ giữa cung tiền với GDP danh nghĩa bị suy yếu nghiêm trọng (Hammond, 2012). Điều này thúc đẩy sự ra đời của cơ chế IT, bắt đầu từ New Zealand (1989), Canada (1991), Anh (1992) và Úc (1993) (Bernanke et al., 1999; Mishkin, 2001).

Về mặt định vị nghiên cứu, các công trình trong nước (Nguyen & Nguyen, 2010; Hoang, 2014) chỉ dừng lại ở việc chứng minh Việt Nam không bị áp chế tài chính (Fiscal Dominance). Luận án này tạo ra bước tiến tri thức độc lập khi định vị vào "điểm nghẽn công cụ lãi suất", so sánh trực tiếp với kinh nghiệm chuyển đổi của Ngân hàng Trung ương New Zealand (RBNZ) và Ngân hàng Trung ương Canada (BoC) nhằm làm rõ sự sai lệch mục tiêu giữa kiểm soát lạm phát và ổn định tỷ giá hối đoái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Lạm phát mục tiêu của Bernanke et al. (1999) và Mishkin (2001) vào bối cảnh nền kinh tế thị trường mới nổi có độ mở thương mại cao và hệ thống tài chính dựa trên tín dụng ngân hàng. Mô hình lý thuyết chỉ ra rằng trong môi trường chuyển đổi, kênh truyền dẫn lãi suất (Interest Rate Channel) bị suy giảm công năng do sự phân mảnh thị trường tiền tệ và chế độ quản lý tỷ giá thả nổi có điều tiết.

Nghiên cứu bổ sung cho Lý thuyết Bộ ba bất khả thi (Mundell-Fleming): Khi NHTW cố gắng duy trì kiểm soát tỷ giá trong điều kiện hội nhập tài chính ngày càng mở, tính độc lập trong việc sử dụng lãi suất điều hành để ổn định giá cả nội địa sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn.

  [Ổn định tỷ giá hối đoái]                     [Độc lập chính sách tiền tệ]
  - Quản lý tỷ giá có điều tiết                 - Điều hành lãi suất chính sách
  - Can thiệp thị trường ngoại hối              - Neo lạm phát mục tiêu (IT)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết Kỳ vọng hợp lý về neo danh nghĩa; (2) Mô hình truyền dẫn chính sách tiền tệ đa kênh của Mosser và Kuttner (2002); (3) Lý thuyết Đo lường mức độ độc lập NHTW của Cukierman (1992) và Alesina - Summers (1993). Luận án thiết lập mô hình hệ phương trình hồi quy vector 5 biến số vĩ mô nội sinh và ngoại sinh:

$$\mathbf{Y}_t = [INF_t, INT_t, EX_t, YD_t, YF_t]'$$

Trong đó:

• $INF_t$: Tỷ lệ lạm phát (đo lường bằng chỉ số giá tiêu dùng CPI).
• $INT_t$: Lãi suất chính sách điều hành, được mô hình hóa riêng biệt thành 2 biến: Lãi suất tái cấp vốn ($R_1$) và Lãi suất tái chiết khấu ($R_2$).
• $EX_t$: Tỷ giá danh nghĩa song phương USD/VND.
• $YD_t$: Tổng cầu trong nước (đại diện bằng Chỉ số sản xuất công nghiệp IIP hoặc Doanh thu bán lẻ).
• $YF_t$: Tổng cầu nước ngoài (đại diện bởi các chỉ số tăng trưởng của đối tác thương mại chính).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác định rõ: Nghiên cứu áp dụng cho nền kinh tế có hệ thống ngân hàng đóng vai trò trung gian vốn chủ đạo, chính sách tỷ giá theo cơ chế thả nổi có quản lý và các công cụ hành chính trực tiếp (trần lãi suất huy động, hạn mức tín dụng) vẫn tồn tại song song với công cụ gián tiếp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan Thực chứng luận (Positivism) với phương pháp định lượng thực nghiệm kinh tế lượng chuẩn xác. Thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa mô hình hóa chuỗi thời gian vĩ mô đa biến và phân tích thể chế (Institutional Analysis) theo khung tiêu chí của IMF. Quy mô mẫu nghiên cứu gồm $N = 90$ chu kỳ tháng từ 01/2011 đến 06/2018, đảm bảo tính đồng nhất về mặt thể chế sau khi Luật NHNN năm 2010 chính thức có hiệu lực thi hành.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua 4 bước kiểm định chặt chẽ:

1. Kiểm định tính dừng (Unit Root Test): Sử dụng kiểm định Augmented Dickey-Fuller (ADF) và Phillips-Perron (PP) cho toàn bộ 5 chuỗi số liệu ở mức biến số gốc $I(0)$ và sai phân bậc nhất $I(1)$.
2. Xác định độ trễ tối ưu: Dựa trên các tiêu chuẩn thông tin Akaike Information Criterion (AIC), Schwarz Criterion (SC), và Hannan-Quinn (HQ).
3. Kiểm định đồng liên kết Johansen (Johansen Cointegration Test): Sử dụng thống kê Trace (Dấu vết ma trận) và Maximum Eigenvalue (Giá trị riêng cực đại) để xác định số lượng vector đồng liên kết dài hạn giữa các biến số.
4. Mô hình Vectơ Hiệu chỉnh Sai số (VECM): Thiết lập cấu trúc VECM 5 chiều để phân tích tương tác ngắn hạn và trạng thái cân bằng dài hạn.

  [Thu thập chuỗi thời gian N=90 (2011M01 - 2018M06)]
  [Kiểm định nghiệm đơn vị ADF & PP: Xác nhận I(1)]
  [Xác định độ trễ tối ưu qua tiêu chí AIC / SC / HQ]
  [Kiểm định đồng liên kết Johansen: Trace & Max-Eigen]
  [Ước lượng Mô hình VECM 5 biến: Tách riêng R1 và R2]
  [Hàm phản ứng đẩy (IRF)]    [Phân rã phương sai (FEVD)]
  [Kiểm định ổn định AR Roots & Phân tích cấu trúc thể chế]

Data và phân tích

Toàn bộ quy trình ước lượng và kiểm định được thực hiện độc lập trên phần mềm thống kê chuyên dụng STATA 14. Tính ổn định của mô hình hồi quy được xác nhận qua việc kiểm tra nghiệm của đa thức đặc trưng AR (Autoregressive Characteristic Polynomial Stability Condition), đảm bảo toàn bộ các nghiệm số module đều nằm bên trong vòng tròn đơn vị (Unit Circle). Phân tích cú sốc được cụ thể hóa thông qua Hàm phản ứng đẩy (Impulse Response Function - IRF) với khoảng thời gian 24-36 tháng và Phân rã phương sai sai số dự báo (Forecast Error Variance Decomposition - FEVD).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

[!IMPORTANT] Kết quả thực nghiệm từ luận án xác nhận 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá về cơ chế vận hành tiền tệ tại Việt Nam:

1. Hiệu lực truyền dẫn từ lãi suất sang lạm phát cực kỳ yếu: Phân tích phản ứng đẩy (IRF) và phân rã phương sai (FEVD) từ cả hai mô hình (sử dụng lãi suất tái cấp vốn $R_1$ và tái chiết khấu $R_2$) đều chỉ ra rằng biến động của lãi suất chính sách đóng góp tỷ trọng không đáng kể vào việc giải thích sự biến thiên của lạm phát ($INF$).
2. Lãi suất tác động áp đảo lên tỷ giá hối đoái: Cú sốc tăng lãi suất chính sách tạo ra phản ứng tức thì và có biên độ mạnh mẽ đối với tỷ giá USD/VND ($EX$). Độ lớn tác động của lãi suất tới tỷ giá cao hơn vượt trội so với mức độ tác động của lãi suất tới lạm phát.
3. Mục tiêu thực tế của điều hành lãi suất: Bằng chứng thực nghiệm khẳng định NHNN đã sử dụng công cụ lãi suất hướng tới việc bảo vệ sự ổn định của tỷ giá hối đoái nhiều hơn là kiềm chế lạm phát mục tiêu.
4. Mức độ truyền dẫn của tỷ giá vào lạm phát (ERPT) rất thấp: Tỷ giá hối đoái chỉ giải thích một phần rất nhỏ sự thay đổi của lạm phát CPI trong giai đoạn nghiên cứu, cho thấy áp lực lạm phát nhập khẩu không còn là rào cản quá nghiêm trọng.
5. Vi phạm các điều kiện tiên quyết của IMF: Việt Nam chưa đáp ứng 2 điều kiện tiền đề cốt lõi do nhóm nghiên cứu IMF (Debelle et al., 2018) xác lập: Chưa có tính độc lập công cụ (quan hệ công cụ - mục tiêu không chặt chẽ) và chưa xác lập mục tiêu ổn định giá cả là ưu tiên duy nhất/cao nhất.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giải thích nguyên nhân các quốc gia đang phát triển thường áp dụng cơ chế IT lai ghép (Inflation Targeting Lite - ITL) hoặc IT chiết trung (Eclectic IT) trước khi chuyển đổi sang IT toàn phần (Full-fledged IT - FFIT).
• Về mặt chính sách vĩ mô:
  • Lộ trình tự do hóa tỷ giá: Do mức độ truyền dẫn từ tỷ giá sang lạm phát ở mức thấp, NHNN hoàn toàn có thể tự tin nới rộng biên độ dao động tỷ giá hối đoái, giảm can thiệp mua bán ngoại tệ trực tiếp để giải phóng công cụ lãi suất.
  • Tăng cường tính độc lập cho NHNN: Luật NHNN cần sửa đổi theo hướng trao quyền độc lập công cụ (Instrument Independence), quy định rõ ổn định giá cả là mục tiêu ưu tiên số một.
  • Tái cấu trúc kênh truyền dẫn tiền tệ: Xóa bỏ các biện pháp hành chính trực tiếp (trần lãi suất, room tín dụng), phát triển thị trường liên ngân hàng sâu rộng để lãi suất điều hành thực sự định hướng được mặt bằng lãi suất thương mại.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Phạm vi thời gian dữ liệu: Chuỗi dữ liệu tháng dừng ở tháng 06/2018, chưa bao quát các cú sốc vĩ mô toàn cầu sau đó như căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, đại dịch COVID-19 và biến động chu kỳ thắt chặt tiền tệ của Fed.
2. Yếu tố lạm phát phi tiền tệ: Mô hình VECM 5 biến số chưa tách bạch hoàn toàn các cú sốc cung bất lợi (giá dầu thế giới, giá lương thực thực phẩm nội địa và việc điều chỉnh giá dịch vụ công y tế - giáo dục do Nhà nước quản lý).
3. Kênh kỳ vọng lạm phát: Do thiếu chuỗi số liệu khảo sát kỳ vọng lạm phát chuyên nghiệp định kỳ tại Việt Nam, mô hình chưa thể lượng hóa trực tiếp biến số kỳ vọng hợp lý của công chúng.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng mô hình Cân bằng Tổng thể Ngẫu nhiên Động phi tuyến (DSGE) kết hợp các ma trận phản ứng chính sách tiền tệ để mô phỏng tác động chính sách.
• Mở rộng tập dữ liệu sang giai đoạn bình thường mới và ứng dụng kỹ thuật kinh tế lượng Time-Varying Parameter VAR (TVP-VAR) để kiểm tra sự biến đổi theo thời gian của cơ chế truyền dẫn.
• Nghiên cứu cơ chế neo kỳ vọng lạm phát thông qua đo lường chỉ số minh bạch và chiến lược truyền thông NHTW.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án là tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các cơ quan hoạch định chính sách cấp trung ương như Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ban Kinh tế Trung ương và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia trong việc soạn thảo chiến lược tiền tệ quốc gia. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để tái định hình cách thức sử dụng lãi suất thị trường mở (OMO) và khung lãi suất tái cấp vốn/tái chiết khấu.

