CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE THIẾT KE VÀ SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DAY HOC DIA LÍ Ở LỚP 12 1. Quan niệm về kênh hình trong đạy học Địa lí ở nhà trường THPT 1. Quan niệm về kênh hình Kênh hình là một trong những phương tiện day học không thê thiếu đối với giáo dục.
Có nhiều tác giả đã đưa ra định nghĩa khác nhau về kênh hình như sau: Kênh hình là một trong những phương tiện day học mang thông tin cần chuyển tải cho HS dưới dang hình anh (động hoặc tĩnh) theo những cách thức sư phạm phù hợp với mục tiêu day học. Hay nói cách khác kênh hình là hệ thống hình ảnh hình vẽ. tranh ảnh, biéu bang, sơ đồ và đồ thị, video clip về các quá trình, hiện tượng tự nhiên. mang nội dung của kiến thức cần truyền tải cho HS thông qua các đường thị giác, thính giác.
Theo quan điểm truyền thông “kênh hình” được hiểu là việc sử dụng “hình” dé truyền thông tin từ người phát đến người thu. Trong đó, “hinh” được hiểu là một loại phương tiện dé truyền thông, có thé là hình tĩnh (tranh anh, sơ đô, lược đô.) hoặc hình động (phim, video clip. Theo từ điển bách khoa 2: trong triết học, hình anh 1a kết quả của sự phản ảnh khách thé, đối tượng vào ý thức của con người là cảm giác. khái niệm, phan đoán,.
Trong mỹ thuật là sự điển tả hay tái hiện, một vật, một người trong nghệ thuật tạo hinh. Kênh hình gồm có: Kênh hình tĩnh: là hình ảnh hai chiều được thé hiện trên mặt phăng tranh vẽ, đỏ thị, hình anh vật thật được chụp lại. hoặc 3 chiều: tác phẩm điêu khắc, mô hình, hình ảnh 3D,. Đối với day học Địa lí, cũng đã có nhiều tác giá đưa ra các quan niệm về kênh hình như sau: Kênh hình động: “Là những hình ảnh chuyển động được ghi lại từ vật thật bằng các thiết bị điện tử hoặc do con người tạo nên”, nhờ sự hỗ trợ của các phân mềm tin học như video thí nghiệm, thí nghiệm mô phóng,.
Theo Nguyễn Dược: “Kênh hình gam một hệ thông các bản đồ. lược do, tranh ảnh, bảng số liệu thông kê. bổ sung cho bài viết. Nhiệm vụ chủ yếu của nó không chỉ mình họa cho bài mà còn có giá trị trong đương với kênh chữ, là một nguon thông tin dưới dạng trực quan”.
(Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc, 2007) Theo Nguyễn Trọng Phúc: “Kênh hình bao gồm hệ thong các bản đồ, lược đồ, biểu đồ. tranh anh, sơ đô bồ sung cho các bài viết. Nó không những được coi là 10 phương tiện minh họa cho bài viết mà còn có giá trị tương đương với kênh chit, cũng là một nguôn thông tin dưới dang trực quan.” (Nguyễn Trọng Phúc, 1998) Theo Lâm Quang Dốc: “Tat cả những hình vẽ bao gầm các sơ đô, lược dé, bản đồ, các sản phẩm khoa học của bản đồ, tranh ảnh và các hình vẽ, các bảng biểu (biểu dé, dé thi) hode bang số liệu gắn với biểu dé, bản dé hoặc được điển giải gan với một quả trình tự nhiên, kinh tế, xã hội nhất định, gọi chung là bảng biểu, trong SGK thì được gọi chung là kênh hình. ” (Lâm Quang Doc, Nguyễn Quang Lập, 2010) Ngoài hệ thống kênh hình được biên soạn trong sách giáo khoa, quá trình dạy học Địa lí còn được sử dụng nhiều loại kênh hình khác, có tác dụng làm phương tiện trực quan và là nguồn thông tin bô sung trong dạy học Địa lí như: Bản đồ treo tường, Atlat, băng hình giáo khoa, tranh ảnh.
