Khóa luận: Khó khăn trong giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số tại Tiểu học Phương Tiến Hà Giang

Khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 dân tộc thiểu số với giáo viên tại trường tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, Hà Giang.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyết
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Vui
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Khó Khăn Trong Giao Tiếp Của Học Sinh Dân Tộc Thiểu Số Với Giáo Viên Tại Trường Tiểu Học Phương Tiến
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG KHÓA LUẬN
• HỆ THỐNG CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Các phương pháp nghiên cứu lí luận
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• Cấu trúc khoá luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KHÓ KHĂN TÂM LÝ TRONG GIAO TIẾP CỦA HỌC SINH NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ
• 1.1. Sơ lược lịch sử vấn đề giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số
• 1.2. Một số vấn đề lý luận giao tiếp và những khó khăn trong giao tiếp
• 1.2.1. Khó khăn trong giao tiếp
• 1.2.1.1. Khó khăn là gì?
• 1.2.1.2. Biểu hiện của khó khăn trong giao tiếp
• 1.2.2. Đặc điểm tâm lý của học sinh Tiểu học người dân tộc thiểu số
• 1.2.2.1. Đặc điểm về ngôn ngữ
• 1.2.2.2. Đặc điểm về tính cách
• 1.2.2.3. Đặc điểm về nhận thức
• 1.3. Khó khăn tâm lý trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số với giáo viên
• 1.3.1. Khái niệm khó khăn tâm lý trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số với giáo viên
• 1.3.2. Biểu hiện khó khăn trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số
• 1.3.3. Nguyên nhân của khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KHÓ KHĂN TRONG GIAO TIẾP CỦA HỌC SINH LỚP 4 NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ VỚI GIÁO VIÊN TRƯỜNG TIỂU HỌC PHƯƠNG TIẾN, HUYỆN VỊ XUYÊN, TỈNH HÀ GIANG
• 2.1. Sơ lược về khách thể nghiên cứu
• 2.2. Thực trạng khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số trường Tiểu học Phương Tiến - Vị Xuyên - Hà Giang
• 2.2.1. Đánh giá của học sinh về khó khăn trong tâm lý khi giao tiếp với giáo viên trường Tiểu học Phương Tiến - Vị Xuyên - Hà Giang
• 2.2.1.1. Biểu hiện khó khăn tâm lý trong giao tiếp với giáo viên của học sinh
• 2.2.1.2. Nguyên nhân của những khó khăn tâm lý trong giao tiếp với giáo viên của học sinh người dân tộc thiểu số
• 2.2.1.2.1. Nguyên nhân chủ quan
• 2.2.1.2.2. Nguyên nhân khách quan
• 2.2.2. Đánh giá của giáo viên về những nguyên nhân gây nên khó khăn trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số
• 2.2.2.1. Đánh giá của giáo viên về khó khăn trong giao tiếp của học sinh
• 2.2.2.2. Đánh giá của giáo viên về những nguyên nhân gây nên khó khăn trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số
• 2.2.2.2.1. Nguyên nhân chủ quan
• 2.2.2.2.2. Nguyên nhân khách quan
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC NHỮNG KHÓ KHĂN CỦA HỌC SINH LỚP 4 NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG GIAO TIẾP VỚI GIÁO VIÊN TRƯỜNG TIỂU HỌC PHƯƠNG TIẾN - VỊ XUYÊN - HÀ GIANG
• 3.1. Khắc phục những khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số với giáo viên bằng các hoạt động trong giờ học
• 3.1.1. Tăng cường cho học sinh thực hành, trải nghiệm các tình huống giao tiếp cụ thể (Tăng cường hoạt động giao tiếp)
• 3.1.2. Xây dựng các tình huống giả định trong dạy học
• 3.1.3. Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học phù hợp: trò chơi, đố vui
• 3.2. Khắc phục những khó khăn trong giao tiếp với giáo viên của học sinh người dân tộc thiểu số bằng các hoạt động ngoài giờ học
• 3.2.1. Tổ chức các hoạt động ngoài giờ lên lớp
• 3.2.2. Tổ chức các buổi nói chuyện, lao động, hoạt động chung
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giao Tiếp Học Sinh Dân Tộc Thiểu Số TH

Giao tiếp là nhu cầu cơ bản và quan trọng trong đời sống tinh thần của mỗi con người. Ngay từ khi sinh ra, con người đã có nhu cầu giao tiếp để xây dựng các mối quan hệ xã hội. Giao tiếp không chỉ giúp con người hiểu biết thế giới xung quanh mà còn là nền tảng cho sự hình thành và phát triển nhân cách. Đặc biệt, đối với học sinh tiểu học, giao tiếp đóng vai trò then chốt trong quá trình học tập, vui chơi và hòa nhập xã hội. V.Marx từng nói, bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, giao tiếp là yếu tố giúp cá nhân tham gia và tạo nên các mối quan hệ xã hội, hình thành bản chất con người. Theo tài liệu gốc, giao tiếp là một trong những phương thức tồn tại và phát triển của cá nhân và xã hội.