Đối với thị trường tài chính, công trình giúp các định chế tài chính và ngân hàng thương mại hiểu rõ hàm phản ứng chính sách thực tế của NHNN, từ đó nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro lãi suất và tỷ giá trong các quyết định kinh doanh trung - dài hạn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận VECM tiêu chuẩn trong phân tích cơ chế truyền dẫn tiền tệ tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.
• Nhà hoạch định chính sách tiền tệ tại NHNN: Nhận diện điểm nghẽn thực nghiệm của công cụ lãi suất, từ đó thiết lập lộ trình hoàn thiện điều kiện áp dụng cơ chế IT.
• Khối Nghiên cứu & Phân tích (R&D) tại các NHTM: Ứng dụng khung phân tích để dự báo chính xác động thái điều hành lãi suất và tỷ giá của cơ quan quản lý tiền tệ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án mở rộng Lý thuyết Bộ ba bất khả thi và Lý thuyết Cơ chế truyền dẫn tiền tệ của Bernanke - Mishkin bằng việc chứng minh rằng: Tại các nền kinh tế mới nổi có thị trường tài chính kém phát triển, việc cố gắng duy trì ổn định tỷ giá hối đoái sẽ biến công cụ lãi suất chính sách thành công cụ bảo vệ tỷ giá thay vì kiểm soát lạm phát, gây vô hiệu hóa cơ chế dẫn truyền lãi suất sang tổng cầu.

2. Đột phá về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?
Khác với các nghiên cứu của Đỗ Thị Đức Minh (2003) hay Nguyễn Phúc Cảnh (2013) sử dụng mô hình VAR đơn giản hoặc phân tích định tính thể chế, luận án đã thiết lập hệ thống 2 mô hình VECM riêng biệt cho lãi suất tái cấp vốn ($R_1$) và lãi suất tái chiết khấu ($R_2$) trên chuỗi dữ liệu tháng đồng nhất ($N = 90$), kết hợp kiểm định nghiệm đơn vị ADF/PP, kiểm định đồng liên kết Johansen và phân tích cấu trúc phản ứng đẩy IRF/FEVD trên STATA 14 để bóc tách chính xác mức độ truyền dẫn.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?
Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ truyền dẫn của tỷ giá vào lạm phát (ERPT) tại Việt Nam trong giai đoạn 2011–2018 là rất nhỏ, trong khi NHNN lại dành phần lớn quyền năng của công cụ lãi suất chính sách để phản ứng với biến động tỷ giá hơn là phản ứng với lạm phát.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?
Luận án cung cấp đầy đủ phụ lục ước lượng, thông số kiểm định nghiệm đa thức đặc trưng AR, bảng kết quả kiểm định Johansen, ma trận phân rã phương sai và quy chuẩn thu thập dữ liệu từ các nguồn chính thống (NHNN, Tổng cục Thống kê, IMF-IFS, ARIC), cho phép tái lập hoàn toàn quy trình phân tích thực nghiệm.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Xây dựng mô hình dự báo lạm phát lõi chuẩn tắc cho Việt Nam; (2) Hoàn thiện cấu trúc vi mô thị trường liên ngân hàng để định hình lãi suất qua đêm làm mục tiêu hoạt động duy nhất; (3) Thiết lập chỉ số minh bạch NHTW theo chuẩn Dincer-Eichengreen và xây dựng kênh truyền thông neo giữ kỳ vọng lạm phát công chúng.

