Luận Văn Tốt Nghiệp Về Phương Pháp Thảo Luận Nhóm Trong Dạy Học Địa Lí Lớp 10 Trung Học Phổ Thông

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học trong dạy học địa, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Nguyễn Thị Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Đậu Thị Hòà
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Kết Hợp Phương Pháp Thảo Luận Nhóm Trong Dạy Học Địa Lí Lớp 10
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM VỚI CÁC KĨ THUẬT DẠY HỌC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về đổi mới giáo dục và đào tạo ở phổ thông
• 1.2. Những định hướng chung
• 1.3. Đổi mới nội dung chương trình dạy học phổ thông
• 1.4. Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh
• 1.5. Phương pháp dạy học và phương pháp thảo luận nhóm
• 1.5.1. Khái niệm và đặc điểm của phương pháp dạy học
• 1.5.2. Phương pháp thảo luận nhóm
• 1.6. Kĩ thuật dạy học
• 1.6.1. Một số kĩ thuật dạy học tích cực
• 1.6.1.1. Kĩ thuật khăn phủ bàn
• 1.6.1.2. Kĩ thuật mảnh ghép
• 1.7. Đặc điểm chương trình, SGK địa lý lớp 10 Trung học phổ thông
• 1.7.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.7.2. Đặc điểm về nội dung
• 1.7.3. Đặc điểm về định hướng sử dụng phương pháp dạy học
• 1.7.4. Đặc điểm tâm sinh lý
• 1.8. Yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển của học sinh trung học phổ thông
• 1.8.1. Hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ
• 1.8.2. Những đặc điểm nhân cách chủ yếu của học sinh trung học phổ thông
• 1.8.3. Những đặc điểm tâm lý chủ yếu của học sinh trung học phổ thông
• 1.9. Thực trạng dạy theo nhóm và việc kết hợp các kĩ thuật dạy học theo nhóm
• 1.9.1. Mục đích, nội dung, phương pháp tổ chức khảo sát, điều tra
• 1.9.2. Kết quả khảo sát điều tra
• 1.10. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT HỢP THẢO LUẬN NHÓM VỚI CÁC KĨ THUẬT DẠY HỌC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Nguyên tắc kết hợp
• 2.2. Quy trình tổ chức thảo luận nhóm và kết hợp các kĩ thuật, phương pháp trong thảo luận nhóm
• 2.2.1. Xác định mục tiêu, nội dung vận dụng phương pháp thảo luận nhóm
• 2.2.2. Chia nhóm và giao nhiệm vụ
• 2.2.3. Tổ chức hướng dẫn tiến hành thảo luận
• 2.2.4. Tổ chức các nhóm báo cáo sản phẩm hoạt động thảo luận nhóm
• 2.2.5. Tổ chức đánh giá trong thảo luận nhóm
• 2.3. Cách thức kết hợp kĩ thuật dạy học trong thảo luận nhóm
• 2.3.1. Kết hợp kĩ thuật khăn phủ bàn với thảo luận nhóm
• 2.3.2. Kết hợp kĩ thuật mảnh ghép với thảo luận nhóm
• 2.3.3. Kết hợp kĩ thuật XYZ với thảo luận nhóm
• 2.4. Cách thức kết hợp các phương pháp trong thảo luận nhóm
• 2.4.1. Thảo luận nhóm kết hợp với sử dụng các phương tiện dạy học
• 2.4.2. Thảo luận nhóm kết hợp với phương pháp giải quyết vấn đề
• 2.4.3. Thảo luận nhóm kết hợp với phương pháp báo cáo
• 2.4.4. Một số ví dụ minh họa
• 2.5. Kết hợp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học
• 2.6. Kết hợp thảo luận nhóm với các phương pháp dạy học khác
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2. Nguyên tắc thực nghiệm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. Tổ chức thực nghiệm
• 3.7. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học trong dạy học địa lý lớp 10 trung học phổ thông

Việc thảo luận nhóm trong dạy học địa lý lớp 10 không chỉ là một phương pháp dạy học mà còn là một cách thức để phát triển năng lực cho học sinh. Phương pháp dạy học này giúp học sinh hình thành và rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng như giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu, việc áp dụng kỹ thuật thảo luận trong lớp học giúp tăng cường sự tham gia của học sinh, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Đặc biệt, trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học tích cực như kỹ thuật khăn phủ bàn hay kỹ thuật mảnh ghép là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Như một nhà giáo dục đã từng nói: "Học sinh không chỉ học từ giáo viên mà còn học từ nhau thông qua các hoạt động nhóm".