1.1. Tầm quan trọng của giao tiếp học đường đối với HS tiểu học

Giao tiếp là cơ sở đầu tiên, là viên gạch nền tảng của mọi nhận thức và định hướng cho việc hình thành nhân cách của trẻ em. Các em giao tiếp để tìm hiểu về thế giới xung quanh, thể hiện yêu cầu, đòi hỏi, tham gia vào các hoạt động học tập, vui chơi… Giao tiếp giúp các em hiểu được về thế giới xung quanh về phong tục, tập quán, văn hóa học sinh dân tộc thiểu số. Từ đó các em sẽ áp dụng vào cuộc sống một cách có hiệu quả, phù hợp với chuẩn mực xã hội. Vì vậy, kỹ năng giao tiếp của học sinh đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển toàn diện.

1.2. Giao tiếp và vai trò trong hòa nhập xã hội của HS tiểu học

Giao tiếp giúp trẻ em, đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số, hòa nhập vào cộng đồng và xã hội. Khi giao tiếp, các em có cơ hội tiếp xúc với những nền văn hóa khác nhau, học hỏi những điều mới mẻ và phát triển khả năng thích ứng. Giáo dục hòa nhập tạo điều kiện để học sinh dân tộc thiểu số tham gia vào các hoạt động xã hội và phát triển toàn diện.

II. Khó Khăn Giao Tiếp Của Học Sinh Dân Tộc Thiểu Số

Tuy nhiên, quá trình giao tiếp không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ. Đặc biệt, đối với học sinh dân tộc thiểu số, rào cản về ngôn ngữ, văn hóa và tâm lý có thể gây ra những khó khăn giao tiếp đáng kể. Nhiều học sinh dân tộc thiểu số gặp khó khăn trong việc sử dụng tiếng Việt, ngôn ngữ giao tiếp chính trong trường học. Điều này ảnh hưởng đến khả năng hiểu bài, diễn đạt ý kiến và tương tác với giáo viên và bạn bè. Theo nghiên cứu, sự bất đồng ngôn ngữ giữa giáo viên và học sinh là một trong những nguyên nhân chính gây ra khó khăn trong giao tiếp.

2.1. Rào cản ngôn ngữ Ảnh hưởng đến khả năng học tập

Một trong những khó khăn lớn nhất mà học sinh dân tộc thiểu số gặp phải là rào cản ngôn ngữ. Nhiều em chưa thành thạo tiếng Việt khi đến trường, dẫn đến khó khăn trong việc tiếp thu bài giảng, làm bài tập và giao tiếp với giáo viên, bạn bè. Tiếng Việt của học sinh dân tộc thiểu số chưa tốt ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập và sự tự tin của các em. Theo tài liệu gốc, học sinh sống ở những bản làng xa trung tâm, có lối sống biệt lập giữa các dân tộc nên ít có điều kiện giao tiếp với bên ngoài, cách suy nghĩ và khả năng tiếp thu còn hạn chế.

2.2. Sự khác biệt văn hóa Ảnh hưởng đến hiệu quả giao tiếp

Sự khác biệt về văn hóa giữa học sinh dân tộc thiểu số và giáo viên cũng là một yếu tố gây ra khó khăn trong giao tiếp. Phong tục, tập quán và cách suy nghĩ khác nhau có thể dẫn đến hiểu lầm và xung đột trong quá trình tương tác. Văn hóa giao tiếp của người dân tộc thường khác biệt so với văn hóa giao tiếp phổ thông, đòi hỏi giáo viên phải có sự nhạy bén và tôn trọng để xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với học sinh. Tâm lý học sinh dân tộc thiểu số cũng cần được quan tâm, vì các em có thể cảm thấy tự ti, ngại giao tiếp do lo sợ bị phân biệt đối xử.

III. Phương Pháp Hỗ Trợ Giao Tiếp Cho HS Dân Tộc Thiểu Số

Để khắc phục những khó khăn này, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía nhà trường, giáo viên, gia đình và cộng đồng. Giáo viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng sư phạm phù hợp để dạy học cho học sinh dân tộc thiểu số. Các phương pháp giảng dạy cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ của học sinh. Đồng thời, cần tạo ra một môi trường học tập thân thiện, cởi mở, nơi học sinh cảm thấy được tôn trọng và khuyến khích giao tiếp. Bên cạnh đó, tài liệu cũng đề cập đến việc tăng cường thực hành, trải nghiệm các tình huống giao tiếp cụ thể cho học sinh.

3.1. Phương pháp giảng dạy phù hợp với HS dân tộc

Giáo viên cần sử dụng các phương pháp giảng dạy trực quan, sinh động, kết hợp với các hoạt động thực hành, trải nghiệm để giúp học sinh dân tộc thiểu số dễ dàng tiếp thu kiến thức. Việc sử dụng hình ảnh, video, trò chơi và các hoạt động nhóm có thể giúp các em hứng thú hơn với việc học và giao tiếp. Tương tác trong lớp học cần được khuyến khích để tạo cơ hội cho học sinh thực hành tiếng Việt và chia sẻ ý kiến.

