mở đầu tiên phong xây dựng, những người đi sau mới là người hoàn thiện, nhưng vẫn rất cần các nhà văn như thế, họ chính là người có công tạo tiền đề cho các nhà văn đàn em kế thừa, phát triển và hoàn thiện nó. Các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam vẫn còn quan tâm đặc biệt tới thân phận con người, quan tâm đến con người trong tính nhân loại phổ biến. Văn học thông qua con người để thể hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử, từ con người theo kiểu sử thi đến con người theo kiểu đời tư thế sự, từ con người lịch sử đến con người cá nhân lúc nào cũng là mục đích hướng tới của người nghệ sĩ, đó mới chính là nhà nhân học đích thực. Về mặt nhân bản, con người vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa là tổng hòa của những mối quan hệ xã hội, con người hành động có khi chỉ theo sự chỉ huy của ý thức, có lý trí tỉnh táo, có khi bị chi phối bởi tiếng nói tâm linh vô thức bản năng, rất khó có thể định tính hay định lượng cho con người mà không làm tổn thương đến bản chất người của nó.
Chính vì vậy, việc tiếp cận tác phẩm với vấn đề nhân vật và cốt truyện sẽ cho chúng ta thấy rõ hơn tư tưởng tình cảm và nghệ thuật phản ánh chân thực cuộc 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống con người ở mỗi nhà văn cũng như những đóng góp của họ cho nền văn học đương đại, nhất là tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới, cụ thể là sau năm 1975 kết đọng những thành tựu nổi bật của những tác giả đi tiên phong trong công cuộc cách tân thể loại này như: Bảo Ninh, Nguyễn Việt Hà, Võ Thị Hảo, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương… Đây là những cây bút đã đóng góp cho nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam những tác phẩm giàu giá trị, với những cách tân về thể loại, được giới phê bình đánh giá cao ở cả phương diện nội dung lẫn nghệ thuật. Văn học Việt Nam thời kì đổi mới không chỉ là những sáng tác về thời kì hậu chiến như những sáng tác của Chu Lai, Nguyễn Minh Châu… viết về những người lính vừa bước chân ra khỏi chiến trường. Văn học đương đại hôm nay gần với con người hơn, gần gũi với cuộc sống đương đại đang ngồn ngộn những vùng đau, đang bấn loạn trong guồng quay điên đảo của nền kinh tế thị trường nhiều xáo trộn, trong đó nhiều thang tầng giá trị bị đảo lộn, con người đang cô đơn vẫy vùng trong biển người mênh mông. Văn học hôm nay là một thông cáo chung về con người và những giá trị của con người trong thời hiện đại, hơn lúc nào hết các nhà văn luôn ý thức được nhiệm vụ cao cả của mình trong thời đại ấy.
Nhà văn thời kì đổi mới tự do sáng tác theo quan điểm chính trị của riêng mình, tất nhiên vẫn đứng trên lập trường giai cấp của nhân dân, của dân tộc, tiểu thuyết đương đại Việt Nam khai thác cuộc sống và con người toàn diện hơn, đa trị và lưỡng cực với những mối quan hệ xã hội phức tạp, đa chiều và có nhiều chuyển biến dữ dội. Mỗi thời đại xã hội đều mang trong mình những đặc trưng riêng, văn học bám sát vào đời sống xã hội để phản ánh nên mỗi thời kì văn học đều có những nét mới không thể trộn lẫn với các thời đại xã hội trước đó. Với xã hội hậu hiện đại Việt Nam, Nguyễn Bình Phương đã đi từ khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người, trong đó nhà văn đặt con người trong đời sống hiện thực phồn tạp, trong đời sống bản năng tự nhiên và trong cuộc sống tâm linh để xây dựng nên các dạng thức nhân vật trong tiểu thuyết của mình như: con người dị biệt; con người cô đơn, lạc loài; con người sợ hãi, hoài nghi và mất phương hướng; con người tha hóa, suy đồi, phi nhân tính; con người hận thù và bi kịch; con người điên loạn; con người đám đông… Nguyễn Bình Phương đã sử dụng các nghệ thuật đặc trưng như nghệ thuật xây dựng nhân vật, sử dụng các yếu tố kì ảo, đan cài yếu tố ý thức, vô thức 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và tiềm thức cũng như các thi pháp huyền thoại hóa một cách nhuần nhuyễn và đem lại những hiệu quả nhất định trong việc truyền tải ý đồ của nhà văn. Có thể thấy sự biến đổi, cách tân từ nội dung đến hình thức của tiểu thuyết đương đại cũng là một quy luật vận động dễ hiểu của đời sống lịch sử văn học.
Trước hết, đó là nhu cầu đổi mới để khẳng định mình được đặt ra như một đòi hỏi của các tiểu thuyết gia thời hiện đại, đổi mới để không lặp lại chính mình, không đi theo lối mòn cũ. Tiếp đến phải kể đến sự đổi mới của văn chương hiện đại thế giới về phương diện cảm quan đời sống và thủ pháp xây dựng tác phẩm, hơn nữa sự thay đổi trong những quan niệm nhân sinh, cách nhìn nhân vật và đánh giá con người cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử - xã hội mới, sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về tiểu thuyết: “Tiểu thuyết là lãnh địa của những cuộc chơi” đã ảnh hưởng đến sự thay đổi, cách tân tiểu thuyết trong thời đại mới. Có người cho rằng văn học hôm nay có cái nhìn bi quan về con người và cuộc sống, con người và cuộc sống vốn rất phức tạp nên không thể dùng một tiêu chí cố định mà đo đếm nó, mọi sự lí tưởng hóa đều làm cho nó trở nên giả dối và không thật. Tuy nhiên, thể hiện những mặt trái của xã hội và con người không phải là cái nhìn bi quan, mà bên cạnh đó là tiếng nói thẳng thắn, đầy lạc quan và tin tưởng vào thiên lương, vào những hạt mầm tốt đẹp ở đời, đấy mới là điều cao cả mà nhà văn hướng tới, để mỗi nhà văn tự hoàn thiện mình, hoàn thiện ngòi bút của mình, đóng góp hơn nữa cho nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam.2 Những khuynh hướng chủ đạo của tiểu thuyết đương đại Việt Nam Theo 150 thuật ngữ văn học thì khuynh hướng là khái niệm dùng để chỉ những hiện tượng của quá trình văn học.