1.1 Những vấn đề cơ bản về đổi mới giáo dục và đào tạo ở phổ thông

Đổi mới giáo dục và đào tạo ở phổ thông hiện nay tập trung vào việc phát triển năng lực cho học sinh. Điều này bao gồm việc thay đổi nội dung chương trình và phương pháp dạy học. Giáo dục lớp 10 cần chú trọng đến việc phát triển tư duy độc lập và khả năng tự học của học sinh. Việc áp dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học địa lý không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng làm việc nhóm. Theo đó, giáo viên cần thiết lập một môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể tự do trao đổi ý kiến và hợp tác với nhau. Điều này sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc học tập suốt đời của học sinh.

1.2 Đặc điểm chương trình SGK địa lý lớp 10 trung học phổ thông

Chương trình và sách giáo khoa địa lý lớp 10 được thiết kế nhằm phát triển kiến thức và kỹ năng cho học sinh. Nội dung chương trình không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn. Phương pháp dạy học cần được áp dụng linh hoạt để phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu học tập của học sinh. Việc kết hợp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học khác sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giao tiếp. Như một nghiên cứu đã chỉ ra, "Học sinh sẽ học tốt hơn khi họ được tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động và tích cực".

II. Kết hợp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học trong dạy học địa lý lớp 10 trung học phổ thông

Việc kết hợp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học khác là một phương pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học. Kỹ thuật khăn phủ bàn và kỹ thuật mảnh ghép là hai trong số những kỹ thuật có thể áp dụng trong quá trình thảo luận nhóm. Những kỹ thuật này không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sáng tạo mà còn khuyến khích sự hợp tác và giao tiếp giữa các thành viên trong nhóm. Theo một nghiên cứu, "Khi học sinh được tham gia vào các hoạt động nhóm, họ sẽ có cơ hội để thể hiện ý kiến và phát triển kỹ năng xã hội của mình". Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện đại, nơi mà khả năng làm việc nhóm và giao tiếp là rất cần thiết.

2.1 Quy trình tổ chức thảo luận nhóm và kết hợp các kỹ thuật phương pháp trong thảo luận nhóm

Quy trình tổ chức thảo luận nhóm bao gồm nhiều bước quan trọng. Đầu tiên, giáo viên cần xác định mục tiêu và nội dung thảo luận. Sau đó, việc chia nhóm và giao nhiệm vụ cho từng thành viên là rất cần thiết. Trong quá trình thảo luận, giáo viên cần hướng dẫn và hỗ trợ học sinh để đảm bảo mọi thành viên đều tham gia tích cực. Cuối cùng, việc tổ chức báo cáo và đánh giá kết quả thảo luận là bước không thể thiếu. Như một chuyên gia đã từng nói: "Một quy trình tổ chức tốt sẽ giúp học sinh phát huy tối đa khả năng của mình trong hoạt động nhóm".

2.2 Cách thức kết hợp kỹ thuật dạy học trong thảo luận nhóm

Kết hợp các kỹ thuật dạy học trong thảo luận nhóm là một cách hiệu quả để nâng cao chất lượng học tập. Việc áp dụng kỹ thuật khăn phủ bàn trong thảo luận nhóm giúp học sinh có cơ hội để chia sẻ ý kiến và học hỏi từ nhau. Tương tự, kỹ thuật mảnh ghép cũng tạo ra một môi trường học tập tích cực, nơi mà học sinh có thể khám phá và phát triển kiến thức một cách độc lập. Theo một nghiên cứu, "Việc kết hợp các kỹ thuật dạy học sẽ tạo ra sự đa dạng trong phương pháp học tập, từ đó nâng cao hiệu quả học tập của học sinh".

III. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là một phần quan trọng trong nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm. Mục đích của thực nghiệm là đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc kết hợp các kỹ thuật dạy học trong dạy học địa lý lớp 10. Đối tượng thực nghiệm bao gồm học sinh tại trường THPT Thái Phiên. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc áp dụng thảo luận nhóm kết hợp với các kỹ thuật dạy học tích cực đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao chất lượng học tập của học sinh. Như một nhà nghiên cứu đã chỉ ra: "Thực nghiệm sư phạm không chỉ giúp kiểm chứng lý thuyết mà còn cung cấp những thông tin quý giá cho việc cải tiến phương pháp dạy học".