3.2. Xây dựng môi trường học tập thân thiện cởi mở cho HS

Tạo ra một môi trường học tập an toàn, thân thiện và cởi mở là yếu tố quan trọng để khuyến khích học sinh dân tộc thiểu số giao tiếp. Giáo viên cần tạo điều kiện để các em cảm thấy thoải mái chia sẻ ý kiến, đặt câu hỏi và thể hiện bản thân mà không sợ bị phán xét. Mối quan hệ giáo viên học sinh cần được xây dựng trên cơ sở tôn trọng, tin tưởng và thấu hiểu.

3.3. Vai trò của giáo viên chủ nhiệm trong hỗ trợ giao tiếp

Giáo viên chủ nhiệm đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số cải thiện khả năng giao tiếp. Giáo viên chủ nhiệm có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa, các buổi nói chuyện, lao động, hoạt động chung để tạo cơ hội cho học sinh giao lưu, học hỏi và phát triển kỹ năng giao tiếp.

IV. Vai trò của Gia Đình trong Hỗ Trợ Giao Tiếp Cho HS

Sự hỗ trợ từ gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp đỡ học sinh dân tộc thiểu số vượt qua những khó khăn giao tiếp. Phụ huynh cần tạo điều kiện để con em mình tiếp xúc với tiếng Việt nhiều hơn, khuyến khích các em tham gia vào các hoạt động cộng đồng và hỗ trợ các em trong quá trình học tập. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường sẽ tạo ra một môi trường hỗ trợ toàn diện cho sự phát triển của học sinh.

4.1. Phụ huynh học sinh dân tộc thiểu số Cộng tác với GV

Phụ huynh cần phối hợp chặt chẽ với giáo viên để nắm bắt tình hình học tập và giao tiếp của con em mình. Giáo viên chủ nhiệm có thể tổ chức các buổi họp phụ huynh để trao đổi thông tin và tìm ra những giải pháp phù hợp để hỗ trợ học sinh.

4.2. Tạo điều kiện để trẻ giao tiếp tiếng Việt tại nhà

Phụ huynh cần tạo môi trường để con em mình tiếp xúc với tiếng Việt nhiều hơn tại nhà. Có thể thông qua việc đọc sách, xem phim, nghe nhạc hoặc tham gia vào các hoạt động giao tiếp với người nói tiếng Việt. Sự hỗ trợ từ gia đình là yếu tố quan trọng để giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp.

V. Ứng Dụng Chính Sách Giáo Dục Hỗ Trợ Vùng Dân Tộc Thiểu Số

Các chính sách giáo dục cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện khả năng giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số. Cần có những chính sách ưu tiên về nguồn lực, cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên cho các trường học ở vùng dân tộc thiểu số. Đồng thời, cần có những chương trình hỗ trợ đặc biệt cho học sinh dân tộc thiểu số, giúp các em vượt qua những khó khăn và phát triển toàn diện. Khó khăn về kinh tế của gia đình cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của học sinh dân tộc thiểu số, cần có những chính sách hỗ trợ về tài chính để đảm bảo các em có cơ hội học tập tốt nhất.

5.1. Ưu tiên nguồn lực cho giáo dục vùng dân tộc thiểu số

Nhà nước cần tăng cường đầu tư nguồn lực cho giáo dục ở vùng dân tộc thiểu số, đặc biệt là về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học và đội ngũ giáo viên. Cần có những chính sách ưu đãi để thu hút giáo viên giỏi về công tác tại các vùng khó khăn.

5.2. Chính sách hỗ trợ đặc biệt cho học sinh dân tộc thiểu số

Cần có những chương trình hỗ trợ đặc biệt cho học sinh dân tộc thiểu số, chẳng hạn như các lớp học tăng cường tiếng Việt, các hoạt động ngoại khóa bổ ích và các chương trình tư vấn tâm lý. Vấn đề xã hội liên quan đến học sinh dân tộc thiểu số cũng cần được quan tâm và giải quyết.

VI. Kết Luận Về Khó Khăn Giao Tiếp và Giải Pháp

Việc giải quyết khó khăn giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số là một quá trình lâu dài và đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng. Bằng những nỗ lực đồng bộ, chúng ta có thể tạo ra một môi trường học tập và giao tiếp tốt đẹp cho tất cả học sinh, giúp các em phát triển toàn diện và hòa nhập vào xã hội. Tài liệu tham khảo cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để hiểu rõ hơn về vấn đề này và đưa ra những giải pháp phù hợp.