Kết luận

1. Khẳng định thực nghiệm về điểm nghẽn lãi suất: Luận án chứng minh một cách khoa học rằng mối quan hệ truyền dẫn giữa công cụ lãi suất chính sách ($R_1, R_2$) và lạm phát tại Việt Nam còn rất yếu và chưa đạt hiệu quả kiểm soát giá cả.
2. Làm rõ sự sai lệch mục tiêu ưu tiên: Xác nhận bằng chứng thực nghiệm việc NHNN sử dụng lãi suất để can thiệp ổn định tỷ giá hối đoái nhiều hơn là ổn định giá cả nội địa.
3. Đánh giá mức độ đáp ứng điều kiện IMF: Việt Nam chưa thỏa mãn đầy đủ 2 điều kiện tiền đề căn bản về tính độc lập công cụ và tính ưu tiên mục tiêu lạm phát duy nhất theo khung tiêu chí của Debelle et al. (2018).
4. Mở ra dư địa tự do hóa tỷ giá: Phát hiện mức độ truyền dẫn từ tỷ giá sang lạm phát thấp tạo tiền đề khoa học vững chắc để NHNN nới lỏng biên độ tỷ giá, hướng tới chế độ tỷ giá thả nổi hoàn toàn.
5. Định hình lộ trình chính sách: Khuyến nghị giải pháp trao quyền độc lập công cụ cho NHNN, loại bỏ các công cụ can thiệp hành chính trực tiếp, từng bước chuyển dịch từ cơ chế Lạm phát mục tiêu lai ghép (ITL) sang Lạm phát mục tiêu toàn phần (FFIT) nhằm duy trì ổn định kinh tế vĩ mô bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 giúp cho người đọc có cái nhìn bao quát về luận án. Đầu tiên, tác giả đưa ra lý do chọn đề tài bằng việc đưa ra những dẫn chứng cũng như lập luận cho thấy sự cần thiết của việc nghiên cứu khả năng áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu ở Việt Nam tại thời điểm hiện nay. Tiếp đến, tác giả xác định mục tiêu của nghiên cứu. Từ đó, câu hỏi nghiên cứu được thiết lập cùng phương pháp nghiên cứu thích hợp để trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu.

Sau đó, bố cục của luận án được trình bày cùng tóm tắt những nội dung chính trong từng chương. Và cuối cùng là những đóng góp và phát hiện mới của luận án trong việc nghiên cứu áp dụng chính sách tiền tệ lạm phát mục tiêu ở Việt Nam. 9 luan an CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ LẠM PHÁT MỤC TIÊU 2.

CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ 2. Khái niệm Các nhà khoa học cũng đưa ra những góc nhìn khác nhau về chính sách tiền tệ. Johnson (1973) cho rằng chính sách tiền tệ là chính sách của ngân hàng trung ương nhằm kiểm soát lượng cung tiền như một công cụ để đạt được những mục tiêu của chính sách kinh tế chung. Mishkin (2011) lại cho rằng chính sách tiền tệ là quá trình quản lý cung tiền của ngân hàng trung ương nhằm hướng tới một mức lãi suất để có thể đạt được những mục tiêu của chính sách tiền tệ như kiềm chế lạm phát, ổn định tỷ giá, đạt được toàn dụng lao động hay tăng trưởng kinh tế.

Ở Việt Nam, Nguyễn Văn Tiến (2009) định nghĩa chính sách tiền tệ là chính sách kinh tế vĩ mô, thông qua các công cụ của mình, ngân hàng trung ương chủ động thay đổi cung ứng tiền hoặc lãi suất (lãi suất liên ngân hàng mục tiêu) nhằm đạt được được các mục tiêu kinh tế - xã hội đặt ra. Theo luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 của Việt Nam định nghĩa về chính sách tiền tệ như sau: ‘Chính sách tiền tệ quốc gia là các quyết định về tiền tệ ở tầm quốc gia của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, bao gồm quyết định mục tiêu ổn định giá trị đồng tiền biểu hiện bằng chỉ tiêu lạm phát, quyết định sử dụng các cộng cụ và biện pháp để thực hiện mục tiêu đề ra.’ Với định nghĩa như vậy, chính sách tiền tệ phải là chính sách ở cấp độ vĩ mô mang tính quốc gia, là bộ phận cấu thành trong hệ thống chính sách kinh tế tài chính của quốc gia. Có 2 loại chính sách tiền tệ ngân hàng trung ương có thể thực thi: Chính sách tiền tệ nới lỏng và chính sách tiền tệ thắt chặt. Với chính sách tiền tệ nới lỏng, ngân hàng trung ương cung ứng thêm tiền cho nền kinh tế, nhằm khuyến khích đầu tư, sản xuất, và tạo công ăn việc làm.