3.1 Mục đích nhiệm vụ thực nghiệm

Mục đích của thực nghiệm là nhằm xác định hiệu quả của việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kỹ thuật dạy học trong dạy học địa lý lớp 10. Nhiệm vụ thực nghiệm bao gồm việc thiết kế các hoạt động học tập phù hợp và đánh giá kết quả học tập của học sinh. Theo một nghiên cứu, "Việc thực nghiệm sư phạm sẽ giúp giáo viên có cái nhìn rõ hơn về hiệu quả của các phương pháp dạy học mà họ áp dụng".

3.2 Phân tích kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy việc áp dụng thảo luận nhóm kết hợp với các kỹ thuật dạy học đã giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy và kỹ năng làm việc nhóm. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển các kỹ năng xã hội cần thiết. Như một chuyên gia đã nhận định: "Kết quả thực nghiệm là minh chứng rõ ràng cho sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học trong bối cảnh giáo dục hiện đại".

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI và Quyết định số 711/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngành giáo dục phổ thông đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình dạy học định hướng nội dung (truyền thụ kiến thức một chiều) sang mô hình dạy học định hướng năng lực (chú trọng phẩm chất và năng lực người học). Mục tiêu của môn Địa lí ở cấp Trung học phổ thông (THPT) là củng cố, hoàn chỉnh tri thức nền tảng và bồi dưỡng các năng lực chuyên biệt như tự học, hợp tác, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Phương pháp thảo luận nhóm (TLN) là một phương pháp dạy học hiện đại, khai thác trí tuệ tập thể của học sinh nhằm thực hiện nhiệm vụ học tập. Tuy nhiên, qua thực tiễn giảng dạy Địa lí 10, phương pháp này bộc lộ nhiều điểm hạn chế: hoạt động nhóm dễ mang tính hình thức, nặng về hình thành sản phẩm nộp cho giáo viên mà xem nhẹ quá trình hợp tác chiếm lĩnh tri thức; học sinh thiếu kỹ năng làm việc nhóm; xuất hiện tình trạng ỷ lại vào các cá nhân học khá giỏi; nhóm trưởng lúng túng trong điều hành và quản lý. Nhằm khắc phục các nhược điểm trên, việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học (KTDH) tích cực là giải pháp sư phạm cần thiết nhằm tăng cường trách nhiệm cá nhân song song với nâng cao hiệu quả hợp tác nhóm.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là xác định nội dung và cách thức tổ chức dạy học kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học trong môn Địa lí lớp 10 THPT, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học và phát huy tính tích cực học tập của học sinh.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định theo 5 nội dung:

1. Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp thảo luận nhóm và việc kết hợp các kĩ thuật dạy học trong dạy học Địa lí lớp 10 THPT.
2. Xác định các yêu cầu, nguyên tắc tổ chức dạy học kết hợp các kĩ thuật dạy học trong phương pháp thảo luận nhóm ở môn Địa lí lớp 10 THPT.
3. Đề xuất quy trình và biện pháp tổ chức dạy học kết hợp các kĩ thuật dạy học trong thảo luận nhóm môn Địa lí lớp 10 THPT.
4. Vận dụng các biện pháp vào thiết kế và tổ chức dạy học các bài học cụ thể trong chương trình Địa lí lớp 10 THPT.
5. Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất; rút ra kết luận và khuyến nghị sư phạm.

Đối tượng nghiên cứu: Cách thức kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học trong dạy học Địa lí lớp 10 THPT.