6.1. Tóm tắt các khó khăn giao tiếp chính của học sinh

Các khó khăn chính bao gồm rào cản ngôn ngữ, sự khác biệt văn hóa, yếu tố tâm lý và ảnh hưởng từ hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Giải quyết các khó khăn này đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và sự thấu hiểu sâu sắc từ phía giáo viên và cộng đồng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng thực tiễn

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã được triển khai và tìm kiếm những phương pháp mới để hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số phát triển kỹ năng giao tiếp. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về văn hóa giao tiếp của người dân tộc, những yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp của học sinh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Giao tiếp sư phạm là phương tiện then chốt trong hoạt động giáo dục tiểu học, quyết định trực tiếp đến mức độ tiếp thu tri thức và sự hình thành nhân cách của học sinh. Tuy nhiên, tại các địa bàn vùng cao, học sinh người dân tộc thiểu số gặp rào cản lớn khi bước vào môi trường giáo dục chính quy do tiếng Việt không phải tiếng mẹ đẻ. Thực tiễn tại Trường Tiểu học Phương Tiến (xã Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang) – một địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn, đa số đồng bào là người Tày và người Dao – cho thấy học sinh sinh sống tại các bản làng biệt lập, điều kiện kinh tế thiếu thốn, ít cơ hội tiếp xúc với phương tiện truyền thông và thế giới bên ngoài. Trẻ chỉ giao tiếp bằng tiếng phổ thông trong một buổi học tại trường, thời gian còn lại ở nhà sử dụng hoàn toàn tiếng dân tộc mẹ đẻ. Tình trạng phát âm lệch chuẩn, vốn từ ngữ hạn chế cùng tâm lý rụt rè đã cản trở quá trình tương tác giữa thầy và trò. Xuất phát từ bối cảnh đó, tác giả Nguyễn Thị Huyết đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tâm lý học với đề tài: "Khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số với giáo viên ở trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang".

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu thực trạng các khó khăn trong giao tiếp bằng tiếng Việt của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số với giáo viên tại Trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang; từ đó đề xuất các định hướng và biện pháp sư phạm nhằm hỗ trợ học sinh khắc phục khó khăn.

Khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lí luận về giao tiếp và khó khăn tâm lý trong giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số ở lớp 4.
2. Nghiên cứu thực trạng những khó khăn trong giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số khi bước vào lớp 4 Trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang.
3. Đề xuất một số biện pháp sư phạm giúp đỡ học sinh khắc phục khó khăn trong giao tiếp với giáo viên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số với giáo viên.
• Khách thể nghiên cứu: 53 học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số (chủ yếu là dân tộc Tày và Dao) tại Trường Tiểu học Phương Tiến, cùng nhóm đối chứng gồm 12 học sinh người dân tộc Kinh (tổng số 65 học sinh thuộc 2 lớp 4A và 4B) và 2 giáo viên chủ nhiệm.
• Phạm vi không gian và thời gian: Đề tài tiến hành khảo sát tại Trường Tiểu học Phương Tiến, xã Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang trong năm học 2013 - 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, khóa luận hệ thống hóa các quan điểm về giao tiếp từ triết học Mác - Lênin (bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội), các công trình tâm lý học thế giới (V. Becchurép, L. Vưgôtxki, Rubintein, A. Lêonchiev, Cancalic) đến các nghiên cứu trong nước (Phạm Minh Hạc, Đỗ Long, Trần Trọng Thủy, Bùi Văn Huệ, Nguyễn Văn Lê, Lê Hương, Nguyễn Thanh Sơn, Nguyễn Văn Thăng, Ngô Công Hoàn, Hoàng Anh). Tác giả lựa chọn định nghĩa công cụ của Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn (1998): Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa người và người, qua đó con người trao đổi thông tin, cảm xúc, tri giác lẫn nhau và tác động qua lại với nhau.

Khái niệm "khó khăn tâm lý trong giao tiếp" được khóa luận định nghĩa là những đặc điểm tâm lý và phương thức hành động của chủ thể, thể hiện sự không phù hợp giữa nhận thức, thái độ, hành vi ứng xử của chủ thể với nội dung, đối tượng, hoàn cảnh giao tiếp, làm gián đoạn hoặc cản trở quá trình giao tiếp đạt hiệu quả. Biểu hiện của hiện tượng này được xem xét trên 3 phương diện: nhận thức, xúc cảm - tình cảm và hành vi ứng xử, gắn liền với các đặc thù tâm lý lứa tuổi tiểu học của học sinh dân tộc thiểu số (ngôn ngữ mẹ đẻ chi phối, tính cách chất phác, nhút nhát, tư duy cụ thể mang tính hình thức).

Tác giả phối hợp đồng bộ hai nhóm phương pháp nghiên cứu:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Thu thập, đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa các nguồn tài liệu giáo trình, sách báo, công trình nghiên cứu chuyên ngành nhằm xác lập hệ thống khái niệm công cụ và giả thuyết khoa học.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp hoạt động giao tiếp ngôn ngữ và phi ngôn ngữ giữa học sinh dân tộc thiểu số với giáo viên trong các giờ học chính khóa và hoạt động ngoại khóa, ghi chép theo biên bản.
  • Phương pháp điều tra viết: Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến thiết kế trên khổ giấy A4 với hệ thống câu hỏi đóng/mở dành cho học sinh (tìm hiểu thực trạng, biểu hiện, nguyên nhân) và giáo viên chủ nhiệm (đánh giá kiểm chứng).
  • Phương pháp đàm thoại: Trò chuyện trực tiếp, cởi mở với học sinh và giáo viên nhằm thu thập thêm thông tin định tính bổ trợ cho phiếu hỏi.
  • Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng toán thống kê để lượng hóa dữ liệu thu thập, tính toán tỉ lệ phần trăm (%), điểm trung bình ($\bar{X}$) theo thang đo 3 mức độ và xếp hạng thứ bậc (TB) của các khó khăn và nguyên nhân.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận về khó khăn tâm lý trong giao tiếp của học sinh người dân tộc thiểu số