Còn đối với chính sách tiền tệ thắt chặt, ngân hàng trung ương giảm cung ứng tiền cho nền kinh tế nhằm hạn chế đầu tư ngăn chặn sự phát triển quá nhanh của nền kinh tế nhằm kiểm soát lạm phát. 10 luan an Như vậy, dù theo cách hiểu của những nhà hoạch định chính sách hay những nhà khoa học thì chính sách tiền tệ có thể được xem là công cụ quản lý kinh tế vĩ mô do ngân hàng trung ương thực hiện thông qua các công cụ, các biện pháp nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế xã hội của một quốc gia. Hệ thống mục tiêu chính sách tiền tệ 2. Mục tiêu cuối cùng Mỗi quốc gia có thể đặt ra rất nhiều mục tiêu cho nền kinh tế như tăng trưởng kinh tế cao, toàn dụng việc lạm, lạm phát thấp, tăng trưởng xuất khẩu…Tùy đặc điểm kinh tế mà mỗi quốc gia sẽ có chính sách tiền tệ riêng của mình.

Tuy nhiên, theo Mishkin và Eakins (2006), mục tiêu cuối cùng của chính sách tiền tệ thường hướng đến những mục tiêu chính: ổn định giá cả, tăng mức nhân dụng, tăng trường kinh tế. Ngoài ra, chính sách tiền tệ còn hướng đến ổn định lãi suất, ổn định tỷ giá và ổn định thị trường tài chính. • Mục tiêu ổn định giá cả: Đối với rất nhiều ngân hàng trung ương trên thế giới, ổn định giá cả hay kiểm soát lạm phát có thể được xem là mục tiêu hàng đầu của chính sách tiền tệ bởi lạm phát cao có thể gây ảnh hưởng xấu tới toàn bộ nền kinh tế vĩ mô. Trong khi đó, nếu lạm phát thấp và ổn định sẽ giúp cho các hộ gia đình và các doanh nghiệp dễ dàng đưa ra các quyết định đầu tư trong một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định.

Sự lên xuống thất thường của giá cả sẽ tạo ra tâm lý bất an cũng như sự thiếu tin tưởng đối với các chính sách vĩ mô của nhà nước. Giá cả liên tục tăng cao đồng nghĩa với việc giá trị thực của những tài sản người dân đang nắm giữ bị giảm đi đáng kể nếu như không có biện pháp kiểm soát lạm phát tốt. Nếu như lạm phát luôn được duy trì ở một tỷ lệ thấp ổn định sẽ rất có lợi cho các hộ gia đình và các doanh nghiệp tính toán và cân nhắc có nên đầu tư hay không. Lúc này, lạm phát đã nằm trong vòng kiểm soát của nhà nước, nên mọi người có thể an tâm thực hiện các quyết định tiêu dùng, đầu tư, tiêu xài của mình mà không lo sợ ảnh hưởng xấu của lạm phát.

11 luan an Lạm phát không hẳn lúc nào cũng là xấu, thậm chí nó còn là “liều thuốc bổ” cho nền kinh tế, kích thích nền kinh tế phát triển nếu như ngân hàng trung ương có thể tính toán đưa ra một lượng tiền vừa đủ đối với nền kinh tế. Bằng con đường đưa tiền ra nền kinh tế thông qua con đường tín dụng, ngân hàng trung ương đã giúp các doanh nghiệp mở rộng đầu tư cả về chiều rộng và chiều sâu, từ đó tạo thêm nhiều công ăn việc làm, giúp giảm tỷ lệ thất nghiệp và kinh tế tăng trưởng. Không những trong trường hợp lạm phát cao mà trong trường hợp thiểu phát cũng sẽ ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế. Lúc đó, sản xuất đình đốn, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao sẽ đi liền với nhiều tệ nạn xã hội như rượu chè, trộm cắp, đói kém.

Chính vì vậy, nhiệm vụ quan trọng của ngân hàng trung ương là ổn định giá cả hay kiểm soát lạm phát ở mức thấp và ổn định tạo tiền đề cho nền kinh tế phát triển. • Mục tiêu tăng trưởng kinh tế: Để giúp nền kinh tế tăng trưởng, ngân hàng trung ương sẽ thực hiện chính sách tiền tệ nới lỏng. Lúc này, lượng tiền NHTW cung ứng cho nền kinh tế tăng lên, lãi suất giảm, khuyến khích các chủ doanh nghiệp đầu tư, mở rộng sản xuất, dẫn đến tổng sản phẩm xã hội tăng lên. Đồng thời, gia tăng cung tiền cũng làm gia tăng tiêu dùng trong nền kinh tế, doanh nghiệp sẽ bán được nhiều hàng hóa, đòi hỏi đầu tư thêm nhiều nhân công, máy móc, nguyên vật liệu.