Phạm vi nghiên cứu:

• Nội dung: Tập trung vào phương pháp thảo luận nhóm kết hợp với 3 kĩ thuật dạy học tích cực gồm: kĩ thuật Khăn phủ bàn, kĩ thuật Mảnh ghép và kĩ thuật XYZ trong chương trình Địa lí lớp 10 THPT (chương trình chuẩn và nâng cao).
• Địa bàn khảo sát và thực nghiệm: Khảo sát thực trạng tại trường THPT Sào Nam và trường THPT Thái Phiên; thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Thái Phiên (tỉnh Quảng Nam).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên các luận điểm về dạy học hợp tác và kĩ thuật dạy học tích cực:

• Khái niệm và bản chất của phương pháp thảo luận nhóm: Dựa trên quan điểm của Johnson & Holubec (1990), Thái Duy Tuyên (2010), Đặng Văn Đức và Nguyễn Thu Hằng (2004), hoạt động học tập nhóm hiệu quả phải hội tụ 5 yếu tố: (1) Sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực, (2) Sự tương tác trực tiếp mặt đối mặt, (3) Trách nhiệm cá nhân, (4) Sử dụng kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội, (5) Đánh giá hoạt động nhóm.
• Các kĩ thuật dạy học tích cực: Tác giả tiếp cận các kĩ thuật dạy học theo định nghĩa của Bernd Meier và Trần Bá Hoành, tập trung phân tích cấu trúc, mục tiêu, cách thức tiến hành của:
  • Kĩ thuật Khăn phủ bàn: Kết hợp hoạt động độc lập của từng cá nhân ở các góc và thảo luận thống nhất ý kiến chung ở ô trung tâm.
  • Kĩ thuật Mảnh ghép: Phối hợp hoạt động qua hai giai đoạn gồm "nhóm chuyên sâu" (tìm hiểu từng phần nội dung) và "nhóm mảnh ghép" (tổng hợp, chia sẻ lại thông tin từ các chuyên gia để giải quyết nhiệm vụ phức hợp).
  • Kĩ thuật XYZ: Quy định cụ thể X người trong nhóm, đưa ra Y ý kiến trong khoảng thời gian Z phút nhằm kích thích tư duy nhanh và huy động tối đa ý tưởng.
• Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THPT: Học sinh lứa tuổi 15–18 (tuổi đầu thanh niên) có sự phát triển thể chất hoàn thiện, khả năng tư duy trừu tượng, tư duy lí luận phát triển mạnh, nhu cầu tự ý thức, khẳng định bản thân và mở rộng giao tiếp xã hội tăng cao.
• Đặc điểm chương trình và sách giáo khoa Địa lí 10: Cấu trúc gồm hai phần chính (Địa lí tự nhiên đại cương và Địa lí kinh tế - xã hội đại cương), có sự kết hợp chặt chẽ giữa kênh chữ và kênh hình phong phú (lược đồ, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, bảng số liệu), tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức hoạt động tự học và thảo luận nhóm.

Phương pháp nghiên cứu thực tế đã sử dụng:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa các văn bản chỉ đạo đổi mới giáo dục, giáo trình lí luận dạy học Địa lí trong nước và quốc tế.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Quan sát sư phạm: Dự giờ các tiết học Địa lí 10 để quan sát thực tế tổ chức hoạt động nhóm của giáo viên và học sinh.
  • Điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát 15 giáo viên dạy môn Địa lí tại một số trường THPT tỉnh Quảng Nam và 250 học sinh lớp 10 tại trường THPT Sào Nam và THPT Thái Phiên.
  • Phỏng vấn trực tiếp: Trao đổi sâu với giáo viên và học sinh về nhận thức, thái độ và những rào cản khi triển khai hoạt động nhóm.
  • Nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích kế hoạch bài dạy (giáo án) của giáo viên, phiếu học tập, vở ghi và các sản phẩm thảo luận của học sinh.
  • Lấy ý kiến chuyên gia: Xin ý kiến các giảng viên sư phạm và giáo viên có kinh nghiệm chuyên môn.
  • Thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm và đối chứng tại trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam).
• Phương pháp toán học và thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS và các công thức thống kê mô tả, thống kê suy luận (tính điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, lập bảng phân phối tần suất) để phân tích định lượng kết quả điều tra và số liệu thực nghiệm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học trong dạy học Địa lí lớp 10 trung học phổ thông

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lí thuyết về đổi mới giáo dục, đặc điểm môn Địa lí 10, tâm lý học sinh THPT và đánh giá thực trạng dạy học nhóm tại địa bàn nghiên cứu:

• Đổi mới mục tiêu và phương pháp dạy học: Chuyển dịch từ chương trình định hướng nội dung sang định hướng năng lực. Đổi mới kiểm tra đánh giá gắn với việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn thông qua các tiêu chí về mục đích, ngữ cảnh, nội dung, công cụ, thời điểm và kết quả.
• Lý luận về thảo luận nhóm và kĩ thuật dạy học: Làm rõ khái niệm, ưu điểm (tăng tính tích cực, rèn luyện kĩ năng xã hội, nâng cao năng lực tự học), nhược điểm (mất nhiều thời gian, dễ gây ồn, phụ thuộc vào ý thức thành viên). Phân tích chi tiết quy trình, nguyên tắc và vai trò của 3 kĩ thuật dạy học: Khăn phủ bàn, Mảnh ghép, XYZ.
• Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 10: Phân tích cấu trúc phân phối giữa kênh chữ và kênh hình, hệ thống bài thực hành (chiếm 16,66% ở sách chuẩn với 7/42 bài; 24,13% ở sách nâng cao với 14/58 bài), tạo cơ sở xác định các dạng bài học phù hợp cho việc thảo luận nhóm.
• Kết quả khảo sát thực trạng giáo viên (n = 15):
  • Tần suất sử dụng thảo luận nhóm: 6,6% rất thường xuyên; 46,7% thường xuyên; 20% thi thoảng; 26,7% chỉ dùng khi thao giảng, dự giờ.
  • Nguồn tiếp nhận kĩ thuật: 33,3% học tại trường đại học; 26,7% qua tập huấn; 26,7% tự học qua tài liệu, internet; 13,3% qua hình thức khác.
  • Tần suất sử dụng các kĩ thuật dạy học: Kĩ thuật Khăn phủ bàn (13,3% rất thường xuyên, 40% thường xuyên); Kĩ thuật Mảnh ghép (13,3% rất thường xuyên, 40% thường xuyên); Kĩ thuật XYZ (0% rất thường xuyên, 20% thường xuyên, 40% thi thoảng, 33,3% hiếm khi, 6,7% chưa bao giờ).
  • Khó khăn lớn nhất của giáo viên: Cách thức định hướng, hướng dẫn học sinh tạo sản phẩm (66,7%); Thời gian thực hiện tiết học 45 phút (60%); Đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng (60%); Ứng dụng công nghệ thông tin (53,3%).
• Kết quả khảo sát thực trạng học sinh (n = 250):
  • Tần suất tham gia nhóm có kết hợp kĩ thuật: 12% thường xuyên; 50% thỉnh thoảng; 34% hiếm khi; 4% chưa bao giờ.
  • Mức độ hứng thú: 12% rất hứng thú; 40% hứng thú; 40% bình thường; 8% không quan tâm.
  • Trở ngại lớn nhất của học sinh: Mất nhiều thời gian (80%); Phải làm quá nhiều việc (80%); Khó nghĩ ra sản phẩm (60%); Kinh phí thực hiện (40%); Ứng dụng công nghệ thông tin khó (40%).
  • Yếu tố quyết định thành công theo học sinh: Năng lực tổ chức của giáo viên (100%); Sự hợp tác đồng lòng của cả nhóm (100%); Năng lực của các thành viên (80%); Cơ sở vật chất nhà trường (80%).

Chương 2: Kết hợp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học và phương pháp dạy học khác trong dạy học Địa lí lớp 10 trung học phổ thông

Chương 2 đề xuất hệ thống nguyên tắc, quy trình và các biện pháp sư phạm cụ thể nhằm kết hợp thảo luận nhóm với kĩ thuật dạy học trong môn Địa lí 10:

• Nguyên tắc kết hợp: Đảm bảo mục tiêu bài học; phù hợp với đặc trưng nội dung môn Địa lí; đảm bảo sự phối hợp hài hòa giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm; đảm bảo tính khả thi về mặt thời gian và không gian lớp học.
• Quy trình 5 bước tổ chức dạy học thảo luận nhóm kết hợp kĩ thuật dạy học:
  • Bước 1: Xác định mục tiêu, nội dung vận dụng phương pháp thảo luận nhóm.
  • Bước 2: Chia nhóm và giao nhiệm vụ (phân công rõ vai trò: nhóm trưởng, thư kí, hậu cần, phản biện, liên lạc).
  • Bước 3: Tổ chức hướng dẫn tiến hành thảo luận (áp dụng kĩ thuật tương ứng).
  • Bước 4: Tổ chức các nhóm báo cáo sản phẩm hoạt động.
  • Bước 5: Tổ chức đánh giá trong thảo luận nhóm (kết hợp tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và giáo viên đánh giá).
• Cách thức kết hợp cụ thể từng kĩ thuật dạy học:
  • Kết hợp kĩ thuật Khăn phủ bàn: Áp dụng cho các nội dung yêu cầu thu thập nhiều ý kiến đa chiều, phân tích nguyên nhân, hậu quả địa lí. Mỗi cá nhân viết ý kiến vào ô riêng, sau đó nhóm thảo luận để thống nhất ghi vào ô trung tâm.
  • Kết hợp kĩ thuật Mảnh ghép: Phù hợp với các bài học có nội dung phức hợp, chia thành nhiều phân vùng hoặc nhiều ngành kinh tế/tự nhiên. Vòng 1 làm việc tại "nhóm chuyên sâu" để trở thành chuyên gia một mảng; Vòng 2 tái cấu trúc thành "nhóm mảnh ghép" để trao đổi, tổng hợp tri thức toàn bài.
  • Kết hợp kĩ thuật XYZ: Áp dụng khi cần huy động nhanh các giải pháp, câu trả lời trong thời gian ngắn (ví dụ: nhóm 6 người, mỗi người ghi 3 ý kiến trong 5 phút - sơ đồ 635).
• Phối hợp với các phương pháp và phương tiện khác: Kết hợp thảo luận nhóm với khai thác phương tiện dạy học Địa lí (bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu, video); kết hợp với phương pháp giải quyết vấn đề và phương pháp báo cáo trực quan.
• Thiết kế bài soạn minh họa: Tác giả xây dựng các kế hoạch bài học cụ thể trong chương trình Địa lí 10 chuẩn và nâng cao (như các bài về Địa hình, Khí hậu, Thủy văn, Dân số, Các ngành kinh tế) thể hiện rõ tiến trình phối hợp từng kĩ thuật dạy học.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc triển khai thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp đã xây dựng:

• Mục đích và nguyên tắc: Đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả của quy trình kết hợp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học Khăn phủ bàn, Mảnh ghép, XYZ đối với kết quả học tập và năng lực hợp tác của học sinh.
• Đối tượng và địa bàn: Tổ chức thực nghiệm tại trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam), lựa chọn các lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) có trình độ học lực tương đương nhau trước thực nghiệm.
• Nội dung và tiến trình thực nghiệm: Tiến hành dạy 2 bài học thực nghiệm (bài thực nghiệm số 1 và bài thực nghiệm số 2) có ứng dụng quy trình kết hợp phương pháp và kĩ thuật dạy học đã đề xuất ở nhóm TN, nhóm ĐC học theo phương pháp truyền thống/thảo luận nhóm thông thường.
• Phân tích và xử lý kết quả:
  • Thu thập điểm số kiểm tra sau các bài học thực nghiệm ở cả hai nhóm TN và ĐC.
  • Thống kê phân phối tần suất, tần số điểm kiểm tra.
  • Phân tích các tham số đặc trưng thống kê: Điểm trung bình cộng ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), phương sai ($S^2$), hệ số biến thiên ($V$). Kết quả cho thấy nhóm thực nghiệm có điểm trung bình cao hơn rõ rệt, độ phân tán điểm số thấp hơn, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá - giỏi tăng và tỷ lệ điểm dưới trung bình giảm so với nhóm đối chứng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp được các kết quả cụ thể về thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm và kĩ thuật dạy học tại địa bàn khảo sát:

Tiêu chí khảo sát	Giáo viên (n = 15)	Học sinh (n = 250)
Mức độ sử dụng thường xuyên / rất thường xuyên	53,3%	12%
Tỷ lệ đánh giá hứng thú / rất hứng thú	53,3%	52%
Đánh giá hiệu quả cao hơn dạy học thông thường	80% (hiệu quả và rất hiệu quả)	36% (hiệu quả hơn)
Khó khăn lớn nhất gặp phải	Định hướng sản phẩm (66,7%), Thời gian (60%)	Mất nhiều thời gian (80%), Quá nhiều việc (80%)
Yếu tố quyết định thành công	Năng lực giáo viên (66,7%), CSVC (60%)	Năng lực GV (100%), Hợp tác nhóm (100%)