Chương 1 tập trung làm sáng tỏ lịch sử nghiên cứu vấn đề giao tiếp và khó khăn tâm lý trong giao tiếp tại nước ngoài và Việt Nam. Tác giả phân tích các khái niệm nền tảng: giao tiếp, giao tiếp sư phạm, bản chất của "khó khăn" và "hàng rào tâm lý". Khóa luận chỉ ra rằng khó khăn trong giao tiếp phản ánh sự lệch pha giữa nhận thức, xúc cảm và hành vi của chủ thể với hoàn cảnh giao tiếp.

Phân tích sâu về đối tượng học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số, chương này chỉ rõ ba đặc điểm tâm lý chi phối trực tiếp đến hoạt động tương tác:

1. Về ngôn ngữ: Tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai, môi trường sinh hoạt cộng đồng thuần tiếng mẹ đẻ khiến học sinh thiếu vốn từ, phát âm sai dấu, gặp trở ngại khi nghe giảng và diễn đạt ý kiến.
2. Về tính cách: Lối sống chân thật, chất phác nhưng rụt rè, mặc cảm, tự ti trước tập thể và người lạ, ít chủ động hòa nhập.
3. Về nhận thức: Trí giác gắn liền với hành động trực quan cụ thể, tư duy dựa vào thuộc tính bên ngoài, trí tưởng tượng hạn chế do ít tiếp cận công nghệ thông tin.

Trên cơ sở đó, tác giả xác lập khái niệm khó khăn tâm lý trong giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số với giáo viên, liệt kê các biểu hiện cơ bản (không tự tin, khó diễn đạt ý nghĩ, chỉ chơi với bạn cùng dân tộc, thiếu chủ động, sợ sai, sợ chê cười) và phân định hai nhóm nguyên nhân: nguyên nhân chủ quan (bên trong chủ thể) và nguyên nhân khách quan (môi trường gia đình, nhà trường, xã hội).

Chương 2: Thực trạng khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số với giáo viên trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang

Chương 2 trình bày toàn bộ kết quả khảo sát thực địa tại Trường Tiểu học Phương Tiến trong năm học 2013 - 2014. Toàn trường có 379 học sinh phân bổ trong 12 lớp, trong đó học sinh dân tộc thiểu số chiếm 85% (chủ yếu là dân tộc Tày và Dao). Mẫu khảo sát trực tiếp gồm 65 học sinh lớp 4 (53 học sinh dân tộc thiểu số, 12 học sinh dân tộc Kinh) và 2 giáo viên chủ nhiệm lớp 4A, 4B.

Dữ liệu điều tra cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm học sinh về việc tự đánh giá trở ngại tâm lý khi giao tiếp bằng tiếng Việt với giáo viên:

Nhóm khách thể	Tổng số HS	Có gặp khó khăn (SL)	Có gặp khó khăn (%)	Không gặp khó khăn (SL)	Không gặp khó khăn (%)
Học sinh dân tộc thiểu số	53	52	98,1%	1	1,9%
Học sinh dân tộc Kinh	12	10	83,3%	2	16,6%

Về tần số xuất hiện khó khăn, 28,3% học sinh dân tộc thiểu số cho biết thường xuyên gặp khó khăn và 69,9% đôi khi gặp khó khăn (chỉ 1,89% không bao giờ gặp). Khảo sát 11 biểu hiện khó khăn cụ thể theo thang điểm 3 (Thường xuyên = 3, Thỉnh thoảng = 2, Không bao giờ = 1) đã xác định thứ hạng biểu hiện ở học sinh dân tộc thiểu số:

STT	Biểu hiện khó khăn tâm lý	HS dân tộc thiểu số ($\bar{X}$)	Thứ bậc (TB)	HS dân tộc Kinh ($\bar{X}$)	Thứ bậc (TB)
1	Thiếu chủ động trong giao tiếp	2,30	1	1,75	6
2	Khó diễn đạt suy nghĩ của mình	2,26	2	1,66	7
3	Khó nói khi muốn thắc mắc với giáo viên 1 điều gì đó	2,22	3	2,08	3
4	Khó trình bày lời nói của mình với giáo viên	2,16	4	1,75	8
5	Không tự tin, e ngại trước tập thể, người khác	2,15	5	1,91	5
6	Sợ thầy cô giáo đánh giá không biết giao tiếp	2,13	6	2,00	4
7	Lo lắng, sợ hãi khi bị mắc khuyết điểm	2,10	7	2,10	1
8	Sợ thầy cô giáo hiểu lầm	1,96	8	1,75	9
9	Căng thẳng, sợ hãi khi giáo viên đặt câu hỏi	1,94	9	1,20	11
10	Lúng túng, ngượng nghịu khi tiếp xúc với giáo viên	1,90	10	1,58	10
11	Sợ mắc sai lầm trong giao tiếp	1,88	11	2,10	2