(Ngô Thị Hải Yến, 2017) Như vay, tủy vào đặc điểm của môn học trong nha trường phô thông ma hệ thống kênh hình được thiết kế cho phù hợp với nội đung nhận thức và đối tượng học tập của bộ môn đó. Trong dạy học Dia lí, đối tượng nhận thức có tính lãnh thô, không gian, vận động và biến đổi theo thời gian, có mối quan hệ với các sự vật, hiện tượng khác nên thường ding các loại kênh hình đặc trưng đề biéu thị như: bản đồ, lược đô, tranh ảnh, biểu đồ, sơ đô, video clip. Bên cạnh đó còn bao gồm Infographic - được đánh giá là một loại kênh hình mới trong dạy học. Infographic không chỉ ở dạng tĩnh ma còn có ở dang động (Infographic animation) với khả nang trực quan hóa thông tin nội dung thành các hình ảnh, đồ họa phương tiện day học mới nay đã và đang được sử dụng phô biến ở trường phô thông.
Vai trò của kênh hình Việc sử dụng kênh hình vao dạy học giúp HS hạn ché việc thụ động tiếp nhận kiến thức thông qua kênh chữ. Khơi gợi hứng thú cho HS cũng như giúp GV kết hợp tốt hơn các phương pháp day học. Cụ thé kênh hình có vai trò trong day học Địa lí như sau: - Tạo hình anh trực quan về các đối tượng Địa lí: Kênh hình dùng trong Địa lí giúp trực quan hóa. minh họa các khát niệm.
từ đó HS sẽ có cái nhìn thực tế và chân thật với các đối tượng Địa lí. Xuất phát từ tâm lý học tập ta có thể thấy HS tiếp nhận qua nhiêu giác quan sẽ giúp mức độ ghi nhớ và hiểu bai sẽ tăng lên rất nhiều. - Tạo hứng thú cho HS; Thong qua các kênh hình, HS sé được trực tiếp thao tác lên chúng, từ đó khơi gợi tính tò mò, tìm hiéu cũng như kĩ năng phân tích của các em. Đặc trưng của môn Địa lí là kiến thức trải rộng trong không gian và trừu tượng cao, chính vi vậy néu GV chỉ sử dụng kênh chữ dé truyền đạt cho HS sẽ tạo nên sự nhàm chán, đơn điệu cho tiết học.
Nếu GV biết cách kết hợp khéo léo giữa các phương tiện H trực quan như hình anh, bản dé, sơ đồ, lược đồ, băng hình,. chắc chắn HS sẽ hứng tha hơn so với tiết học thông thường. - Giúp nâng cao hiệu của sử dung các phương pháp day học cta GV: Neu GV chỉ sử dụng các phương pháp và không kết hợp cùng với kênh hình, bài học sẽ trở nên khô khan HS khó trực quan được các đối tượng Dia lí. Xét về các giai đoạn của quá trình nhận thức Địa lí, kênh hình có vai trò cụ thẻ như sau: - Xét trong giai đoạn nhận thức cảm tính: Kênh hình đóng vai trò là hình ảnh minh hoạ cho đối tượng nhận thức địa lí, đại điện hay thay thé cho các sự vật, hiện tượng địa lí, phản ánh cụ thê các dau hiệu bề ngoài của đối tượng nhận thức.
Do vay, trong day học Địa lí, HS muốn nhận thức về các sự vật va hiện tượng địa lí, vẻ Trái Pat và môi trường của con người, về thiên nhiên va những hoạt động kinh tế của con người thì nhất thiết phải có những hình ánh chủ quan ve chúng. Đặc biệt, là sự vật và hiện tượng địa lí có tính không gian và thời gian, ở rất xa và khó có thể quan sát trực tiếp được. Ngoài ra, quá trình nhận thức cảng trực quan, rõ nét bao nhiêu thì việc hình thành các khái niệm, biéu tượng địa lí càng dé dang va thuận lợi bấy nhiêu. Tuy nhiên, mỗi loại kênh hình trong dạy học Địa lí có khả năng tạo ra các hình ảnh trực quan về đối tượng nhận thức ở các góc độ và khía cạnh khác nhau.