Như vậy, nhờ chính sách nới lỏng tiền tệ, nền kinh tế được kích thích phát triển. Nếu kinh tế tăng trưởng quá nóng thường dẫn tới lạm phát cao, và nền kinh tế suy thoái thường kéo theo thiểu phát. Tình trạng lạm phát cao và thiểu phát cao đều không có lợi cho nền kinh tế. Do đó, vai trò của ngân hàng trung ương rất quan trọng trong việc điều tiết lượng tiền cung ứng lưu thông ở mức vừa phải đủ để nền kinh tế hấp thụ và phát triển ổn định.

• Mục tiêu tăng mức nhân dụng: Tạo ra nhiều công ăn việc làm cho người lao động là mục tiêu cuối cùng của nhiều chính sách vĩ mô trong đó có chính sách tiền tệ. Mục tiêu này rất quan trọng bởi thất nghiệp cao sẽ ảnh hưởng xấu đến kinh tế xã hội. Thất nghiệp là nguyên 12 luan an nhân của nghèo đói, các tệ nạn xã hội. Ngoài ra, nếu một nền kinh tế không thể tận dụng được hết tất cả nguồn lực lao động thì nó có thể làm giảm GDP quốc gia đó.

Tạo ra nhiều việc làm để những người trong độ tuổi lao động có việc làm là điều cần thiết đối với mọi quốc gia. Tuy nhiên, tại một thời điểm nào đó, trong nền kinh tế luôn tồn tại một tỷ lệ thất nghiệp nhất định bởi luôn tồn tại 2 dạng thất nghiệp: thất nghiệp tạm thời (frictional unemployment) và thất nghiệp cơ cấu (structural unemployment). Trên thị trường lao động, không phải lúc nào người lao động và người sử dụng lao động có thể gặp nhau, do đó, những người đang tìm việc được xem là thất nghiệp tạm thời. Hoặc có những người đi làm nhưng sau đó, muốn nâng cao trình độ chuyên môn nên xin nghỉ việc để đi học tiếp.

Những người này sau khi trở lại thị trường lao động cũng mất một thời gian để tìm việc. Quãng thời gian này cũng được xem như người lao động đang thất nghiệp tạm thời. Đối với trường hợp thất nghiệp cơ cấu, đó là những người lao động không đáp ứng được những yêu cầu về chuyên môn và kỹ năng mà công việc yêu cầu. Như vậy, việc làm không cao không có nghĩa là tỷ lệ thất nghiệp bằng không, mà nó luôn tồn tại một tỷ lệ thất nghiệp lớn hơn không, tại đó cung và cầu lao động không gặp nhau.

Tỷ lệ thất nghiệp đó được gọi là tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên. Có một mối quan hệ tác động qua lại giữa các mục tiêu tăng trưởng kinh tế, lạm phát và thất nghiệp. Lạm phát cao có thể kích thích kinh tế phát triển, tuy nhiên, nếu kinh tế phát triển quá nóng có thể dẫn đến khủng hoảng trong tương lai. Sau đó, nền kinh tế có thể bị trì trệ, dẫn đến thất nghiệp cao.

Ngược lại, nếu như lạm phát được giữ ở mức thấp thì các hoạt động sản xuất, thương mại trong nền kinh tế có thể bị đình đốn. Hậu quả là nền kinh tế lâm vào tình trạng tăng trưởng kém và thất nghiệp cao. Do đó, yêu cầu đặt ra đối với các nhà hoạch định chính sách là làm sao duy trì lạm phát ở mức độ vừa phải để nền kinh tế phát triển và tạo ra nhiều việc làm. 13 luan an • Mục tiêu ổn định tỷ giá hối đoái: Trong nền kinh tế mở và xu hướng toàn cấu hóa như hiện nay, sự biến động của tỷ giá hối đoái sẽ ảnh hưởng tới hoạt động của nền kinh tế, đặc biệt là hoạt động xuất nhập khẩu.