Xét theo giới tính ở nhóm học sinh dân tộc thiểu số, học sinh nam có mức độ khó khăn tâm lý chung cao hơn học sinh nữ; trong đó nam gặp trở ngại lớn nhất ở việc "Khó nói khi muốn thắc mắc với giáo viên" ($\bar{X} = 2,48$), còn nữ gặp trở ngại lớn nhất ở việc "Thiếu chủ động trong giao tiếp" ($\bar{X} = 2,34$).

Về nguyên nhân, học sinh dân tộc thiểu số xác định các yếu tố hàng đầu:

• Về chủ quan: Đứng đầu là "Vốn tiếng Việt hạn chế" ($\bar{X} = 2,90$, hạng 1; khác biệt lớn với học sinh Kinh xếp hạng 4 với $\bar{X} = 2,00$), tiếp theo là "Thiếu hiểu biết về đối tượng giao tiếp" ($\bar{X} = 2,67$, hạng 2) và "Tính tình nhút nhát" ($\bar{X} = 2,64$, hạng 3).
• Về khách quan: Đứng đầu là "Ít có cơ hội nói chuyện bằng tiếng phổ thông với mọi người" ($\bar{X} = 2,96$, hạng 1), kế đến là "Do không được quan tâm" ($\bar{X} = 2,77$, hạng 2) và "Ít có các hoạt động chơi chung" ($\bar{X} = 2,71$, hạng 3).

Đối chiếu từ góc độ giáo viên, 100% giáo viên khẳng định học sinh dân tộc thiểu số gặp khó khăn tâm lý trong giao tiếp bằng tiếng Việt. Giáo viên cũng xếp khó khăn "Thiếu chủ động trong giao tiếp" ở vị trí số 1 ($\bar{X} = 2,37$), theo sau là "Không tự tin, e ngại trước tập thể" ($\bar{X} = 2,35$) và "Sợ mắc sai lầm trong giao tiếp" ($\bar{X} = 2,33$).

Hệ thống biện pháp khắc phục do tác giả đề xuất

Dựa trên kết quả khảo sát, khóa luận xây dựng hai nhóm biện pháp sư phạm cụ thể:

1. Nhóm biện pháp trong giờ học:
   • Tăng cường hoạt động giao tiếp thực tế: Tạo cơ hội cho học sinh thực hành, trải nghiệm các tình huống giao tiếp cụ thể trong bài học; khuyến khích phát biểu, trả lời câu hỏi và tương tác nhóm.
   • Xây dựng tình huống giả định: Thiết kế các tình huống giả định gần gũi với đời sống để học sinh tập dượt ứng xử ngôn ngữ tiếng Việt.
   • Đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học: Ứng dụng các trò chơi học tập, đố vui nhằm giải tỏa căng thẳng tâm lý, kích thích hứng thú nói tiếng phổ thông.
2. Nhóm biện pháp ngoài giờ học:
   • Tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp: Triển khai các hoạt động văn nghệ, thể dục thể thao, sinh hoạt tập thể nhằm thu hẹp khoảng cách giữa học sinh dân tộc thiểu số với học sinh Kinh và giáo viên.
   • Tổ chức các buổi nói chuyện, lao động và sinh hoạt chung: Tạo môi trường giao tiếp tự nhiên, thân mật giúp học sinh xóa bỏ mặc cảm, tăng tần suất rèn luyện khẩu ngữ tiếng Việt.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã định lượng cụ thể mức độ rào cản tâm lý của học sinh tiểu học dân tộc thiểu số vùng cao trong giao tiếp với giáo viên thông qua số liệu khảo sát thực tế:

• Xác nhận 98,1% học sinh dân tộc thiểu số tự nhận thấy gặp khó khăn tâm lý khi giao tiếp bằng tiếng Việt, trong đó 28,3% gặp khó khăn thường xuyên; phía giáo viên đánh giá 100% học sinh dân tộc thiểu số gặp trở ngại này.
• Chỉ rõ hai trở ngại lớn nhất về hành vi và ngôn ngữ của học sinh dân tộc thiểu số là "Thiếu chủ động trong giao tiếp" ($\bar{X} = 2,30$) và "Khó diễn đạt suy nghĩ của mình" ($\bar{X} = 2,26$).
• Xác định nguyên nhân gốc rễ chi phối việc giao tiếp là sự hạn chế về vốn tiếng Việt ($\bar{X} = 2,90$) và thiếu môi trường thực hành ngôn ngữ phổ thông ngoài giờ học ($\bar{X} = 2,96$).