Vì vậy, đòi hoi GV khi tô chức các hoạt động nhận thức cho HS cân phải biết phát huy tính trực quan của mỗi loại kênh hình sao cho tạo ra hình ảnh trực quan nhất về đối tượng nhận thức. - Xét trong giai đoạn nhận thức lí tính: Đây là giai đoạn cao hơn của quá trình nhận thức cảm tính. Ở giai đoạn này, kênh hình không chỉ là hình ảnh minh họa cho đối tượng nhận thức mà còn chứa một nguôn tri thức rất phong phú. Chúng có thé chứa đựng hệ thông các khái niệm, các mối quan hệ, các quy luật địa lí.
Qua đó, giúp cho HS nhìn nhận được những thuộc tính bên trong của đối tượng địa lí, giải thích được các hiện tượng, hình thành được khái niệm và khám phá, tìm tòi ra tri thức mới. (Ngô Thị Hai Yến, 2017) Như vậy, kênh hình đóng vai trò quan trọng trong việc dạy học nói chung vả dạy học Địa lí nói riêng, chúng giúp tiết học trở nên sinh động hơn, để trực quan hơn, khơi gợi được sự hứng thủ ở HS và giúp GV sử dụng tốt hơn các phương pháp dạy học của mình. Phân loại kênh hình trong dạy học Địa lí Đôi với sự phát triển không ngừng của khoa học kĩ thuật trong dạy học Địa lí, bên cạnh những kênh hình trong SGK, đã xuất hiện thêm nhiều loại kênh hình đo GV tự ứng dụng CNTT đề thiết kế và phục vụ dạy học. Tùy vào mục đích sử dụng của GV có thé phân loại kênh hình trong day học Địa lí như trong bang 1.
Phân loại một số kênh hình trong dạy học Địa lí Loại kênh hình Hiệu quả sử dụng II. x Dùng dé phan anh sự phan bo và các môi quan hệ, thưc Ban do, lược đô ¬ aks B_ s3 iz. trạng của các đôi tượng Địa lí trong tự nhiên và xã hội Dùng dé chân thật hóa, điền hình hóa các đôi tượng Dia Tranh ảnh „ lí Sơ để Dùng dé thê hiện các thanh phân, vi trí của các thành ơ đồ ; : phan trong một chỉnh thê hoặc môi quan hệ Địa lí Dùng dé cụ thê hóa, trực quan hóa các sô liệu nhăm thê Biéu đỗ hiện quy mô, cơ cầu, tốc độ tăng trưởng của các đối tượng Dia lí Dùng đê diễn giải các đôi tượng Địa lí thông qua dữ liệu Bảng dữ liệu hoặc thông tin dit kiện gắn liền với đối tượng đó Dùng đề phán ánh sự vật hiện tượng theo hướng vận động Băng hình, video clip ¬ và phát trién Ngày nay khi công nghệ thông tin không ngừng phat triền, nhiều phương tiện day học hiện dai đã ra đời và trong đó, Infographic là sự kết hợp giữa những hình anh, 46 họa trực quan va thông tin cô đọng được đánh giá giúp HS có thé dé dang ghi nhớ kiến thức. Như vậy, chúng ta có thé hiéu kênh hình (bản d6, lược đồ, tranh anh, bảng số liệu thống kê, biểu đồ,.) trong day học Địa lí như là nguồn thông tin địa lí đưới dạng trực quan nhằm thay thể hay dai diện cho các sự vật.
hiện tượng địa li, là công cụ dé GV và HS tac dong vao doi tượng nhận thức. Quan niệm về Infographic 1.