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

• Đối với giáo viên: Cần nghiên cứu kĩ nội dung bài học để chọn kĩ thuật dạy học phù hợp; phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên (nhóm trưởng, thư kí, phản biện, hậu cần, liên lạc); linh hoạt phân bổ quỹ thời gian 45 phút; hướng dẫn học sinh quy tắc thảo luận và tiêu chí đánh giá sản phẩm rõ ràng.
• Đối với tổ chuyên môn và nhà trường: Cần tăng cường sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề đổi mới kĩ thuật dạy học; đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và bàn ghế linh hoạt để dễ dàng sắp xếp không gian hoạt động nhóm.

Đóng góp của khóa luận:

• Về mặt lí luận: Khóa luận đã hệ thống hóa và cụ thể hóa các nguyên tắc, quy trình 5 bước tổ chức thảo luận nhóm kết hợp linh hoạt với 3 kĩ thuật dạy học (Khăn phủ bàn, Mảnh ghép, XYZ) trong môn Địa lí 10, bổ sung vào lý luận dạy học bộ môn.
• Về mặt thực tiễn: Khóa luận chỉ ra thực trạng và nguyên nhân dẫn đến tính hình thức trong dạy học nhóm tại trường THPT; xây dựng hệ thống kế hoạch bài dạy minh họa chi tiết, có thể áp dụng trực tiếp vào giảng dạy Địa lí 10; chứng minh tính khả thi qua kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Thái Phiên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Phạm vi điều tra khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm mới chỉ được thực hiện trên một số lớp học thuộc 2 trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Nam (THPT Sào Nam và THPT Thái Phiên); nội dung nghiên cứu chỉ tập trung vào chương trình Địa lí lớp 10, chưa mở rộng ra toàn bộ các khối lớp cấp THPT.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục hoàn thiện và mở rộng phạm vi áp dụng việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với các kĩ thuật dạy học khác (như KWL, Sơ đồ tư duy, Động não, Bể cá) cho toàn bộ chương trình Địa lí lớp 11 và lớp 12 trên phạm vi nhiều tỉnh, thành phố khác nhau.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Tài liệu hữu ích cho sinh viên chuyên ngành Sư phạm Địa lí, học viên cao học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Địa lí, giáo viên Địa lí tại các trường THPT và cán bộ quản lý chuyên môn giáo dục phổ thông.
• Phần đáng tham khảo:
  • Bảng tiêu chí đánh giá năng lực học sinh và bảng phân công vai trò nhiệm vụ trong nhóm học tập tại Chương 1.
  • Quy trình 5 bước tổ chức dạy học nhóm và hướng dẫn tích hợp chi tiết từng kĩ thuật (Khăn phủ bàn, Mảnh ghép, XYZ) kèm theo các kế hoạch bài dạy minh họa tại Chương 2.
  • Phương pháp xử lý số liệu điều tra và thực nghiệm sư phạm bằng phần mềm SPSS tại Chương 1 và Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả khóa luận tập trung nghiên cứu kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với những kĩ thuật dạy học cụ thể nào? Khóa luận tập trung nghiên cứu sâu việc kết hợp phương pháp thảo luận nhóm với 3 kĩ thuật dạy học tích cực gồm: kĩ thuật Khăn phủ bàn, kĩ thuật Mảnh ghép và kĩ thuật XYZ.

2. Quy trình tổ chức thảo luận nhóm kết hợp kĩ thuật dạy học gồm những bước nào? Quy trình được tác giả đề xuất gồm 5 bước: (1) Xác định mục tiêu, nội dung vận dụng; (2) Chia nhóm và giao nhiệm vụ; (3) Tổ chức hướng dẫn tiến hành thảo luận; (4) Tổ chức các nhóm báo cáo sản phẩm; (5) Tổ chức đánh giá trong thảo luận nhóm.

3. Khảo sát thực trạng cho thấy giáo viên gặp khó khăn lớn nhất ở khâu nào? Khó khăn lớn nhất của giáo viên là cách thức định hướng, hướng dẫn học sinh tạo sản phẩm (chiếm 66,7% ý kiến), tiếp theo là vấn đề quản lý thời gian thực hiện tiết học và đảm bảo chuẩn kiến thức kĩ năng (đều chiếm 60%).