Về mặt đóng góp, đề tài chuyển hóa các lý luận chung về giao tiếp sư phạm thành một khảo sát thực chứng gắn liền với địa bàn đặc thù tại xã Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Kết quả nghiên cứu cung cấp bức tranh số liệu đối chiếu chi tiết giữa học sinh dân tộc thiểu số và học sinh dân tộc Kinh, giữa học sinh nam và nữ, cũng như giữa nhận định của học sinh và đánh giá của giáo viên. Các biện pháp đề xuất bám sát điều kiện thực tiễn của trường tiểu học vùng cao, tập trung giải quyết rào cản ngôn ngữ thông qua tổ chức hoạt động dạy học và ngoại khóa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Như chính tác giả đã nêu trong lời cảm đoan và phần mở đầu, do điều kiện thời gian và nguồn lực nghiên cứu có hạn, khóa luận có những giới hạn nhất định:

• Phạm vi khách thể dừng lại ở quy mô 65 học sinh khối lớp 4 tại một trường tiểu học duy nhất (Trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên), số lượng giáo viên tham gia khảo sát còn hẹp (2 giáo viên chủ nhiệm).
• Đề tài tập trung vào việc mô tả, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp, chưa tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng định lượng hiệu quả tác động của các biện pháp đã nêu đối với khả năng giao tiếp của học sinh.
• Hướng mở tiếp theo là mở rộng phạm vi khảo sát sang các khối lớp khác và các địa bàn lân cận của tỉnh Hà Giang, đồng thời triển khai can thiệp thực nghiệm sư phạm dài hạn nhằm đánh giá tính khả thi và đo lường mức độ tiến bộ của học sinh.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Giáo dục Tiểu học, Sư phạm Tâm lý - Giáo dục tham khảo về phương pháp thiết kế công cụ nghiên cứu thực trạng tâm lý học sinh (bảng hỏi, thang đo điểm trung bình, quan sát, đàm thoại).
• Giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tại các trường tiểu học vùng dân tộc thiểu số, miền núi, giúp nắm bắt diễn biến tâm lý, nguyên nhân e ngại của học sinh để điều chỉnh phương pháp sư phạm, cách đặt câu hỏi và thái độ ứng xử phù hợp.
• Cán bộ quản lý giáo dục cấp cơ sở tại các huyện vùng cao tham khảo để xây dựng kế hoạch tăng cường tiếng Việt cho học sinh tiểu học dân tộc thiểu số và tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp.

Câu hỏi thường gặp

1. Khách thể nghiên cứu của đề tài gồm những ai và thuộc thành phần dân tộc nào?

Khách thể nghiên cứu gồm 65 học sinh lớp 4 tại Trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang (chia thành 2 lớp: 4A có 30 học sinh, 4B có 35 học sinh). Trong đó, có 53 học sinh người dân tộc thiểu số (chủ yếu là dân tộc Tày và Dao) và 12 học sinh người dân tộc Kinh làm nhóm đối chứng. Khóa luận cũng lấy ý kiến đánh giá từ 2 giáo viên chủ nhiệm của 2 lớp này.

2. Khó khăn tâm lý nào xuất hiện nhiều nhất ở học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số khi giao tiếp với giáo viên?

Theo kết quả tự đánh giá của học sinh dân tộc thiểu số, khó khăn lớn nhất là "Thiếu chủ động trong giao tiếp" (xếp thứ 1 với $\bar{X} = 2,30$), tiếp theo là "Khó diễn đạt suy nghĩ của mình" (xếp thứ 2 với $\bar{X} = 2,26$). Đánh giá từ phía giáo viên chủ nhiệm cũng xác nhận "Thiếu chủ động trong giao tiếp" là rào cản đứng đầu với $\bar{X} = 2,37$.

3. Nguyên nhân chủ quan và khách quan hàng đầu gây nên trở ngại giao tiếp được xác định là gì?

Về chủ quan, nguyên nhân hàng đầu là "Vốn tiếng Việt hạn chế" với điểm trung bình $\bar{X} = 2,90$ (ở học sinh Kinh nguyên nhân này chỉ xếp thứ 4 với $\bar{X} = 2,00$). Về khách quan, nguyên nhân lớn nhất là "Ít có cơ hội nói chuyện bằng tiếng phổ thông với mọi người" với điểm trung bình $\bar{X} = 2,96$.

4. Có sự khác biệt nào về mức độ khó khăn tâm lý trong giao tiếp giữa học sinh nam và học sinh nữ dân tộc thiểu số không?

Kết quả bảng số liệu khảo sát cho thấy học sinh nam người dân tộc thiểu số có mức độ khó khăn tâm lý nhìn chung cao hơn học sinh nữ. Học sinh nam gặp khó khăn lớn nhất ở biểu hiện "Khó nói khi muốn thắc mắc với giáo viên 1 điều gì đó" ($\bar{X} = 2,48$, thứ bậc 1), trong khi học sinh nữ gặp trở ngại lớn nhất ở biểu hiện "Thiếu chủ động trong giao tiếp" ($\bar{X} = 2,34$, thứ bậc 1).