Khuynh hướng là cộng đồng các hiện tượng văn học được liên kết lại trên cơ sở một sự thống nhất tương đối về các định hướng thẩm mĩ – tư tưởng và về các nguyên tắc thể hiện nghệ thuật. Khuynh hướng văn học mang tính chất mở chứ không khép kín; việc chuyển biến từ một khuynh hướng khác thường tạo ra những hình thức trung gian. Ví dụ khuynh hướng tiền Phục Hưng ở châu Âu thế kỉ XIII – XIV, khuynh hướng tiền lãng mạn cuối thế kỉ XVIII… Sự chuyển đổi và kế tiếp theo trình tự giống nhau của các khuynh hướng tại những nước khác nhau cho phép xem các khuynh hướng ấy như những hiện tượng có tính quốc tế; mỗi khuynh hướng ở một nền văn học có thể được xem như dạng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức dân tộc của mô hình chung; nhưng bản sắc dân tộc lịch sử của khuynh hướng tại mỗi nước đôi khi cũng rất hệ trọng. Đặc điểm cốt lõi của mỗi khuynh hướng văn học là phương pháp sáng tác của nó; chính phương pháp quy định tính chất của việc lựa chọn chất liệu đời sống và phương thức nghệ thuật để xử lý chất liệu; mỗi khuynh hướng có một hệ thống các phương tiện miêu tả - biểu cảm.
Trong phạm vi một khuynh hướng lại có những phong cách khác nhau. Các khuynh hướng văn học giữ một vai trò then chốt trong lịch sử văn học, có thể xem lịch sử văn học dưới dạng khái quát như lịch sử các khuynh hướng, bởi vì chúng đánh dấu tiến trình chiếm lĩnh thế giới bằng ngôn từ nghệ thuật, đánh dấu tiến bộ nghệ thuật trong văn học. Khuynh hướng là phạm trù thẩm mĩ ở bình diện loại hình. Có thể nói khuynh hướng mới của tiểu thuyết thế giới cũng như tiểu thuyết Việt Nam đương đại là khuynh hướng văn học hậu hiện đại.
Chủ nghĩa hậu hiện đại đã triển khai trên văn đàn thế giới khoảng gần thế kỉ nay nhưng ở Việt Nam thì khái niệm này vẫn còn khá mới mẻ, có nhiều ý kiến của các nhà phê bình về vấn đề này, song song với nó là những tác phẩm tiểu thuyết mới ra đời mang đậm lối viết của khuynh hướng mới hiện đại, khác biệt hẳn với lối sáng tác truyền thống. Con người vốn thay đổi theo chiều hướng phát triển của xã hội, “xã hội đổi, con người đổi”, do vậy văn học cũng có nhu cầu thay đổi tất yếu theo dòng phát triển của xã hội. Hiện nay, bên cạnh những lối viết truyền thống, tiểu thuyết hiện đại còn phải cạnh tranh với những hoạt động thông tin giải trí khác, phải chạy đua với văn hóa đại chúng. Tiểu thuyết ngay sau khi ra đời đã thể hiện được đặc trưng ưu việt thể loại của nó.
Bước sang thế kỉ XX, với sự vượt bậc của khoa học kĩ thuật đã làm thay đổi cơ bản về đời sống xã hội và tiểu thuyết với tư cách là “thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hình” cũng có những biến chuyển to lớn mà trước hết đó là sự biến đổi quan niệm về tiểu thuyết. Tiểu thuyết đương đại Việt Nam vẫn là những pho tự sự cỡ lớn về đời tư, thế sự, về con người nhưng gần đây chúng ta thấy xuất hiện những khuynh hướng như khuynh hướng huyền thoại, huyễn hoặc, khuynh hướng mảnh vỡ hay khuynh hướng hậu hiện đại. Đặc biệt là khuynh hướng hậu hiện đại, nó được coi là một 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện tượng văn hóa, văn học ở nhiều nước, nhất là các nước phát triển, tuy vậy, với Việt Nam nó vẫn là một mảnh đất màu mỡ nhưng có quá ít người cày xới. Ảnh hưởng từ khuynh hướng văn học hậu hiện đại, tiểu thuyết hậu hiện đại bị ám ảnh trong sự khủng hoảng niềm tin nơi con người, mọi thứ đều không tuân theo quy luật trật tự như nó vốn có nữa, những thang bậc giá trị bị đảo lộn, không còn theo một trật tự nhất định nào, các nhà văn phản ánh cuộc sống như những mảnh vỡ và tiểu thuyết chính là sự lắp ghép của những mảnh vỡ đó.
Khuynh hướng tiếp cận con người và cuộc sống cũng được thay đổi.