4. Trở ngại lớn nhất của học sinh khi tham gia thảo luận nhóm kết hợp kĩ thuật dạy học là gì? Học sinh phản ánh trở ngại lớn nhất là hoạt động làm việc nhóm mất nhiều thời gian (80%) và cá nhân phải làm quá nhiều nhiệm vụ (80%), cùng với việc khó nghĩ ra sản phẩm thảo luận (60%).

5. Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai ở đâu? Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên đối tượng học sinh lớp 10 tại trường THPT Thái Phiên, tỉnh Quảng Nam với hai bài dạy thực nghiệm đối chứng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Trang đã hệ thống hóa cơ sở lí luận và khảo sát toàn diện thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm kết hợp các kĩ thuật dạy học tích cực trong môn Địa lí 10 tại các trường THPT tỉnh Quảng Nam. Trên cơ sở đó, đề tài đã đề xuất quy trình 5 bước cùng các biện pháp kết hợp chi tiết với 3 kĩ thuật Khăn phủ bàn, Mảnh ghép, XYZ và thiết kế các kế hoạch bài dạy minh họa. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Thái Phiên đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp trong việc nâng cao kết quả học tập và năng lực hợp tác của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM VỚI CÁC KĨ THUẬT DẠY HỌC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG: 1. Những vấn đề cơ bản đổi mới giáo dục và đào tạo ở phổ thông: 1. Những định hướng chung: Chiến lược phát triển GD giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới PPDH và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học”; “Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh ĐH, CĐ theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình GD với kết quả thi”. Để cụ thể hóa từng bước trong chiến lược phát triển KT-XH giai đoạn 2011- 2020, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1216/QĐ-TTg ngày 22/1/2011 về “Phê duyệt quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2010-2020”, định hướng đào tạo và nhu cầu nhân lực của 5 vùng kinh tế của cả nước trong đó có vùng Trung du miền núi phía Bắc - địa bàn cư trú của hầu hết đồng bào dân tộc ít người.

Theo đó, đến năm 2020, tổng số nhân lực làm việc của vùng khoảng 8,5 triệu lao động. Giai đoạn 2011-2020, cần tập trung đào tạo nhân lực cho các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, chủ lực của vùng là: Sản xuất, chế biến nông sản, công nghiệp chế biến khoáng sản, thủy điện, công nghiệp cơ khí, du lịch, kinh tế cửu khẩu…Để hoàn thành được mục tiêu chiến lược đó, đòi hỏi ngành GD cùng toàn thể hệ thống chính trị xã hội cùng chung tay, góp sức. Trong đó, phải kể tới vai trò đặc biệt quan trọng của hệ thống các trường THPT. Thực hiện đường lối, chính sách của đảng và Nhà nước trong lĩnh vực GD và đào tạo, các trường THPT có nhiệm vụ, nâng cao trình độ văn hóa cho HS có đủ kiến thức để vào học các trường ĐH, CĐ trong cả nước.

Chính vì vậy, hệ thống các trường THPT là cái nôi bồi dưỡng kiến thức, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ có trình độ cao cho nước ta. Chính vì vậy, thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện nền GD là nhiệm vụ trọng tâm của toàn Đảng, toàn dân trong bối cảnh và yêu cầu mới của thời đại, nhằm “tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả GD, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập Luan van 11 của nhân dân, GD con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả”. Đổi mới nội dung chương trình DH phổ thông: Hiện nay, chương trình DH nói chung và chương trình DH Địa lí ở hệ THPT nói riêng chủ yếu vẫn đang là chương trình DH truyền thống - chương trình GD “định hướng nội dung” DH hay “định hướng đầu vào” (điều khiển đầu vào). Đặc điểm cơ bản của chương trình GD định hướng ND là chú trọng việc truyền thụ hệ thống tri thức khoa học theo các môn học đã được quy định trong chương trình DH.

Những ND của các môn học này dựa trên các khoa học chuyên ngành tương ứng. Người ta chú trọng việc trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học khách quan về nhiều lĩnh vực khác nhau. Ưu điểm của chương trình DH định hướng ND là truyền thụ cho người hệ thống tri thức một cách khoa học và hệ thống.