5. Tác giả đề xuất những nhóm biện pháp nào để khắc phục khó khăn giao tiếp cho học sinh?

Tác giả đề xuất 2 nhóm biện pháp chính: nhóm biện pháp trong giờ học (tăng cường thực hành trải nghiệm tình huống giao tiếp cụ thể, xây dựng tình huống giả định trong dạy học, sử dụng trò chơi và đố vui) và nhóm biện pháp ngoài giờ học (tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp, tổ chức các buổi nói chuyện, lao động và sinh hoạt chung).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Huyết đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về giao tiếp sư phạm và phản ánh bức tranh thực trạng khó khăn tâm lý của học sinh lớp 4 người dân tộc thiểu số tại Trường Tiểu học Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rào cản ngôn ngữ tiếng Việt và sự thiếu hụt môi trường giao tiếp thường xuyên là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng thụ động, e ngại của học sinh trước giáo viên. Công trình cung cấp hệ thống số liệu khảo sát thực tế và đề xuất các nhóm giải pháp sư phạm khả thi, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và tăng cường tiếng Việt cho học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Cơ sở lí luận về vấn đề giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số Chƣơng 2. Những khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 ngƣời dân tộc thiểu số với giáo viên ở trƣờng Tiểu học Phƣơng Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Một số biện pháp khắc phục những khó khăn trong giao tiếp của học sinh lớp 4 ngƣời dân tộc thiểu số với giáo viên ở trƣờng Tiểu học Phƣơng Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang.

Kết luận và kiến nghị 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KHÓ KHĂN TÂM LÝ TRONG GIAO TIẾP CỦA HỌC SINH NGƢỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Sơ lƣợc lịch sử vấn đề giao tiếp của học sinh dân tộc thiểu số 1. Ở nước ngoài Giao tiếp là một vấn đề mới trong khoa học nói chung và trong tâm lý học nói riêng. Từ thời cổ Hy Lạp, Socrát (407 - 399 TCN) và Platon (428 -347 TCN) đã nói đến đối thoại nhƣ là sự giao tiếp trí tuệ phản ánh mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời.

Giữa thế kỉ XIX, trong bản thảo Kinh tế - Triết học năm 1884, Các Mác (1818 - 1883) đã bàn về nhu cầu xã hội giữa con ngƣời với con ngƣời trong hoạt động xã hội và tiêu dùng, xã hội loài ngƣời phải giao tiếp thực sự với nhau. Các Mác viết: “Cảm giác và hƣởng thụ của những ngƣời khác cũng trở thành sở hữu của chính bản thân tôi. Cho nên ngoài vũ khí quan trực tiếp ấy hình thành những khí quan xã hội, dƣới hình thức xã hội. Chẳng hạn nhƣ giao tiếp với ngƣời khác cũng đã trở thành khí quan biểu hiện sinh hoạt của tôi và một trong những phƣơng thức chiếm hữu sinh hoạt của con ngƣời.

Hơn thế nữa thông qua giao tiếp với ngƣời khác mà có thái độ với chính bản thân mình, mỗi ngƣời tự soi mình”. Đến thế kỉ XX, vấn đề giao tiếp càng đƣợc các nhà triết học, tâm lý học, xã hội học quan tâm nhiều hơn. Gmít (1863-1931) đã đƣa ra thuyết qua lại tƣợng trƣng, ông khẳng định vai trò của giao tiếp đối với sự tồn tại của con ngƣời, hay nhƣ ta thƣờng nói, con ngƣời chi tồn tại trong xã hội là ngƣời trong cộng đồng khác. 7 Đầu thế kỉ XX, khi nghiên cứu và đề xuất các Phản xạ học, nhà triết học Nga V.Becchurép (1857-1927) trong tác phẩm: “Tâm lý học khách quan” (1907), “Phản xạ học tập thể” (1921),…đã đề cập nhiều về các vấn đề giao tiếp.

Theo ông giao tiếp là ảnh hƣởng tâm lý qua lại giữa ngƣời này với ngƣời kia. Giao tiếp giữ vai trò cơ chế thực hiện hoạt động cùng nhau và hình thành nên chủ thể tập thể của hoạt động đó. Giao tiếp là điều kiện thực hiện giáo dục, truyền đạt kinh nghiệm từ thế hệ này đến thế hệ khác. Becchurep cũng nhấn mạnh đến vai trò to lớn của giao tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách.

Mác Tinbubow (1876-1965), một đại diện của triết học hiện sinh và triết học Nhật Bản trong một tác phẩm nổi tiếng của mình dƣới nhan đề: “Tôi và bạn” đã cho rằng tồn tại là đối thoại, sau trở thành nguyên tắc đối thoại, góp phần phát triển lí luận về giao tiếp. Trong giao tiếp hai ngƣời bổ sung cho nhau, chứ không phải thay thế nhau, quan hệ qua lại hai chiều chứ không phải tuân theo một chiều trật tự thứ bậc, đó là hai ngƣời gặp nhau, tồn tại thứ nhất gặp tồn tại thứ hai. Có thể nói, khó khăn tâm lý trong giao tiếp nói chung, trong giao tiếp của học sinh với giáo viên nói riêng đã đƣợc nghiên cứu ở nƣớc ngoài.